Opiekun faktyczny

Opiekun faktyczny to osoba, która rzeczywiście i stale zajmuje się pacjentem, mimo że przepisy prawa nie nakładają na nią takiego obowiązku. Chodzi więc o opiekę wykonywaną dobrowolnie albo z innych przyczyn faktycznych, a nie o sytuację, w której dana osoba sprawuje pieczę dlatego, że wynika to wprost z ustawy. Opiekunem faktycznym może być osoba bliska lub inna osoba, która w praktyce zapewnia pacjentowi potrzebną pomoc i troskę.

Dla uznania kogoś za opiekuna faktycznego istotne są przede wszystkim trzy elementy:

• opieka musi być rzeczywiście sprawowana, a nie tylko deklarowana;
• powinna mieć charakter stały, czyli być regularna i trwać przez określony czas, a nie ograniczać się do jednorazowej pomocy;
• pacjent musi wymagać opieki z powodu wieku, stanu zdrowia albo stanu psychicznego.

Definicja nie uzależnia tego statusu od pokrewieństwa, zamieszkania z pacjentem ani od formalnego ustanowienia przez sąd lub inny organ. Nie zastępuje też przedstawiciela ustawowego. Wskazuje natomiast, że w relacji z pacjentem może występować osoba, która faktycznie sprawuje nad nim stałą pieczę, choć nie ma ustawowego obowiązku jej zapewniania.

W ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta pojęcie to pozwala odróżnić osobę realnie zajmującą się pacjentem od osób, których uprawnienia lub obowiązki wynikają z ustawy. Ma to znaczenie praktyczne przy ocenie, kto pozostaje w bezpośredniej relacji opiekuńczej z pacjentem i może być uwzględniany w sytuacjach, w których przepisy odwołują się do jego faktycznej opieki. Samo okazjonalne odwiedzanie pacjenta, udzielanie pojedynczej pomocy lub deklarowanie gotowości do opieki nie wystarcza, jeżeli nie tworzy stałej opieki nad osobą, która jej potrzebuje.

Termin „opiekun faktyczny” pojawia się również w innych ustawach, między innymi w Kodeksie postępowania karnego, Prawie farmaceutycznym oraz ustawie o świadczeniach rodzinnych. W każdym przypadku szczegółowe znaczenie i skutki odwołania do tego pojęcia wynikają z konkretnego przepisu.