Ochrona praw

Ochrona praw to ogół środków prawnych i działań podejmowanych w celu zapewnienia, aby przysługujące osobie, podmiotowi albo określonej grupie uprawnienia były respektowane i mogły być skutecznie realizowane. Obejmuje zarówno zapobieganie naruszeniom, jak i reagowanie na naruszenia oraz usuwanie ich skutków. Termin ten nie oznacza jednej, odrębnej instytucji prawnej, lecz odnosi się do wielu mechanizmów przewidzianych w różnych dziedzinach prawa.

Ochrona praw może mieć w szczególności charakter:

• materialnoprawny, gdy polega na przyznaniu uprawnionemu określonego roszczenia, żądania lub innego środka ochrony;
• procesowy, gdy dotyczy możliwości dochodzenia praw przed sądem, udziału w postępowaniu, przedstawienia stanowiska i korzystania z pomocy pełnomocnika;
• publicznoprawny, gdy jest realizowana przez organy władzy publicznej, sądy albo samorządy zawodowe;
• prywatnoprawny, gdy służy ochronie praw podmiotowych w stosunkach między osobami lub innymi podmiotami.

W Kodeksie cywilnym ochrona praw wiąże się między innymi z zakazem wykonywania prawa w sposób sprzeczny z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego. Szczególne środki ochrony mogą dotyczyć własności, ograniczonych praw rzeczowych oraz praw najemcy. W prawie rodzinnym ustanowienie kuratora może służyć ochronie przyszłych praw dziecka poczętego albo praw osoby nieobecnej.

W postępowaniu cywilnym i karnym ochrona praw obejmuje gwarancje rzetelnego udziału w czynnościach procesowych, prawidłowe doręczenia, możliwość korzystania z zastępstwa procesowego oraz zapewnienie stronom odpowiednich warunków udziału w posiedzeniu, także prowadzonym zdalnie. W niektórych sprawach ustawodawca przewiduje obowiązkowe zastępstwo przez profesjonalnego pełnomocnika, z wyjątkami zależnymi od rodzaju lub wartości sprawy.

Ochrona praw może być także zadaniem określonych instytucji. Adwokatura udziela pomocy prawnej i chroni prawa obywatelskie, a samorząd adwokacki chroni prawa oraz interesy adwokatury. W praktyce zakres ochrony zależy od rodzaju prawa, podmiotu uprawnionego, charakteru naruszenia oraz środka przewidzianego w odpowiednich przepisach.