Środki karne

Środki karne to przewidziane przez prawo karne dolegliwości orzekane wobec sprawcy czynu zabronionego, zwykle obok kary, a w przypadkach wskazanych w ustawie także zamiast niej lub niezależnie od niej. Ich celem jest przede wszystkim zwiększenie reakcji na czyn, ograniczenie możliwości ponownego jego popełnienia, pozbawienie sprawcy korzyści oraz naprawienie lub złagodzenie skutków naruszenia prawa.

W polskim prawie karnym środki karne mogą w szczególności polegać na:

• pozbawieniu praw publicznych,
• zakazie zajmowania określonego stanowiska, wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności,
• zakazie prowadzenia pojazdów,
• zakazie kontaktowania się z określonymi osobami albo zbliżania się do nich,
• przepadku przedmiotów lub korzyści,
• obowiązku zapłaty określonej kwoty, w tym nawiązki lub świadczenia pieniężnego,
• podaniu wyroku do publicznej wiadomości.

Rodzaj, zakres i czas trwania środka karnego są określane w wyroku, z uwzględnieniem charakteru czynu, jego społecznej szkodliwości, okoliczności dotyczących sprawcy oraz ustawowych granic. Środek może mieć charakter osobisty, na przykład zakaz wykonywania zawodu, albo majątkowy, na przykład przepadek lub obowiązek zapłaty. Niektóre środki wiążą się z ograniczeniem określonych praw lub wolności, dlatego ich wykonywanie musi odbywać się na podstawie prawomocnego orzeczenia i w granicach ustawy.

Pojęcie to występuje także w prawie wykroczeń oraz w prawie karnym skarbowym, gdzie środki karne są dostosowane do rodzaju naruszenia i przewidzianych sankcji. Zasady ich wykonywania określa między innymi Kodeks karny wykonawczy. Wykonanie może podlegać kontroli sądu, a na niektóre rozstrzygnięcia dotyczące wykonania środka przysługuje zażalenie. Środki karne należy odróżniać od kar, środków zabezpieczających oraz procesowego zabezpieczenia majątkowego, które służą innym celom i mają odmienny charakter prawny.