Środki przymusu

Środki przymusu to przewidziane prawem instrumenty, które umożliwiają organowi lub sądowi wymuszenie określonego zachowania albo zapewnienie prawidłowego przebiegu postępowania, gdy osoba nie wykonuje ciążącego na niej obowiązku dobrowolnie. Ich zastosowanie wiąże się z ingerencją w sferę praw lub wolności jednostki, dlatego wymaga podstawy prawnej i może nastąpić tylko w granicach określonych przepisami.

Środki przymusu nie stanowią jednej, zamkniętej kategorii. W zależności od dziedziny prawa mogą obejmować w szczególności:

• doprowadzenie osoby, zatrzymanie albo inne formy przymusowego zapewnienia jej obecności,
• obowiązek poddania się określonej czynności procesowej,
• grzywnę lub karę porządkową za niestawiennictwo, odmowę wykonania obowiązku albo utrudnianie postępowania,
• przymusowe wykonanie czynności,
• użycie siły wobec osoby pozbawionej wolności,
• środki służące zabezpieczeniu prawidłowego toku postępowania karnego.

Zakres i nazwa danego środka zależą od rodzaju postępowania. W postępowaniu karnym środki przymusu służą między innymi zapewnieniu udziału osób w czynnościach oraz zabezpieczeniu postępowania. W postępowaniu cywilnym mogą być związane z wykonywaniem obowiązków procesowych lub z postępowaniem rejestrowym. W postępowaniu administracyjnym i podatkowym znaczenie ma także wyjaśnienie stronie przesłanek rozstrzygnięcia, ponieważ może to zapobiegać konieczności stosowania przymusu. Odrębne regulacje dotyczą wykonywania kar i postępowania wobec osób pozbawionych wolności.

Zastosowanie środka przymusu powinno być niezbędne do osiągnięcia przewidzianego celu, odpowiednie do sytuacji i ograniczone w czasie. Przepisy mogą określać przesłanki zastosowania, właściwy organ, sposób wykonania oraz możliwość zaskarżenia lub kontroli. Nie każda osoba jest zobowiązana do poddania się środkowi przymusu w każdej sytuacji. Ustawa może przewidywać wyjątki, w szczególności związane z prawem do odmowy zeznań albo z dobrowolnym udziałem osoby w czynności. Terminu tego nie należy utożsamiać wyłącznie z użyciem siły fizycznej, ponieważ obejmuje także środki o charakterze organizacyjnym, finansowym i procesowym.