Umowa sprzeczna z ustawą albo obchodząca ustawę jest nieważna z mocy samego prawa, bez potrzeby uchylania jej przez sąd. Nie zawsze jednak upada cała - często tracą moc tylko pojedyncze postanowienia.

### Najważniejsze punkty

- **Nieważność działa z mocy prawa** i od chwili dokonania czynności; nie trzeba jej uchylać ani się na nią powoływać, by zaistniała.
- **Obejście ustawy** traktowane jest tak samo jak sprzeczność z nią - liczy się rezultat zakazany przez prawo, a nie forma, w którą go ubrano.
- **Wyjątek w § 1**: właściwy przepis może przewidzieć inny skutek, w szczególności wejście odpowiednich przepisów ustawy na miejsce nieważnych postanowień.
- **Zasady współżycia społecznego** (§ 2) są samodzielną podstawą nieważności, niezależną od naruszenia konkretnego przepisu.
- **Nieważność częściowa** (§ 3): reszta czynności pozostaje w mocy, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.

### W praktyce

Spór rzadko dotyczy tego, czy dane postanowienie jest sprzeczne z prawem, a najczęściej tego, czy umowa może bez niego funkcjonować. Jeżeli wadliwa klauzula dotyczyła istoty transakcji, na przykład ceny albo przedmiotu świadczenia, upada cała umowa i strony rozliczają się ze spełnionych świadczeń.

Sprzeczność ustawy

Sprzeczność ustawy w przepisach

Kodeks cywilny1 przepis

Kodeks spółek handlowych (ksh)2 przepisy