Roszczenie zwrotne

Roszczenie zwrotne to uprawnienie osoby, która spełniła świadczenie obciążające także inną osobę, do żądania od niej zwrotu całości albo odpowiedniej części spełnionego świadczenia. Jest nazywane także roszczeniem regresowym. Jego istotą jest przeniesienie ekonomicznego ciężaru zapłaty na osobę, która powinna ostatecznie ponosić odpowiedzialność za dług, szkodę lub inne zobowiązanie.

Roszczenie zwrotne może wynikać z ustawy, umowy albo szczególnego stosunku prawnego. Najczęściej powstaje po zapłacie dokonanej przez współdłużnika, poręczyciela, ubezpieczyciela, przewoźnika albo inny podmiot odpowiadający wobec wierzyciela lub poszkodowanego. Samo istnienie odpowiedzialności wobec wierzyciela nie zawsze wystarcza do jego powstania, ponieważ decydujące znaczenie mają przepisy określające, kto i w jakim zakresie ma ponieść ostateczny ciężar świadczenia.

Najważniejsze cechy roszczenia zwrotnego:

• jest związane z wcześniejszym zaspokojeniem wierzyciela, poszkodowanego albo innej uprawnionej osoby;
• przysługuje przeciwko osobie współodpowiedzialnej lub osobie, która powinna ponosić ciężar świadczenia;
• jego wysokość może obejmować całość zapłaconej kwoty albo tylko część ustaloną według przepisów, umowy lub stopnia odpowiedzialności;
• może być zabezpieczone przez przejście na uprawnionego określonych praw zaspokojonego wierzyciela, na przykład hipoteki.

W prawie cywilnym roszczenie zwrotne występuje między osobami solidarnie odpowiedzialnymi za szkodę oraz między podmiotami uczestniczącymi w wykonaniu przewozu. W prawie przewozowym pozwala rozliczyć przewoźnika, który odpowiada wobec odbiorcy lub nadawcy za działania innych przewoźników. W prawie karnym Skarb Państwa może dochodzić zwrotu od osób odpowiedzialnych za niesłuszne skazanie lub zatrzymanie. W przepisach dotyczących hipoteki spłata wierzyciela przez dłużnika osobistego, współdłużnika albo inną osobę uprawnioną może prowadzić do przejścia hipoteki w zakresie służącym zabezpieczeniu roszczenia zwrotnego. Podobny mechanizm rozliczeń występuje w prawie spółek handlowych i w regulacjach dotyczących postępowań kompensacyjnych.

Roszczenie zwrotne należy odróżniać od samego roszczenia wierzyciela wobec dłużnika. Służy ono rozliczeniu między osobami, z których jedna wykonała obowiązek wobec podmiotu uprawnionego, a druga powinna ponieść ostateczny koszt tego wykonania. Terminy dochodzenia i zakres takiego roszczenia zależą od jego podstawy prawnej.