Czynności wyjaśniające

Czynności wyjaśniające to działania podejmowane w celu ustalenia faktów, zebrania informacji i oceny, czy istnieją podstawy do wszczęcia właściwego postępowania albo podjęcia innej czynności przewidzianej prawem. Termin ten nie oznacza jednej, jednolicie uregulowanej instytucji. Jego znaczenie zależy od ustawy i rodzaju sprawy.

Najbardziej określone znaczenie czynności wyjaśniające mają w postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Są to działania podejmowane przed wniesieniem wniosku o ukaranie, służące w szczególności ustaleniu, czy doszło do wykroczenia, wyjaśnieniu okoliczności zdarzenia, zebraniu danych o osobie podejrzewanej oraz zabezpieczeniu dostępnych informacji i dowodów. Mogą obejmować między innymi przyjmowanie wyjaśnień, przesłuchiwanie świadków, oględziny oraz sprawdzanie dokumentów. Wykonuje je Policja i inne uprawnione organy, a w określonych sytuacjach także na polecenie sądu.

Czynności wyjaśniające nie są tym samym co formalnie wszczęte postępowanie w sprawie o wykroczenie. Ich wynik może jednak przesądzić o skierowaniu sprawy do dalszego prowadzenia, odmowie wszczęcia postępowania albo jego umorzeniu, jeżeli zachodzą przewidziane prawem przeszkody. Czynności powinny być dokumentowane, a zakres uprawnień organu i sposób ich przeprowadzania wynikają z przepisów regulujących daną dziedzinę.

Określenie czynności wyjaśniające występuje także w przepisach dotyczących innych postępowań, między innymi podatkowych, dyscyplinarnych, policyjnych, rejestrowych i związanych z funkcjonowaniem spółek. W tych dziedzinach może oznaczać sprawdzenie okoliczności sprawy, weryfikację spełnienia ustawowych warunków lub zebranie materiału potrzebnego do wydania rozstrzygnięcia. Nie należy utożsamiać go automatycznie z czynnościami wyjaśniającymi w sprawach o wykroczenia, ponieważ zakres i skutki prawne każdej z tych czynności określa właściwa ustawa.