Sprawca wykroczenia

Sprawca wykroczenia to osoba, której zachowanie wypełnia ustawowe znamiona wykroczenia i której można przypisać winę za popełnienie tego czynu. W polskim prawie chodzi co do zasady o osobę fizyczną, która w chwili czynu miała wymagany wiek i była zdolna do ponoszenia odpowiedzialności za wykroczenie. Samo podejrzenie popełnienia czynu nie przesądza jeszcze, że dana osoba jest sprawcą w znaczeniu ostatecznym, ponieważ jej odpowiedzialność musi zostać ustalona w przewidzianym prawem trybie.

Wykroczenie może mieć charakter umyślny albo nieumyślny. Sprawca działa umyślnie, gdy chce popełnić czyn zabroniony albo przewiduje możliwość jego popełnienia i godzi się na to. Odpowiedzialność za czyn nieumyślny wiąże się natomiast z niezachowaniem wymaganej ostrożności, mimo że sprawca mógł przewidzieć możliwość popełnienia wykroczenia. Odpowiedzialność istnieje tylko wtedy, gdy zachowanie odpowiada opisowi czynu zabronionego i zachodzą pozostałe przesłanki przewidziane w ustawie.

Termin ten występuje przede wszystkim w Kodeksie wykroczeń oraz w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia. W przepisach proceduralnych sprawca może być osobą, wobec której prowadzi się czynności wyjaśniające, kieruje wniosek o ukaranie albo prowadzi postępowanie przed sądem. W zależności od etapu sprawy używa się także określeń takich jak podejrzany lub obwiniony. Nie oznaczają one automatycznego przesądzenia winy.

Status sprawcy ma znaczenie praktyczne między innymi przy wyborze przepisów korzystniejszych dla osoby odpowiadającej za czyn, zastosowaniu postępowania mandatowego lub przyspieszonego oraz określeniu rodzaju i wysokości możliwej kary. Osoba, której proponuje się mandat karny, może odmówić jego przyjęcia, co powoduje rozpoznanie sprawy w innym trybie. Pojęcie sprawcy występuje również w Kodeksie karnym skarbowym, gdzie odnosi się do osoby, której zarzuca się popełnienie przestępstwa skarbowego albo wykroczenia skarbowego.