Nieważność umowy

Nieważność umowy oznacza, że umowa nie wywołuje skutków prawnych zamierzonych przez strony, ponieważ została zawarta z naruszeniem wymaganych przez prawo warunków. Co do zasady nieważność istnieje od chwili zawarcia umowy, a nie dopiero od momentu jej stwierdzenia. Umowa nieważna nie stanowi podstawy do żądania wykonania przewidzianych w niej świadczeń.

W prawie cywilnym nieważność może wynikać między innymi z:

• sprzeczności umowy z ustawą albo z zasadami współżycia społecznego,
• obejścia przepisów prawa,
• braku wymaganej zdolności lub umocowania,
• niemożliwości świadczenia istniejącej w chwili zawarcia umowy,
• niezachowania formy zastrzeżonej pod rygorem nieważności.

Skutki braku umocowania, braku zgody wymaganej przy określonych czynnościach albo innych uchybień mogą być jednak uregulowane szczególnie. W niektórych przypadkach umowa pozostaje tymczasowo bezskuteczna i może stać się ważna po potwierdzeniu przez właściwą osobę. Dotyczy to przykładowo działania w imieniu osoby prawnej bez odpowiedniego umocowania. Przy czynnościach dotyczących niektórych składników majątku wspólnego małżonków znaczenie może mieć zgoda drugiego małżonka. Także w prawie pracy określone umowy wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności.

Nieważność należy odróżnić od rozwiązania umowy, odstąpienia od niej oraz bezskuteczności względnej. Rozwiązanie lub odstąpienie co do zasady dotyczy umowy, która była ważna, natomiast nieważność oznacza wadliwość już w chwili jej zawarcia. Przy nieważności bezwzględnej umowa nie wiąże stron, a jej skutki mogą być podnoszone niezależnie od woli kontrahentów. Zwykle uwzględnia się ją także przy ocenie roszczeń wynikających z umowy.

Jeżeli strony spełniły świadczenia na podstawie nieważnej umowy, co do zasady podlegają one zwrotowi. W zależności od okoliczności mogą powstać również roszczenia odszkodowawcze, zwłaszcza gdy jedna ze stron wiedziała o przeszkodzie uniemożliwiającej ważne zawarcie lub wykonanie umowy. W prawie rodzinnym, cywilnym i pracy skutki nieważności zależą od rodzaju naruszonego przepisu.