Kodeks

Kodeks to usystematyzowany zbiór przepisów prawnych regulujących określoną, szeroką dziedzinę prawa. Jest uchwalany w formie ustawy i co do zasady obejmuje najważniejsze zasady, instytucje oraz procedury właściwe dla danej dziedziny. Przepisy kodeksu tworzą uporządkowaną całość, dlatego są zwykle podzielone na księgi, części, tytuły, działy, rozdziały i artykuły.

Kodeks nie jest jednym uniwersalnym aktem prawnym. Nazwa ta występuje w tytułach wielu ustaw, między innymi Kodeksu cywilnego, Kodeksu karnego, Kodeksu postępowania cywilnego, Kodeksu postępowania karnego, Kodeksu postępowania administracyjnego, Kodeksu karnego skarbowego oraz Kodeksu karnego wykonawczego. Każdy z nich reguluje inny zakres spraw. Kodeks postępowania administracyjnego określa zasady prowadzenia postępowań przed organami administracji oraz rozpatrywania skarg i wniosków, natomiast kodeksy karne określają między innymi odpowiedzialność za czyny zabronione, zasady postępowania i wykonywania kar.

Do najważniejszych cech kodeksu należą:

• kompleksowe uregulowanie określonej dziedziny prawa,
• wewnętrzne uporządkowanie przepisów,
• posługiwanie się pojęciami i zasadami mającymi zastosowanie w wielu sprawach,
• powiązanie przepisów ogólnych ze szczegółowymi regulacjami.

Kodeks może zawierać przepisy materialne, które określają prawa, obowiązki i odpowiedzialność podmiotów, albo przepisy proceduralne, wskazujące sposób prowadzenia postępowań. Niektóre ustawy nakazują stosować przepisy określonego kodeksu wprost albo odpowiednio, z uwzględnieniem specyfiki danej sprawy. Takie odesłania występują między innymi w postępowaniach dyscyplinarnych, wykroczeniowych i skarbowych.

W praktyce kodeks ułatwia ustalenie, jakie reguły obowiązują w danej sytuacji, jakie organy są właściwe oraz jakie czynności i środki prawne mogą zostać zastosowane. Jego przepisy mogą być uzupełniane przez inne ustawy, jeżeli dana kwestia nie została w kodeksie uregulowana albo wymaga szczególnego rozwiązania.