Okoliczność

Okoliczność w prawie oznacza fakt, zdarzenie, stan lub relację, które mają znaczenie dla powstania, zmiany albo ustania określonych skutków prawnych. Termin nie ma jednej, uniwersalnej definicji ustawowej. Jego znaczenie wynika z kontekstu przepisu, w którym może odnosić się zarówno do faktów dotyczących osób i rzeczy, jak i do przebiegu postępowania.

Najczęstsze rodzaje okoliczności to:

• okoliczności faktyczne, czyli konkretne zdarzenia lub stany, na przykład zaginięcie osoby, bezskuteczność egzekucji albo wystąpienie szkody;
• okoliczności prawne, związane z istnieniem określonego prawa, obowiązku, decyzji lub innego stosunku prawnego;
• okoliczności istotne, które wpływają na rozstrzygnięcie sprawy lub zastosowanie przepisu;
• nowe okoliczności, ujawnione po wcześniejszym rozstrzygnięciu albo niedostępne w chwili podejmowania decyzji;
• okoliczności łagodzące lub obciążające, uwzględniane zwłaszcza przy wymiarze odpowiedzialności lub kary.

W prawie karnym i karnym skarbowym okoliczność może być elementem znamion czynu zabronionego. Błąd sprawcy dotyczący takiej okoliczności może wpływać na ocenę jego odpowiedzialności. Okoliczności mogą też uzasadniać zamianę kary, zmianę sposobu jej wykonywania albo podjęcie innej decyzji przez sąd.

W postępowaniu cywilnym, karnym i administracyjnym okoliczności są przedmiotem ustaleń i dowodzenia. Organ procesowy może mieć obowiązek wskazania okoliczności uzasadniających decyzję, a sąd odwoławczy może określić, jakie nowe dowody lub okoliczności powinny zostać rozważone przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Ujawnienie określonych okoliczności może również uruchamiać postępowanie, uzasadniać jego zmianę albo ograniczać możliwość jego wszczęcia po upływie wskazanego czasu.

Znaczenie tego terminu występuje także w prawie cywilnym, nieruchomościowym i zawodowym. Okoliczności mogą wpływać na ustanowienie służebności, naprawienie szkody, odpowiedzialność zawodową lub ocenę bezstronności mediatora. W każdym przypadku decydujące jest to, czy dana okoliczność została wskazana w przepisie jako przesłanka określonego skutku prawnego.