Postępowanie wyjaśniające

Postępowanie wyjaśniające to zespół czynności podejmowanych przez właściwy organ lub komisję w celu ustalenia faktów, zebrania informacji i oceny, czy doszło do naruszenia prawa albo wystąpiły okoliczności wymagające dalszego działania. Termin ten nie oznacza jednej, jednolicie uregulowanej procedury. Jego zakres, sposób wszczęcia i zakończenia zależą od dziedziny prawa oraz przepisów szczególnych.

Postępowanie wyjaśniające może mieć charakter:

• wstępny, gdy służy sprawdzeniu, czy istnieją podstawy do wszczęcia właściwego postępowania, jak w sprawach prowadzonych przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów,
• uzupełniający, gdy organ odwoławczy lub organ prowadzący sprawę musi dodatkowo ustalić okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia,
• dowodowy lub kontrolny, gdy polega na żądaniu dokumentów, informacji, wyjaśnień albo analizie danych znajdujących się w ewidencjach i rejestrach,
• specjalny, związany z wyjaśnianiem przyczyn katastrofy budowlanej albo z odpowiedzialnością zawodową.

Czynności wyjaśniające mogą obejmować między innymi przyjmowanie wyjaśnień, gromadzenie dokumentów, uzyskiwanie informacji od osób i instytucji oraz analizę materiału dotyczącego określonego zdarzenia. W postępowaniach dotyczących odpowiedzialności zawodowej osoba, której sprawa dotyczy, może korzystać z pomocy obrońcy, a komisja może prowadzić czynności także mimo jej nieusprawiedliwionej nieobecności, na zasadach określonych w przepisach.

Znaczenie praktyczne postępowania wyjaśniającego polega na tym, że pozwala organowi ustalić, czy zachodzi potrzeba wydania decyzji, skierowania wniosku o wszczęcie postępowania, zastosowania określonych środków albo odstąpienia od dalszych czynności. Nie zawsze kończy się ono rozstrzygnięciem co do istoty sprawy. W niektórych procedurach zakończenie następuje w formie postanowienia, w innych postępowanie wyjaśniające stanowi etap poprzedzający właściwe postępowanie, na przykład w sprawie odpowiedzialności zawodowej w budownictwie. Termin ten występuje między innymi w prawie administracyjnym, budowlanym, ochrony konkurencji i konsumentów, prawie o ruchu drogowym oraz w regulacjach dotyczących gospodarki nieruchomościami.