Amnestia

Amnestia to szczególny akt łaski o charakterze generalnym, ustanawiany w drodze ustawy i odnoszący się do określonej kategorii osób, czynów albo kar. Jej celem jest złagodzenie lub usunięcie skutków odpowiedzialności karnej wobec grupy osób, a nie indywidualne darowanie kary jednej osobie. Amnestia jest instytucją prawa karnego i procesowego, lecz może wpływać także na inne stosunki prawne, jeżeli ustawa amnestyjna tak stanowi.

Zakres amnestii wynika każdorazowo z treści konkretnej ustawy. Może ona obejmować w szczególności:

• całkowite darowanie kar już orzeczonych lub jeszcze niewykonanych,
• złagodzenie albo zamianę kar na łagodniejsze,
• skrócenie okresu wykonywania kary,
• odstąpienie od wszczynania lub dalszego prowadzenia postępowania,
• zatarcie albo ograniczenie niektórych skutków skazania.

Amnestia może dotyczyć zarówno osób skazanych prawomocnie, jak i osób, wobec których postępowanie karne jeszcze się toczy. Zwykle określa się w niej warunki zastosowania, na przykład rodzaj czynu, wysokość kary, czas popełnienia czynu lub cechy kategorii osób objętych ustawą. Nie działa więc automatycznie wobec wszystkich spraw karnych. Organ prowadzący postępowanie albo wykonujący orzeczenie stosuje jej przepisy w granicach określonych przez ustawę.

W postępowaniu dotyczącym przekazywania osób i wykonywania orzeczeń karnych amnestia może mieć znaczenie jako przeszkoda w wykonaniu zagranicznego orzeczenia lub europejskiego nakazu aresztowania. Jeżeli czyn albo kara zostały objęte amnestią w Polsce, może to uzasadniać odmowę wykonania takiego orzeczenia, ponieważ państwo nie wykonuje kary, której skutki zostały ustawowo uchylone lub ograniczone. Ocena tej przesłanki zależy od zakresu konkretnej amnestii oraz od tego, czy obejmuje ona daną osobę, czyn lub karę.

Amnestii nie należy utożsamiać z ułaskawieniem. Ułaskawienie ma charakter indywidualny i dotyczy oznaczonej osoby, natomiast amnestia obejmuje z góry określoną grupę przypadków. Nie jest też tym samym co abolicja, która co do zasady wyłącza możliwość wszczęcia lub prowadzenia postępowania za określone czyny. W praktyce skutki tych instytucji mogą się jednak częściowo pokrywać.