Odpowiedzialność

Odpowiedzialność w prawie oznacza obowiązek poniesienia przewidzianych prawem konsekwencji określonego działania, zaniechania albo zdarzenia. Może dotyczyć osoby fizycznej, osoby prawnej, jednostki organizacyjnej lub, w przypadkach określonych w przepisach, podmiotu zbiorowego. Jej zakres zależy od rodzaju naruszonego obowiązku, skutków zdarzenia oraz przesłanek wskazanych w konkretnej dziedzinie prawa.

Najważniejsze rodzaje odpowiedzialności to:

• cywilna, związana przede wszystkim z naprawieniem szkody, wykonaniem zobowiązania, zapłatą odszkodowania lub innym obowiązkiem majątkowym;
• karna, ponoszona za czyn zabroniony, jeżeli spełnione są wymagania dotyczące m.in. winy, wieku sprawcy i jego poczytalności;
• karna skarbowa, dotycząca naruszeń obowiązków podatkowych, celnych i innych obowiązków publicznoprawnych;
• administracyjna, polegająca na zastosowaniu przewidzianej prawem sankcji lub nałożeniu obowiązku przez organ administracji;
• organizacyjna lub korporacyjna, dotycząca odpowiedzialności członków organów, wspólników albo innych osób wobec spółki lub podmiotu, w którym pełnią funkcje.

Odpowiedzialność może mieć charakter osobisty albo majątkowy. W niektórych sytuacjach odpowiada bezpośrednio określony podmiot, a odpowiedzialność innych osób jest wyłączona lub ograniczona. Dotyczy to między innymi członków określonych organizacji, spadkobierców, osób działających w imieniu spółki oraz osób wykonujących zawody wymagające szczególnych kwalifikacji. Odpowiedzialność może również powstać za brak działania, na przykład za nieujawnienie prawa własności, albo za działanie organu lub przedstawiciela.

Ustalenie odpowiedzialności zwykle wymaga zbadania podstawy prawnej, zdarzenia, jego skutku, związku przyczynowego oraz winy, jeżeli jest ona wymagana. Znaczenie mogą mieć także okoliczności wyłączające odpowiedzialność, takie jak usprawiedliwiony błąd, immunitet, brak przestępności czynu albo upływ terminu przewidzianego w ustawie. W praktyce odpowiedzialność wyznacza, kto ponosi skutki naruszenia prawa, w jakiej formie oraz w jakim zakresie. Termin występuje między innymi w Kodeksie cywilnym, Kodeksie karnym, Kodeksie postępowania karnego, Kodeksie karnym skarbowym, Kodeksie spółek handlowych oraz w przepisach dotyczących nieruchomości, hipoteki i gospodarki wodnej.