Czyn niedozwolony

Czyn niedozwolony to takie działanie albo zaniechanie, które powoduje szkodę i uzasadnia odpowiedzialność cywilną sprawcy, niezależnie od istnienia wcześniejszego stosunku umownego między stronami. Jest to podstawowe źródło zobowiązania do naprawienia szkody. W praktyce chodzi przede wszystkim o naruszenie cudzych praw lub prawnie chronionych interesów, na przykład uszkodzenie mienia, spowodowanie uszczerbku na zdrowiu albo naruszenie dóbr osobistych.

Odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego zwykle wymaga wystąpienia kilku elementów:

• szkody po stronie poszkodowanego,
• zdarzenia, które tę szkodę spowodowało,
• związku przyczynowego między zdarzeniem a szkodą,
• bezprawności działania lub zaniechania, a w wielu przypadkach także winy sprawcy.

Szkoda może mieć charakter majątkowy, na przykład polegać na utracie rzeczy, kosztach leczenia lub utraconych dochodach, albo niemajątkowy, gdy wiąże się z krzywdą, cierpieniem lub naruszeniem dóbr osobistych. Naprawienie szkody może obejmować odszkodowanie, zadośćuczynienie, przywrócenie stanu poprzedniego, a w określonych sytuacjach także rentę.

Podstawową zasadą jest odpowiedzialność za własne zawinione działanie. Kodeks cywilny przewiduje jednak również przypadki odpowiedzialności niezależnej od winy, opartej na zasadzie ryzyka, a wyjątkowo na zasadzie słuszności. Odpowiedzialność może dotyczyć między innymi szkód wyrządzonych przez osoby, za które ktoś ponosi odpowiedzialność, przez zwierzęta lub w związku ze stanem budynku albo urządzenia.

Jeżeli za tę samą szkodę odpowiada kilka osób, ich odpowiedzialność wobec poszkodowanego może być solidarna. Roszczenie wynikające z czynu niedozwolonego może istnieć równolegle z roszczeniem z umowy, chyba że przepisy lub treść zobowiązania wyłączają takie rozwiązanie. Znaczenie terminu obejmuje także kwestie procesowe, między innymi ustalenie sądu właściwego według miejsca zdarzenia oraz zasady przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody.