Tekst druku sejmowego nr 2810

UZASADNIENIE

Potrzeba i cel związania Rzeczypospolitej Polskiej Umową

Związanie Rzeczypospolitej Polskiej (dalej „Polska”) Umową o zabezpieczeniu społecznym z Japonią ma na celu spełnienie społecznych oczekiwań w tym zakresie, rozwiązanie istotnych problemów obywateli obu Umawiających się Państw wynikających z braku takiej Umowy, jak również stworzenie lepszych warunków dla rozwoju polsko-japońskiej współpracy gospodarczej.

Prawo do zabezpieczenia społecznego należy do podstawowych praw człowieka. Realizacji tego prawa służą krajowe (wewnętrzne) systemy zabezpieczenia społecznego poszczególnych państw. Jednakże nie zawsze są one w stanie zapewnić pełną ochronę ubezpieczeniową, szczególnie w odniesieniu do osób zmieniających, w czasie swej aktywności zawodowej, miejsce zatrudnienia lub zamieszkania. Dlatego też jest standardem zawieranie przez państwa dwustronnych lub wielostronnych umów międzynarodowych o zabezpieczeniu społecznym, które tworzą podstawy koordynacji systemów funkcjonujących w umawiających się państwach, zapewniając tym samym skuteczną ochronę ubezpieczeniową swym obywatelom.

Podstawy prawne dające gwarancję, że zmiana miejsca zatrudnienia lub zamieszkania nie wpłynie negatywnie na sytuację obywatela w zakresie zabezpieczenia społecznego, pozytywnie oddziałują na budowę zaufania do państwa oraz przyczyniają się do większej aktywności w zakresie poszukiwania zatrudnienia poza granicami swego państwa. Gwarancje takiej ochrony ubezpieczeniowej mają już polscy obywatele podejmujący zatrudnienie lub przemieszczający się na terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego, Konfederacji Szwajcarskiej), Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej), a także państw, z którymi łączą Polskę dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym). Jednakże gwarancji tych jest nadal pozbawionych wielu polskich obywateli zamieszkałych lub podejmujących zatrudnienie poza granicami naszego państwa, w tym zamieszkałych lub zatrudnionych w Japonii.

Przeprowadzone, na potrzeby wniosku o wyrażenie zgody na negocjacje Umowy, konsultacje w sprawie zasadności zawarcia polsko-japońskiej Umowy o zabezpieczeniu społecznym potwierdziły potrzebę podjęcia działań w tym zakresie. W efekcie w dniu 21 maja 2013 r. Prezes Rady Ministrów wyraził zgodę na rozpoczęcie negocjacji polsko-japońskiej Umowy o zabezpieczeniu społecznym.

Wobec powyższego już 28 maja 2013 r. oficjalnie wystąpiono do władz Japonii z propozycją podjęcia negocjacji polsko-japońskiej Umowy o zabezpieczeniu społecznym. Niestety przez kolejne lata nie doszło do rozpoczęcia negocjacji Umowy z uwagi na stanowisko wyrażane przez Japonię, w którym wskazywano, że mimo iż Polska jest bardzo ważnym partnerem dla Japonii, to z uwagi na kalendarz prac i negocjacje prowadzone z innymi państwami pilne podjęcie negocjacji i zawarcie Umowy z Polską nie jest możliwe. Zmiana stanowiska władz Japonii nastąpiła dopiero w listopadzie 2021 r., co pozwoliło na rozpoczęcie rozmów w sprawie Umowy.

Rozważając związanie Polski Umową o zabezpieczeniu społecznym z Japonią, wzięto pod uwagę korzyści takiego rozwiązania w sferze społecznej i gospodarczej.

W pierwszym rzędzie zawarcie polsko-japońskiej Umowy o zabezpieczeniu społecznym wychodzi naprzeciw oczekiwaniom i postulatom Polonii zamieszkałej w Japonii. Przedstawiciele środowisk polonijnych zwracają uwagę, że z racji swego niekorzystnego położenia geograficznego Japonia jest krajem zagrożonym występowaniem kataklizmów i koniecznością ewakuacji ludności. W opinii Polonii zabezpieczenie interesów obywateli polskich, którzy wskutek nagłych okoliczności zostaliby zmuszeni do opuszczenia Japonii, wymaga, aby z państwem tym łączyła Polskę dwustronna umowa o zabezpieczeniu społecznym. Zwracano też uwagę na brak możliwości korzystania przy ustalaniu prawa do świadczeń długoterminowych (emerytur i rent) z zasady sumowania okresów ubezpieczenia, a także braku możliwości transferu polskich świadczeń emerytalno-rentowych do Japonii.

Trudno jest precyzyjnie określić liczbę polskich obywateli, których problem braku ochrony ubezpieczeniowej w relacjach Polska-Japonia dotyczy. Jednakże niewątpliwie istnieje grupa osób zainteresowana zawarciem polsko-japońskiej Umowy. Według informacji pochodzących z japońskiego Ministerstwa Sprawiedliwości liczba obywateli Polski (rezydentów) mieszkających na stałe w Japonii wynosi ok. 1800 osób, przy czym do tej liczby doliczyć należy także osoby z dwoma obywatelstwami. To oznacza, według szacunków polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, że łącznie w Japonii może przebywać ok. 3000 obywateli polskich, z których przynajmniej połowa może być beneficjentami umowy o zabezpieczeniu społecznym między Polską a Japonią.

Istnieje także grupa obywateli Japonii, która zamieszkuje terytorium Polski) i posiada okresy ubezpieczenia przebyte w Polsce) lub obu państwach, w tym osoby zatrudnione przez polskich pracodawców), osoby prowadzące w Polsce działalność na własny rachunek) oraz osoby wykonujące w Polsce pracę na podstawie umowy zlecenia lub umowy agencyjnej.) Obywatele Japonii podejmujący pracę w Polsce lub prowadzący w Polsce działalność gospodarczą, lub zatrudnieni na podstawie umowy zlecenia lub umowy agencyjnej także stanowią grupę potencjalnych beneficjentów polsko-japońskiej Umowy o zabezpieczeniu społecznym.

W obszarze zabezpieczenia społecznego wejście w życie projektowanej Umowy zagwarantowałoby przynajmniej części z tych osób szereg realnych korzyści, w tym przede wszystkim:

umożliwienie nabycia prawa do świadczeń w drodze sumowania polskich i japońskich okresów ubezpieczenia oraz

umożliwienie transferu świadczeń nabytych na podstawie ustawodawstwa Polski, w przypadku przeniesienia swojego miejsca zamieszkania na terytorium Japonii.

Związanie się polsko-japońską Umową o zabezpieczeniu społecznym może także pozytywnie wpłynąć na rozwój polsko-japońskich stosunków gospodarczych.

Japonia jest jednym z najważniejszych partnerów politycznych i gospodarczych Polski w regionie Azji i Pacyfiku. Stan relacji polsko-japońskich jest bardzo dobry, a Japonia jest dla Polski tzw. krajem like-minded. Stosunki polsko-japońskie są rozwijane w ramach Partnerstwa Strategicznego ustanowionego w 2015 r. na podstawie „Planu działania na rzecz implementacji partnerstwa strategicznego między Rządem RP a Rządem Japonii” (dokument przyjęty na lata 2021–2025). Plan ten zakładał podjęcie kroków mających na celu przystąpienie do konsultacji w sprawie dwustronnej umowy o zabezpieczeniu społecznym, natomiast kolejny plan, podpisany podczas wizyty Ministra Spraw Zagranicznych w Japonii, w dniu 28 lutego 2025 r., czyli „Plan działania na rzecz implementacji partnerstwa strategicznego między Rządem RP a Rządem Japonii obowiązujący na lata 2025–2029”, zakłada zawarcie dwustronnej umowy o zabezpieczeniu społecznym („conclusion of a social security agreement”). Tym samym wejście w życie Umowy stanowiłoby znaczący wkład w realizację postanowień tego Planu.

O dynamicznym rozwoju bilateralnych stosunków politycznych między Polską a Japonią świadczą liczne spotkania wysokiego szczebla, współpraca międzyresortowa i parlamentarna. Do istotnych elementów agendy rozmów dwustronnych należą: rozwój współpracy ekonomicznej, w tym ustanowionego w maju 2023 r. stałego mechanizmu dwustronnych konsultacji gospodarczych, rosnąca wymiana handlowa, inwestycje japońskie w Polsce oraz pogłębiona współpraca w sektorze energetycznym). Rok 2025 w kontaktach polsko-japońskich na każdej płaszczyźnie był zdominowany przez wydarzenia związane z uczestnictwem Polski w światowej wystawie EXPO 2025 w Osace.)

Warto także zaznaczyć, że Japonia jest trzecim największym pozaeuropejskim inwestorem w Polsce, czym przyczynia się do tworzenia miejsc pracy oraz zapewnia transfer technologii i know-how. W interesie Polski leży dalszy rozwój współpracy inwestycyjnej z Japonią. Dwustronna umowa o zabezpieczeniu społecznym może to ułatwić. Niewątpliwie zawieranie dwustronnych umów o zabezpieczeniu społecznym pozytywnie oddziałuje na wizerunek danego państwa wśród przedsiębiorców zainteresowanych prowadzeniem działalności na terytorium drugiego państwa. Umowy te często mają pośredni wpływ na wzrost zagranicznych inwestycji w danym państwie, szczególnie z uwagi na eliminowanie podwójnego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Takie podwójne „oskładkowanie” zwiększa bowiem koszty działalności przedsiębiorstw i hamuje przepływ pracowników. Dlatego też, podejmując decyzję o rozpoczęciu działań na rzecz zawarcia dwustronnej umowy o zabezpieczeniu społecznym, ministerstwo każdorazowo bierze pod uwagę nie tylko względy społeczne wynikające z zawarcia takiej umowy, ale także względy gospodarcze. Umowa powinna sprzyjać zabezpieczeniu interesów polskich firm działających na rynku japońskim i japońskich firm działających w Polsce).

Ponadto związanie się polsko-japońską Umową o zabezpieczeniu społecznym będzie wpisywało się w realizację „Rządowej Strategii współpracy z Polonią i Polakami za granicą na lata 2025–2030”. W strategii tej, w obszarze „Polityka powrotowa”, przewidziano m.in. zawieranie dwustronnych umów o zabezpieczeniu społecznym, które ograniczają ryzyko negatywnych konsekwencji przeniesienia miejsca zamieszkania lub zatrudnienia do Polski dla sytuacji danej osoby w zakresie zabezpieczenia społecznego (podlegania ustawodawstwu właściwemu, nabywania praw do świadczeń i ich wypłaty). Polonia zamieszkała w Japonii to w dużym stopniu ludzie młodzi, wykształceni, wykonujący zawody wymagające wysokich kwalifikacji. Ich ewentualny powrót do Polski byłby z dużą korzyścią dla kraju, polskiego rynku pracy.

Uwzględniając powyższe, w opinii Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, związanie Polski podpisaną w Tokio dnia 15 kwietnia 2026 r. Umową o zabezpieczeniu społecznym z Japonią należy uznać za celowe ze względu na: spełnienie społecznych oczekiwań w tym zakresie, tj. rozwiązanie istotnych problemów obywateli Polski oraz Japonii wynikających z braku takiej Umowy, stworzenie lepszych warunków dla rozwoju polskojapońskiej współpracy gospodarczej, jak również realizację „Rządowej Strategii współpracy z Polonią i Polakami za granicą”.

Wskazanie różnic między dotychczasowym a projektowanym stanem prawnym

Między Polską a Japonią nie ma żadnych regulacji prawnych w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Taki stan jest dla osób zainteresowanych szczególnie dotkliwy z uwagi na:

brak możliwości zaliczania na prawo do świadczeń okresów ubezpieczenia przebytych na terytorium drugiego Umawiającego się Państwa, co oznacza, że ustalając prawo do świadczeń oraz obliczając ich wysokość, instytucja ubezpieczeniowa każdego z państw bierze pod uwagę jedynie okresy ubezpieczenia przebyte na swoim terytorium (w swoim systemie ubezpieczenia społecznego). W efekcie osoby zainteresowane często nie mogą uzyskać prawa do świadczeń, szczególnie długoterminowych, jak emerytury i renty, ani po zastosowaniu wyłącznie polskich (lub japońskich) wewnętrznych przepisów ubezpieczeniowych, ani po zastosowaniu zasady sumowania okresów ubezpieczenia, stanowiącej standard w tego typu umowach,

brak regulacji prawnych w zakresie transferu świadczeń osobom, które przesiedliły się z Polski do Japonii. W obowiązującym stanie prawnym świadczenia emerytalne i rentowe przysługujące z tytułu podlegania wyłącznie polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych, przyznane osobom zamieszkałym za granicą, są wypłacane w formie bezgotówkowej na rachunek bankowy emeryta lub rencisty w Polsce albo na jego wniosek, na wskazany przez niego rachunek bankowy w Polsce osoby przez niego upoważnionej do odbioru, zamieszkałej w Polsce). Oznacza to, że osoby zamieszkałe w Japonii, które uzyskały prawo do polskich emerytur, rent z tytułu niezdolności do pracy lub rent rodzinnych, nie mogą ich otrzymywać w miejscu swego zamieszkania, gdyż polskie ustawodawstwo w takim przypadku przewiduje wypłatę tych świadczeń tylko w Polsce.

Przedstawiona Umowa stworzy podstawę prawną dla polsko-japońskiej współpracy w omawianym zakresie. Umowa odpowiada standardom międzynarodowym w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Została ona oparta na podstawowych zasadach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, tj.:

zasadzie równego traktowania – zgodnie z którą osoby, do których stosują się postanowienia Umowy i które mieszkają na terytorium Umawiającego się Państwa, mają takie same prawa i obowiązki jak obywatele tego Umawiającego się Państwa w zakresie stosowania obowiązującego w nim ustawodawstwa (art. 4 ust. 1 Umowy). Dodatkowo, w odniesieniu do Polski, wprowadzono zapis jednostronny (art. 4 ust. 2 Umowy), który stanowi, że postanowienia art. 4 ust. 1 Umowy zostają rozszerzone na osoby zamieszkałe na terytorium Japonii. Celem dodania tej regulacji jest ochrona osób objętych zakresem podmiotowym Umowy w przypadku wprowadzenia przepisów różnicujących ich sytuację ze względu na obywatelstwo,

zasadzie zachowania praw nabytych (transferu/eksportu świadczeń) – zgodnie z którą świadczenia nabyte na podstawie ustawodawstwa jednego Umawiającego się Państwa nie mogą być zmniejszane, zawieszane, uchylane ani wstrzymywane z tego powodu, że osoba do nich uprawniona ma miejsce zamieszkania na terytorium drugiego Umawiającego się Państwa. Fakt zamieszkiwania w drugim państwie nie będzie miał negatywnego wpływu na prawo i wysokość wypłacanych świadczeń (art. 5 ust. 1 Umowy). Z obowiązku transferu świadczeń, po Stronie polskiej, wyłączone będą jedynie świadczenia przyznawane w szczególnym trybie oraz w drodze wyjątku (art. 5 ust. 2 Umowy)). Wskazano także, w art. 5 ust. 3 Umowy, że świadczenia należne na podstawie polsko-japońskiej Umowy osobom zamieszkałym w tzw. państwie trzecim (innym niż Polska lub Japonia) będą wypłacane świadczeniobiorcom zgodnie z przepisami obowiązującymi w tym zakresie w państwie zobowiązanym do ich wypłaty. To oznacza, że w odniesieniu do świadczeń wypłacanych przez polskie instytucje ubezpieczeniowe będą miały zastosowanie postanowienia art. 132 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z nimi polska właściwa instytucja może transferować za granicę świadczenia tylko do państw, z którymi Polska zawarła umowę o zabezpieczeniu społecznym, nie może transferować świadczeń do państw nieobjętych umową, nawet jeśli mieszkają w nich polscy obywatele. W związku z tym, jeśli Polska ma z danym państwem dwustronną lub wielostronną umowę o zabezpieczeniu społecznym, świadczenia przyznane na podstawie polsko-japońskiej Umowy będą przekazywane do danego państwa trzeciego. Natomiast w przypadku braku stosownej umowy z państwem trzecim, świadczenia będą wypłacane na rachunek bankowy świadczeniobiorcy w Polsce lub na rachunek bankowy osoby upoważnionej przez świadczeniobiorcę i zamieszkałej w Polsce. W takim przypadku świadczeniobiorca nie utraci świadczenia, jego wypłata nie zostanie wstrzymana, lecz będzie realizowana na terytorium Polski,

zasadzie sumowania okresów ubezpieczenia – zgodnie z którą, jeżeli to konieczne, następuje sumowanie okresów ubezpieczenia przebytych pod działaniem ustawodawstwa obu Umawiających się Państw, które w myśl ustawodawstwa danego państwa są wymagane do nabycia lub zachowania prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a także do obliczania wymiaru tych świadczeń (art. 13 Umowy).

W myśl Umowy (art. 3) będzie ona miała zastosowanie do wszystkich osób, które podlegały lub podlegają ustawodawstwu Umawiającego się Państwa oraz członków rodzin i innych osób, które wywodzą swoje prawa od osób, które podlegały lub podlegają ustawodawstwu Umawiającego się Państwa. Oznacza to, że Umowa nie będzie miała charakteru umowy obywatelskiej, tj. uzyskanie prawa do świadczeń nie będzie uzależnione od posiadania obywatelstwa Polski lub obywatelstwa Japonii, lecz od podlegania ustawodawstwu jednego lub obu Umawiających się Państw.

Zakresem przedmiotowym Umowy (art. 2), po Stronie polskiej, zostały objęte takie świadczenia, jak: emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty rodzinne, jednorazowe odszkodowania oraz renty z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz zasiłki pogrzebowe, należne z powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych oraz z systemu ubezpieczenia społecznego rolników. Umowa będzie miała również zastosowanie do ustawodawstwa dotyczącego obowiązkowego ubezpieczenia.

Zakres przedmiotowy Umowy po Stronie japońskiej obejmuje przewidziane ustawodawstwem japońskim emerytury, renty rodzinne oraz renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy należne z Narodowego Systemu Emerytalno-Rentowego) oraz systemu Pracowniczych Ubezpieczeń Emerytalno-Rentowych). Zakres przedmiotowy Umowy po Stronie japońskiej nie obejmuje zasiłków pogrzebowych) oraz świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.)

Po Stronie japońskiej Umowa nie obejmuje także świadczeń, które są wypłacane w całości lub głównie ze środków budżetowych na zasadzie przejściowej lub uzupełniającej świadczenia opieki społecznej (art. 1 ust. 1 pkt a Umowy). Do świadczeń tych należą:

emerytura należna na podstawie „starej” narodowej ustawy emerytalnej. Emerytura ta jest wypłacana od ukończenia wieku 70 lat tym osobom, które ukończyły 50 lat w dniu 1 kwietnia 1961 r.,

podstawowa renta inwalidzka przekształcona z renty inwalidzkiej na mocy „starej” narodowej ustawy emerytalnej. Renta ta jest wypłacana osobom, których data pierwszego badania lekarskiego przypadała przed dniem 1 kwietnia 1961 r.,

podstawowa emerytura z tytułu niepełnosprawności należna na mocy obowiązującej ustawy o emeryturach i rentach dla osób, których data pierwszego badania lekarskiego przypada przed ukończeniem 20. roku życia.

Narodowy System Emerytalno-Rentowy Japonii został ustanowiony 1 kwietnia 1961 r. Osoby, które w tym czasie były już w podeszłym wieku lub były niepełnosprawne, nie mogły spełnić warunków uprawniających ich do świadczeń z nowego systemu emerytalno-rentowego (emerytury lub renty składkowej). Dlatego osoby te otrzymują wymienione powyżej emerytury lub renty, finansowane z budżetu państwa. Są to świadczenia zależne od sytuacji ekonomicznej danej osoby. Świadczenia te nie są objęte zakresem przedmiotowym żadnej zawartej przez Japonię umowy o zabezpieczeniu społecznym.

Zgodnie ze stanowiskiem Ministra Zdrowia zakresem przedmiotowym Umowy nie zostały objęte rzeczowe świadczenia zdrowotne), przy czym Strona japońska, w trakcie negocjacji, także nie była zainteresowana rozszerzeniem zakresu przedmiotowego Umowy o świadczenia zdrowotne.

W częściach odnoszących się bezpośrednio do poszczególnych dziedzin zabezpieczenia społecznego, objętych zakresem przedmiotowym Umowy, zawiera ona regulacje dotyczące:

ustawodawstwa właściwego (art. 6–12 Umowy)

Umowa zakłada, że osoby objęte jej zakresem podmiotowym będą podlegać, w odniesieniu do danego zatrudnienia, przepisom ubezpieczeniowym wyłącznie jednego państwa, przy czym Umowa określa ustawodawstwo, którego Umawiającego się Państwa jest w danym przypadku właściwe. Jako zasadę podstawową przyjęto obowiązywanie ustawodawstwa państwa miejsca wykonywania pracy (lex loci laboris). Zgodnie z tą zasadą, w art. 6 Umowy, wskazano obowiązywanie, w odniesieniu do danego zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, ustawodawstwa państwa miejsca zatrudnienia lub wykonywania działalności. Oznacza to, że osoba zatrudniona na terytorium jednego z Umawiających się Państw podlega, w odniesieniu do tego zatrudnienia, ustawodawstwu tylko tego Umawiającego się Państwa (art. 6 pkt a Umowy). Analogicznie, osoba pracująca na własny rachunek na terytorium jednego z Umawiających się Państw, w odniesieniu do prowadzonej działalności, podlega ustawodawstwu tego Państwa, na terytorium którego działalność jest wykonywana (art. 6 pkt b Umowy)).

Artykuł 7 Umowy przewiduje pewne wyjątki od art. 6 Umowy. Dotyczą one pracowników wysłanych (delegowanych) do wykonywania pracy na terytorium drugiego Umawiającego się Państwa oraz osób tymczasowo wykonujących działalność na własny rachunek na terytorium drugiego Umawiającego się Państwa (tzw. samodelegowanie osoby prowadzącej działalność na własny rachunek).

W art. 7 ust. 1 Umowy przyjęto, że pracownik, który jest objęty ustawodawstwem Umawiającego się Państwa i zatrudniony na terytorium tego Umawiającego się Państwa przez pracodawcę znajdującego się na tym terytorium, wysłany (delegowany) przez tego pracodawcę z tego terytorium lub z terytorium państwa trzeciego do pracy na terytorium drugiego Umawiającego się Państwa oraz który:

nie zawiera umowy o pracę na terytorium tego drugiego Umawiającego się Państwa lub

zawiera umowę o pracę z pracodawcą znajdującym się na terytorium tego drugiego Umawiającego się Państwa, ale pozostaje pod kierownictwem pracodawcy znajdującego się na terytorium pierwszego Umawiającego się Państwa,

podlega jedynie ustawodawstwu pierwszego Umawiającego się Państwa w odniesieniu do tego zatrudnienia, do upływu okresu 5 lat od daty rozpoczęcia wysłania (oddelegowania) tego pracownika, tak jakby pracownik ten wykonywał pracę na terytorium pierwszego Umawiającego się Państwa. Jednocześnie w art. 7 ust. 2 Umowy przewidziano możliwość przedłużenia okresu wysłania (delegowania) na dalszy okres, który nie przekracza 3 lat.

Analogiczne rozwiązanie przyjęto także w odniesieniu do osób prowadzących dzielność na własny rachunek. W art. 7 ust. 3 i 4 Umowy przewidziano rozwiązanie, zgodnie z którym, osoba, która zwykle wykonuje działalność na własny rachunek na terytorium Umawiającego się Państwa i tymczasowo przenosi tę działalność na terytorium drugiego Umawiającego się Państwa, podlega ustawodawstwu tylko pierwszego Umawiającego się Państwa do upływu okresu 5 lat od rozpoczęcia wykonywania działalności na własny rachunek na terytorium tego drugiego Umawiającego się Państwa. Jeżeli okres wykonywania działalności na własny rachunek trwa dłużej niż 5 lat, istnieje możliwość przedłużenia wykonywania tej działalności na terytorium drugiego Umawiającego się Państwa na okres nieprzekraczający 3 lat.

Powyższe oznacza, że pracownik, który zostanie wysłany przez swego pracodawcę (np. pracodawcę polskiego) do pracy na terytorium drugiego Umawiającego się Państwa (do Japonii), w celu wykonywania pracy na rzecz swego polskiego pracodawcy, bądź osoba prowadząca działalność na własny rachunek w Polsce, która tymczasowo będzie ją wykonywać na terytorium Japonii, nadal będzie podlegać ustawodawstwu pierwszego Umawiającego się Państwa, czyli ustawodawstwu polskiemu. Artykuł 7 Umowy pozwala więc na pozostawienie pracownika lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek w systemie ubezpieczenia społecznego dotychczas mającym do pracownika lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek zastosowanie, bez konieczności jego zmiany na czas wysłania (delegowania) lub przeniesienia działalności. Ta regulacja będzie działała także w odniesieniu do pracowników Japonii wysłanych (delegowanych) do pracy do Polski lub przenoszących tymczasowo swoją działalność z Japonii do Polski.

Możliwość zachowania przynależności pracownika delegowanego lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek do systemu ubezpieczeń społecznych „państwa macierzystego” ma na celu przede wszystkim unikanie ewentualnych komplikacji natury administracyjnej, jakie mogą wynikać zarówno dla pracodawców, jak i instytucji ubezpieczeniowych, z częstych zmian w podleganiu pracowników i osób prowadzących działalność na własny rachunek systemom ubezpieczeń społecznych. Rozwiązanie to ma także sprzyjać rozwojowi wzajemnej współpracy gospodarczej, szczególnie ułatwić podejmowanie decyzji o realizacji nowych inwestycji na terytorium drugiego Umawiającego się Państwa.

Umowa przewiduje także inne wyjątki od stosowania zasady lex loci laboris. Dotyczą one: osób, które pracują na pokładzie statku powietrznego lub morskiego, członków misji dyplomatycznych, stanowisk konsularnych i urzędników służby cywilnej, i osób z nimi zrównanych. W odniesieniu do:

osób, które pracują na pokładzie statku powietrznego w ruchu międzynarodowym) i podlegałyby ustawodawstwu obu Umawiających się Państw, Umowa przewiduje obowiązywanie zasady podlegania ustawodawstwu tego Umawiającego się Państwa, na którego terytorium znajduje się pracodawca,

osób, które pracują na pokładzie statku morskiego pływającego pod banderą Umawiającego się Państwa Umowa przewiduje obowiązywanie zasady podlegania ustawodawstwu tego Umawiającego się Państwa, na którego terytorium znajduje się pracodawca – w odniesieniu do pracowników oraz ustawodawstwu tego Umawiającego się Państwa, na którego terytorium osoba zamieszkuje – w odniesieniu do osób prowadzących dzielność na własny rachunek,)

członków personelu misji dyplomatycznych oraz urzędów konsularnych, Umowa potwierdza obowiązywanie postanowień Konwencji Wiedeńskiej o stosunkach dyplomatycznych z dnia 18 kwietnia 1961 r.) oraz Konwencji Wiedeńskiej o stosunkach konsularnych z dnia 24 kwietnia 1963 r.,)

urzędników służby cywilnej i osób z nimi zrównanych), Umowa przewiduje podleganie ustawodawstwu tego Umawiającego się Państwa, którego administracja ich wysłała (delegowała).

Powyższe wyjątki wynikają z charakteru lub specyfiki wykonywanej pracy (zawodu) i powszechnie występują w dwustronnych umowach o zabezpieczeniu społecznym.

W Umowie przewidziano także możliwość ustalania, przez władze właściwe, właściwe instytucje lub instytucje łącznikowe obu Umawiających się Państw, wyjątków od postanowień przewidzianych w art. 6–8 Umowy oraz w art. 9 ust. 2 Umowy (wyłączono regulację dotyczącą członków personelu misji dyplomatycznych oraz urzędów konsularnych)), w interesie określonych osób lub kategorii osób, o ile osoby te lub kategorie osób podlegają ustawodawstwu jednego z Umawiających się Państw oraz zgadzają się na podleganie wyłącznie ustawodawstwu tego Umawiającego się Państwa (art. 10 Umowy).

Ponadto w części II Umowy dotyczącej stosowanego ustawodawstwa uwzględniono także regulację odnoszącą się do współmałżonka oraz dzieci osoby, która została wysłana (delegowana) z Polski do wykonywania pracy w Japonii (art. 11 Umowy). Jako pracownik wysłany (delegowany) dana osoba podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu w Polsce. Zgodnie z ustawodawstwem Japonii współmałżonek pracownika wysłanego oraz jego dzieci, z tytułu zamieszkiwania na terytorium Japonii wraz z pracownikiem wysłanym (delegowanym) z Polski, miałyby obowiązek opłacania składek ubezpieczeniowych do japońskiego Narodowego Systemu Emerytalnego, nawet jeżeli nie wykonywaliby żadnej pracy w Japonii. Postanowienia art. 11 ust. 1 Umowy zwalniają współmałżonka oraz dzieci z obowiązku opłacania składek do japońskiego Narodowego Systemu Emerytalnego. Jednocześnie postanowienia art. 11 ust. 2 Umowy umożliwiają przystąpienie do tego systemu i opłacanie składek, jeżeli współmałżonek lub dzieci osoby wysłanej (delegowanej) zawnioskują o objęcie takim ubezpieczeniem, czyli będą chciały dobrowolnie przystąpić do japońskiego Narodowego Systemu Emerytalnego.

Dodatkowo, w art. 12 Umowy, jednoznacznie wskazano, że postanowienia art. 6–8, art. 9 ust. 2 oraz art. 11 Umowy mają zastosowanie wyłącznie do systemu obowiązkowego ubezpieczenia społecznego, zgodnie z ustawodawstwem każdego Umawiającego się Państwa.

świadczeń emerytalno-rentowych (art. 13–20 Umowy)

W odniesieniu do świadczeń emerytalnych i rentowych wprowadzono zasadę sumowania okresów ubezpieczenia (art. 13 Umowy). Zgodnie z nią, jeżeli ustawodawstwo Umawiającego się Państwa wymaga pewnych okresów ubezpieczenia zgodnie z ustawodawstwem tego Państwa, w celu ustalenia prawa do świadczeń, a dana osoba nie posiada wystarczających okresów ubezpieczenia, aby spełnić ten wymóg, instytucja właściwa tego Umawiającego się Państwa uwzględnia okresy przebyte zgodnie z ustawodawstwem drugiego Umawiającego się Państwa, o ile nie pokrywają się one z okresami ubezpieczenia przebytymi na podstawie ustawodawstwa pierwszego Umawiającego się Państwa.

Powyższe oznacza, że jeżeli nabycie prawa do emerytury lub renty jest zależne od przebycia (posiadania) określonego okresu ubezpieczenia, instytucja ubezpieczeniowa uwzględnia, jeżeli to konieczne, także okresy ubezpieczenia przebyte zgodnie z ustawodawstwem drugiego Umawiającego się Państwa tak, jakby zostały przebyte zgodnie z jej ustawodawstwem, pod warunkiem że okresy te się nie pokrywają.

Zasada sumowania okresów ubezpieczenia ma na celu ułatwienie spełnienia warunków do nabycia prawa do emerytury lub renty, określonych ustawodawstwem Umawiającego się Państwa.

W odniesieniu do Japonii zasada ta będzie miała zastosowanie do ustalania prawa do takich świadczeń jak: podstawowa emerytura, podstawowa renta z tytułu niezdolności do pracy oraz podstawowa renta rodzinna przyznawane z Narodowego Systemu Emerytalno-Rentowego oraz emerytura pracownicza, pracownicza renta z tytułu niezdolności do pracy, dodatek z tytułu niezdolności do pracy oraz pracownicza renta rodzinna należne z systemu Pracowniczych Ubezpieczeń Emerytalno-Rentowych).

W odniesieniu do Polski zasada sumowania okresów będzie stosowana do: emerytur z tzw. „starego” systemu emerytalnego, emerytur pomostowych, rent z tytułu niezdolności do pracy, rent rodzinnych oraz rent szkoleniowych, należnych z powszechnego ubezpieczenia społecznego, a także do: emerytur, rent z tytułu niezdolności do pracy, rent rodzinnych oraz rent rolniczych szkoleniowych należnych z systemu ubezpieczenia społecznego rolników. W odniesieniu do Polski zasada sumowania znajdzie zastosowanie także przy ustalaniu minimalnej kwoty emerytury lub renty).

Zasada sumowania okresów ubezpieczenia jest zasadą wspólną, odnoszącą się do obu Umawiających się Państw. Natomiast, kolejne regulacje dotyczące ustalania prawa do świadczeń emerytalno-rentowych, wobec znaczących różnic systemowych, zostały wskazane w podziale na te odnoszące się do Japonii (art. 14–16 Umowy) oraz te odnoszące się do Polski (art. 17–20 Umowy).

postanowienia dotyczące Japonii (art. 14–16 Umowy)

W odniesieniu do Japonii, w art. 14 ust. 1 i 2 Umowy, wskazano postanowienia szczególne dotyczące sumowania okresów ubezpieczenia.

W myśl art. 14 ust. 1 Umowy instytucje japońskie, w celu przyznania prawa do japońskich świadczeń, nie będą sumować okresów ubezpieczenia przebytych w państwach trzecich, nawet jeżeli z danym państwem łączy Japonię umowa o zabezpieczeniu społecznym. Taką możliwość wyklucza japońskie ustawodawstwo wewnętrzne.

Zgodnie z art. 14 ust. 2 Umowy zasada sumowania okresów, o której mowa w art. 13 Umowy, nie ma zastosowania do płatności ryczałtowych wypłacanych z japońskiego systemu emerytalno-rentowego, a należnych z tytułu śmierci oraz z tytułu wycofania się z systemu ubezpieczenia społecznego. To oznacza, że do ustalenia prawa do świadczeń należnych z tytułu śmierci lub świadczeń ryczałtowych wypłaconych z tytułu dobrowolnego wystąpienia z japońskiego systemu ubezpieczeniowego nie będzie stosowana zasada sumowania okresów). Jak wyjaśniła Strona japońska w trakcie negocjacji Umowy, te wypłaty ryczałtowe podlegają transferowi poza granice Japonii, czyli obywatele Polscy nawet po powrocie do kraju będą mogli wystąpić o zwrot składek zapłaconych do japońskiego systemu i uzyskać jednorazową ryczałtową płatność na konto bankowe w Polsce. Jednocześnie Strona japońska wyjaśniła, że dokonanie wypłaty ryczałtowej oznacza, że dla potrzeb zastosowania przez instytucję polską zasady sumowania okresów ubezpieczenia, japońskie okresy, za które wypłacono jednorazowo świadczenie ryczałtowe, nie będą wykazywane, będą to okresy „0”.

W art. 14 ust. 3 Umowy zostały określone postanowienia dotyczące stosowania art. 13 Umowy, tj. sumowania na prawo do japońskich świadczeń okresów ubezpieczenia przebytych zgodnie z polskim ustawodawstwem. I tak:

okresy ubezpieczenia przebyte zgodnie z polskim ustawodawstwem będą uwzględniane jako okresy ubezpieczenia przebyte w ramach japońskiego Pracowniczego Ubezpieczenia Emerytalno-Rentowego oraz jako odpowiadające im okresy ubezpieczenia w ramach Narodowego Systemu Emerytalno-Rentowego,

pewne, wskazane w tej regulacji, okresy ubezpieczenia przebyte zgodnie z polskim ustawodawstwem będą uwzględniane jako okresy równoważnej pracy w ramach Pracowniczego Ubezpieczenia Emerytalno-Rentowego. Do okresów tych zalicza się: okres, w którym dana osoba wykonuje stałą pracę pod ziemią w kopalni oraz okres, w którym dana osoba pracuje jako pracownik na pokładzie statku morskiego. W efekcie praca w kopalni pod ziemią oraz praca na pokładzie statku morskiego, które były wykonywane podczas podlegania polskiemu ustawodawstwu, będzie traktowana tak, jak gdyby była wykonywana w Japonii. Jest to możliwość sumowania okresów przebytych w specjalnym zawodzie lub zatrudnieniu, jeżeli jest to niezbędne do nabycia prawa do japońskiego świadczenia emerytalnego lub rentowego).

Artykuł 14 ust. 4 Umowy to wyjątek od stosowania art. 4 Umowy (równe traktowanie). Wyjątek ten dotyczy uwzględniania do nabycia prawa do japońskich świadczeń tzw. okresów uzupełniających, zaliczanych obywatelom Japonii za okresy zamieszkania przebyte poza terytorium Japonii. Okresy uzupełniające są brane pod uwagę jedynie przy ustalaniu prawa do japońskich świadczeń, w celu spełnienia warunku posiadania 10 lat ubezpieczenia. Okresy uzupełniające nie są uwzględniane do obliczania wysokości świadczeń. Mogą być one zaliczone wyłącznie obywatelom Japonii. Regulacja zawarta w art. 14 ust. 4 Umowy ma na celu ograniczenie ewentualnych skutków zastosowania do obywateli Polski japońskich postanowień dotyczących zaliczania okresów uzupełniających w oparciu o postanowienia art. 4 Umowy. W rezultacie okresy traktowane zgodnie z ustawodawstwem japońskim jako tzw. okresy uzupełniające, nie będą mogły być zaliczane obywatelom polskim (np. obywatelom polskim zamieszkałym w Japonii, którzy wcześniej mieszkali poza terytorium Japonii, np. w Polsce).

W art. 15 Umowy wskazano postanowienia szczególne dotyczące świadczeń z tytułu niepełnosprawności i rent rodzinnych. Te postanowienia szczególne dotyczą trzech istotnych kwestii, a mianowicie:

daty pierwszego badania lekarskiego – zgodnie z art. 15 ust. 1 Umowy, jeżeli japońskie ustawodawstwo wymaga, dla celów ustalenia prawa do świadczeń z tytułu niepełnosprawności lub rent rodzinnych, aby data pierwszego badania lekarskiego lub zgonu mieściła się w pewnych okresach ubezpieczenia, wymóg ten będzie uważany za spełniony dla celów ustalenia prawa do tych świadczeń także, jeżeli ta data będzie się mieścić w okresach ubezpieczenia przebytych zgodnie z polskim ustawodawstwem,

zdarzenia ubezpieczeniowego – zgodnie z art. 15 ust. 2 Umowy, jeżeli prawo do świadczeń z tytułu niepełnosprawności lub rent rodzinnych z Narodowego Systemu EmerytalnoRentowego jest ustalane bez stosowania postanowień art. 15 Umowy, to artykuł ten nie ma zastosowania do celów ustalania prawa do świadczeń z tytułu niepełnosprawności lub rent rodzinnych, na podstawie tego samego zdarzenia ubezpieczeniowego, objętego ubezpieczeniem w ramach Pracowniczego Ubezpieczenia Emerytalno-Rentowego,

wyłączenia zasady transferu świadczeń w odniesieniu do osób, co do których, zgodnie z ustawodawstwem Japonii, wymagane jest, aby miały ukończone 60 lat, ale nie ukończone 65 lat w dniu pierwszego badania lekarskiego lub zgonu i zamieszkiwały na terytorium Japonii, w celu nabycia prawa do podstawowej renty inwalidzkiej lub podstawowej renty rodzinnej (art. 15 ust. 3 Umowy).

W art. 16 Umowy wskazano sposób obliczania wysokości świadczeń japońskich. Świadczenia, do których prawo będzie ustalane z zastosowaniem art. 13 Umowy (zasady sumowania okresów) lub art. 15 ust. 1 Umowy (zrównanie daty pierwszego badania lekarskiego), będą obliczane zgodnie z japońskim ustawodawstwem obowiązującym w zakresie obliczania wysokości świadczeń, z zastrzeżeniem postanowień wyszczególnionych w art. 16 ust. 2–4 Umowy. Zastrzeżenia te dotyczą:

podstawowej renty inwalidzkiej i innych świadczeń, których wysokość jest kwotą stałą przyznawaną niezależnie od okresu ubezpieczenia – jeżeli spełnione są warunki do uzyskania tych świadczeń na podstawie postanowień art. 13 Umowy lub art. 15 ust. 1 Umowy, przyznaną kwotę świadczenia będzie się obliczać według proporcji sumy okresów składkowych i okresów zwolnionych od opłacania składek zgodnie z japońskim systemem emerytalno-rentowym, z którego świadczenia te będą wypłacane, do sumy tych okresów składkowych i okresów zwolnionych od opłacania składek oraz okresów podlegania ubezpieczeniu zgodnie z ustawodawstwem polskim,

świadczeń z tytułu niepełnosprawności i rent rodzinnych należnych z Pracowniczego Ubezpieczenia Emerytalno-Rentowego, o ile kwota świadczeń, które mają zostać przyznane, jest obliczana na podstawie szczególnego okresu) określonego przez ustawodawstwo Japonii, w sytuacji gdy okresy ubezpieczenia przebyte zgodnie z Pracowniczym Ubezpieczeniem Emerytalno-Rentowym są krótsze niż ten szczególny okres – jeżeli warunki otrzymania takich świadczeń są spełnione na podstawie postanowień art. 13 Umowy lub art. 15 ust. 1 Umowy, przyznaną kwotę będzie się obliczać według proporcji okresów podlegania Pracowniczemu Ubezpieczeniu Emerytalno-Rentowemu do sumy okresów podlegania Pracowniczemu Ubezpieczeniu Emerytalno-Rentowemu i okresów podlegania ustawodawstwu polskiemu, przy czym, jeżeli suma okresów ubezpieczenia przekroczy ten szczególny okres (300 miesięcy), suma okresów ubezpieczenia będzie uznawana za równą temu szczególnemu okresowi (300 miesiącom),

dodatkowej emerytury dla małżonków, która jest uwzględniona w Emeryturze Pracowniczej, oraz wszelkich innych świadczeń, które mogą zostać przyznane w formie zryczałtowanej kwoty), w przypadkach gdy okresy podlegania Pracowniczemu Ubezpieczeniu Emerytalno-rentowemu są równe lub przekraczają szczególny okres ustalony przez ustawodawstwo Japonii) – jeżeli wymogi dotyczące otrzymywania takich świadczeń będą spełnione na mocy art. 13 Umowy, przyznaną kwotę będzie się obliczać według proporcji okresów ubezpieczenia podlegania Pracowniczemu Ubezpieczeniu EmerytalnoRentowemu do tego szczególnego okresu.

postanowienia dotyczące Polski (art. 17–20 Umowy)

W odniesieniu do Polski przyjęto, że do świadczeń emerytalno-rentowych będzie stosowana zasada równego traktowania faktów i zdarzeń (art. 17 Umowy). Oznacza to, że fakty (np. zatrudnienie, pobieranie świadczenia, osiąganie dochodu, praca na własny rachunek) i zdarzenia (np. wypadek, śmierć), które zaistniały na terytorium Japonii, a które mają wpływ na nabycie, zawieszenie lub wysokość emerytury lub renty, będą uwzględniane tak jakby zaistniały na terytorium Polski. Zasada ta nie będzie stosowana do ustalania świadczeń zgodnie z ustawodawstwem japońskim, z uwagi na to, że japońskie właściwe instytucje nie mają możliwości stosowania zasady zrównania faktów i zdarzeń zgodnie z japońskim ustawodawstwem wewnętrznym. Dlatego też art. 17 Umowy jest postanowieniem jednostronnym i będzie stosowany wyłącznie przez polskie właściwe instytucje. Artykuł ten nie nakłada żadnych obowiązków informacyjnych na instytucje japońskie odpowiedzialne za realizację Umowy. Japońskie właściwe instytucje nie będą zobowiązane do podejmowania działań związanych ze stosowaniem tej zasady. Będzie ona realizowana przez polskie właściwe instytucje na podstawie dokumentów i zaświadczeń przedkładanych przez osoby zainteresowane, a w razie ich braku, na podstawie składanych oświadczeń potwierdzających dany fakt lub zdarzenie.

Osobie, która spełni warunki do nabycia emerytury lub renty określone polskim ustawodawstwem, prawo do świadczenia zostanie przyznane wyłącznie za okresy ubezpieczenia przebyte w Polsce, tj. bez stosowania zasady sumowania okresów ubezpieczenia (art. 19 Umowy). Jeżeli jednak, w celu uzyskania prawa do emerytury lub renty, okres ubezpieczenia przebyty na podstawie polskiego ustawodawstwa nie będzie wystarczający, wówczas możliwe będzie zsumowanie polskich oraz japońskich okresów ubezpieczenia, w celu przyznania prawa do świadczenia. W takim przypadku prawo do emerytury lub renty zostanie ustalone z zastosowaniem zasady „pro rata temporis” (proporcji okresów). To oznacza, że polska instytucja ubezpieczeniowa ustali świadczenie na podstawie sumy okresów ubezpieczenia przebytych w obydwu państwach i będzie je wypłacać w wysokości odpowiadającej stosunkowi własnych okresów ubezpieczenia do ich sumy uzyskanej w Polsce i Japonii (tzw. świadczenia częściowe/proporcjonalne/zależne). Koszt tak ustalanych świadczeń będzie obciążał polską instytucję ubezpieczeniową wyłącznie za okresy ubezpieczenia przebyte zgodnie z polskim ustawodawstwem.

Powyższe oznacza, że:

w przypadkach gdy okresy ubezpieczenia przebyte w Polsce będą wystarczające do ustalenia prawa do emerytury lub renty w myśl polskich przepisów, ubezpieczony otrzyma polskie świadczenie wyliczone tylko na podstawie okresów ubezpieczenia przebytych w Polsce (tzw. świadczenia niezależne/pełne – ustalane bez stosowania zasady sumowania okresów ubezpieczenia) – art. 19 Umowy,

w przypadkach gdy okresy ubezpieczenia przebyte w Polsce nie będą wystarczające do ustalenia prawa do polskiej emerytury lub renty, polska instytucja ustali prawo do świadczenia na podstawie sumy okresów ubezpieczenia przebytych w Polsce oraz Japonii i będzie je wypłacać w wysokości odpowiadającej stosunkowi własnych okresów ubezpieczenia do ich sumy uzyskanej w obydwu państwach (tzw. świadczenia zależne/proporcjonalne – ustalane z zastosowaniem zasady sumowania okresów ubezpieczenia oraz pro rata temporis) – art. 20 ust. 1 Umowy.

Zgodnie z postanowieniami art. 20 Umowy stosowanie zasady „pro rata temporis” (proporcji okresów) jest obligatoryjne tylko w tych przypadkach, gdy zainteresowany nie ma prawa do pełnej emerytury lub renty (ustalonej bez stosowania zasady sumowania okresów ubezpieczenia).

W Umowie przewidziano również możliwość sumowania:

okresów ubezpieczenia przebytych w specjalnym zawodzie lub zatrudnieniu, jeżeli jest to niezbędne do nabycia prawa do świadczenia emerytalnego lub rentowego (art. 20 ust. 4 Umowy), a także

okresów ubezpieczenia przebytych w państwie trzecim, o ile są to okresy przebyte w państwie, z którym oba Umawiające się Państwa są związane międzynarodową umową przewidującą sumowanie okresów ubezpieczenia (art. 20 ust. 5 Umowy). W przypadkach, gdy prawo do emerytury lub renty zostanie ustalone dopiero po zsumowaniu polskich i japońskich okresów ubezpieczenia z okresami ubezpieczenia przebytymi w państwie trzecim, z którym zarówno Polska, jak i Japonia zawarły umowę o zabezpieczeniu społecznym, przewidującą sumowanie okresów ubezpieczenia, instytucja polska ustali prawo do świadczenia na podstawie sumy okresów ubezpieczenia przebytych we wszystkich państwach i będzie je wypłacać w wysokości odpowiadającej stosunkowi własnych okresów ubezpieczenia do ich sumy uzyskanej w Polsce, Japonii i państwie trzecim (tzw. świadczenia zależne/proporcjonalne ustalane z zastosowaniem zasady sumowania okresów ubezpieczenia oraz pro rata temporis). Japońskie ustawodawstwo nie dopuszcza sumowania okresów ubezpieczenia przebytych w państwach trzecich, rozumianych jako państwa inne niż drugie Umawiające się Państwo. Dlatego też polskie instytucje będą uzyskiwać informacje o okresach ubezpieczenia przebytych zgodnie z ustawodawstwem państwa trzeciego bezpośrednio od tego państwa, a instytucja japońska nie będzie ponosić żadnych zobowiązań w tym zakresie. Jednocześnie instytucja polska będzie przekazywała instytucji japońskiej informacje o okresach ubezpieczenia spełnionych wyłącznie na podstawie ustawodawstwa polskiego, informacje te nie będą zawierały (uwzględniały) okresów ubezpieczenia spełnionych na podstawie ustawodawstwa państwa trzeciego.

Sposób obliczania świadczeń z zastosowaniem zasady sumowania okresów ubezpieczenia został wskazany w art. 20 ust. 1 Umowy. Zgodnie z nim polska właściwa instytucja ustala wysokość świadczenia w następujący sposób:

oblicza teoretyczną kwotę emerytury lub renty, do której świadczeniobiorca byłby uprawniony, gdyby wszystkie okresy ubezpieczenia zostały przebyte zgodnie z polskim ustawodawstwem,

na podstawie teoretycznej kwoty, o której mowa powyżej, ustala rzeczywistą wysokość emerytury lub renty w oparciu o proporcję okresów ubezpieczenia przebytych zgodnie z polskim ustawodawstwem do sumy wszystkich przebytych okresów ubezpieczenia.

Umowa zawiera także regulację dotyczącą sytuacji, w której dana osoba posiada w Polsce okres ubezpieczenia krótszy niż 12 miesięcy. W takim przypadku polska instytucja nie przyzna prawa do emerytury lub renty, jeżeli zgodnie z polskim ustawodawstwem przyznanie prawa do danego świadczenia, w oparciu o tak krótki okres ubezpieczenia, nie jest możliwe (art. 18 Umowy).

Ustalając podstawę wymiaru emerytury lub renty, polska instytucja właściwa będzie uwzględniać wyłącznie wynagrodzenie otrzymywane zgodnie z polskim ustawodawstwem oraz składki odprowadzone zgodnie tym ustawodawstwem. To oznacza, że wysokość polskich świadczeń nie będzie zależna od wynagrodzenia osiąganego w Japonii lub składek odprowadzonych do japońskiego systemu.

Zakres przedmiotowy Umowy, po Stronie polskiej, obejmuje jednorazowe odszkodowania oraz renty z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (art. 2 ust. 1 pkt b ppkt (ii) Umowy). Uzyskanie prawa do polskich świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jest zależne od podlegania ubezpieczeniu społecznemu w Polsce w chwili realizacji ryzyka ubezpieczeniowego, czyli wystąpienia wypadku przy pracy lub powstania choroby zawodowej. Zdarza się jednak, że osoby poszkodowane, powołując się na to, że:

mają polskie obywatelstwo oraz

z danym państwem jest zawarta umowa o zabezpieczeniu społecznym, która po Stronie polskiej obejmuje zakresem przedmiotowym wypadki przy pracy i choroby zawodowe

domagają się przyznania prawa do polskich świadczeń, nawet jeżeli w chwili realizacji ryzyka ubezpieczeniowego nie podlegały ubezpieczeniom społecznym w Polsce. Może się zdarzyć, że obywatel Polski, zatrudniony w Japonii i objęty japońskim ubezpieczeniem społecznym, będzie domagał się prawa do polskiego świadczenia z tytułu wypadku przy pracy tylko dlatego, że ma polskie obywatelstwo i po Stronie polskiej w zakresie przedmiotowym Umowy zostały wymienione jednorazowe odszkodowania i renty z tytułu wypadku przy pracy. Dlatego też w Umowie wyraźnie wskazano, że prawo do polskich jednorazowych odszkodowań oraz rent z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych będzie ustalane tylko wówczas, gdy dana osoba podlegała polskiemu ustawodawstwu w chwili wypadku lub w chwili zachorowania na chorobę zawodową, czyli w chwili realizacji ryzyka ubezpieczeniowego (art. 20 ust. 3 Umowy).

ochrona danych osobowych (art. 23 projektu Umowy)

W Umowie umieszczono dość szczegółowe postanowienia dotyczące ochrony danych osobowych. Rozbudowane uregulowania w tym zakresie zostały wprowadzone do Umowy z uwagi na fakt, że Japonia, w rozumieniu uregulowań unijnych, jest państwem trzecim niezapewniającym na swoim terytorium odpowiedniego poziomu ochrony danych osobowych). Tym samym, zgodnie z art. 46 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych)), przekazywanie przez polskie instytucje danych osobowych do Japonii jest możliwe w przypadku prawnie wiążącego i egzekwowalnego instrumentu między organami lub podmiotami publicznymi (art. 46 ust. 2 lit. a rozporządzenia). Za tego typu instrument należy uznać ratyfikowaną umowę międzynarodową gwarantującą odpowiedni poziom ochrony danych osobowych.

W toku negocjacji Strona japońska wielokrotnie zapewniała, że posiada przepisy prawa wewnętrznego, które gwarantują wysokie standardy ochrony danych osobowych. Mając to na uwadze, nie może zaakceptować w Umowie regulacji jeszcze bardziej szczegółowych niż te już wynegocjowane, jak też nie może zaakceptować rozwiązania polegającego na przeniesieniu do Umowy uregulowań unijnych wynikających z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679. Takie rozwiązanie nie zostałoby zaakceptowane przez japońskie organy właściwe w zakresie ochrony danych osobowych, co w konsekwencji uniemożliwiłoby zawarcie polsko-japońskiej Umowy.

Mając na uwadze stanowisko Strony japońskiej, jak również stanowisko wyrażone w sprawie przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych), w Umowie ograniczono się do tych zapisów o ochronie danych osobowych, które były możliwe do przyjęcia przez każde z Umawiających się Państw. Dlatego też, w Umowie zawarto postanowienia odnoszące się do kwestii wzajemnego przekazywania danych osobowych zgodnie z ustawodawstwem Umawiającego się Państwa oraz ochrony danych osobowych zgodnie z ustawami i rozporządzeniami każdego Umawiającego się Państwa, a także postanowieniami wyszczególnionymi w art. 23 ust. 3 Umowy.

W art. 23 ust. 3 Umowy wskazano:

zobowiązanie do ochrony danych osobowych przed utratą, nieuprawnionym dostępem, nieuprawnioną modyfikacją i nieuprawnionym ujawnieniem (art. 23 ust. 3 lit. a Umowy);

obowiązek rejestracji przyczyny, treści, daty przekazania i otrzymania danych osobowych (art. 23 ust. 3 lit. b Umowy);

dopuszczalność wykorzystania otrzymanych danych osobowych do innych celów niż cele wynikające z Umowy, o ile takie przekazanie jest obowiązkowe na mocy obowiązujących ustaw i rozporządzeń Umawiającego się Państwa otrzymującego dane (art. 23 ust. 3 lit. c Umowy). Jak ustalono w trakcie negocjacji, każda ze Stron posiada w swoim ustawodawstwie wewnętrznym (krajowym) przepisy pozwalające na przekazywanie danych osobowych zebranych w celu stosowania Umowy do instytucji innych niż te, które są odpowiedzialne za wdrażanie jej postanowień. Takie przekazanie jest możliwe wyłącznie na wniosek konkretnej instytucji i po wskazaniu podstawy prawnej przekazania. W Polsce, zgodnie z ustawą z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, instytucjami, którym można udostępnić dane osobowe, są między innymi: sądy, prokuratura, organy podatkowe, Państwowa Inspekcja Pracy, Policja, Straż Graniczna, ośrodki pomocy społecznej, Komisja Nadzoru Finansowego, komornicy sądowi, Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców. Strona japońska potwierdziła, że podobne regulacje istnieją w Japonii. Wyjaśnienia w powyższym zakresie zostały przez Strony uwzględnione w protokole z negocjacji Umowy, przeprowadzonych w dniach 22–26 stycznia 2024 r.;

obowiązek informowania, na wniosek właściwych władz, właściwych instytucji lub instytucji łącznikowych o wykorzystaniu przekazanych danych osobowych i uzyskanych wynikach takiego przekazania danych (art. 23 ust. 3 lit. d Umowy);

konieczność zapewnienia, aby przekazywane dane były prawidłowe i ograniczone do zakresu niezbędnego do celów ich przekazania (art. 23 ust. 3 lit. e Umowy);

obowiązek usunięcia danych, jeżeli nie są one już potrzebne do celów, dla których zostały przekazane (art. 23 ust. 3 lit. f Umowy);

obowiązek informowania o przekazaniu danych osobowych osoby zainteresowanej (art. 23 ust. 3 lit. g Umowy);

obowiązek w zakresie: zawieszenia z korzystania lub ograniczenia przetwarzania danych osobowych oraz korygowania niedokładnych danych (art. 23 ust. 3 lit. h Umowy);

zachętę do wzajemnego informowania się o naruszeniu, które może powodować wysokie ryzyko naruszenia praw zainteresowanej osoby, oraz do podjęcia środków w celu zapobieżenia skutkom naruszenia i zapewnienia wykonywania praw zainteresowanej osoby (art. 23 ust. 3 lit. i Umowy). W japońskich przepisach o ochronie danych osobowych taki obowiązek informacyjny jest sformułowany wyłącznie w odniesieniu do osoby zainteresowanej, a więc tej, której naruszenie danych osobowych bezpośrednio dotyczy. Nie ma takiego obowiązku w odniesieniu do instytucji ubezpieczeniowej drugiego Umawiającego się Państwa. Jednakże, w opinii Strony japońskiej, wskazane jest wzajemne informowanie się władz i instytucji ze sobą współpracujących o występowaniu ewentualnych naruszeń i podejmowanych działaniach w celu zapobieżenia takim naruszeniom. Dlatego też, na wniosek Strony japońskiej, umieszczono w art. 23 Umowy postanowienie zachęcające do wzajemnego informowania się o wystąpieniu tego typu zdarzeń/naruszeń. To postanowienie sformułowano jako zachętę, a nie obowiązek, gdyż zgodnie z japońskimi przepisami umowa międzynarodowa nie ma charakteru nadrzędnego nad ustawami krajowymi. W Umowie nie mogą znaleźć się postanowienia niezgodne z przepisami japońskiego prawa krajowego o ochronie danych osobowych. Wobec braku w japońskich przepisach prawa krajowego tego typu obowiązku, nie jest możliwe sformułowanie takiego obowiązku także w Umowie. Możliwe jest jedynie zwrócenie uwagi na możliwość wystąpienia takich zdarzeń i zachęcenie do wzajemnego informowania się o tym. Informowanie będzie realizowane na poziomie równorzędnych władz lub instytucji. Oznacza to, że właściwa władza jednego Umawiającego się Państwa, w którym stwierdzono/wykryto naruszenie, powinna, zgodnie z art. 23 ust. 3 lit. i Umowy, poinformować o tym fakcie oraz o podjętych działaniach swego odpowiednika po drugiej Stronie, czyli właściwą władzę drugiego Umawiającego się Państwa. Analogiczna zasada będzie stosowana w odniesieniu do instytucji ubezpieczeniowych, czyli instytucja łącznikowa lub właściwa instytucja jednego Umawiającego się Państwa, która stwierdziła/wykryła naruszenie, powinna o tym poinformować swego odpowiednika w drugim Umawiającym się Państwie, tj. odpowiednią instytucję łącznikową lub właściwą instytucję drugiego Umawiającego się Państwa;

obowiązek zapewnienia prawa do złożenia przez osobę zainteresowaną skutecznej skargi do odpowiedniej instytucji lub sądu oraz skorzystania ze skutecznego środka odwoławczego (art. 23 ust. 3 lit. j Umowy).

uregulowania administracyjne i przejściowe (art. 24–29 Umowy)

Umowa zawiera także uregulowania administracyjne, które m.in. regulują kwestie: zadań właściwych władz (art. 21 Umowy), wzajemnej pomocy (art. 22 Umowy), opłat lub prowizji i uwierzytelnień (art. 24 Umowy), komunikacji i używanego języka (art. 25 Umowy), składania dokumentów (art. 26 Umowy), elektronicznego przesyłania dokumentów (art. 27 Umowy), wypłaty świadczeń (art. 28 Umowy), rozstrzygania sporów (art. 29 Umowy).

Proponowane w Umowie zasady ustalania prawa do świadczeń oraz ich wypłaty będą obowiązywały od dnia wejścia w życie Umowy. Postanowienia Umowy nie będą uzasadniały roszczeń o prawo do świadczeń za okres przed dniem jej wejścia w życie (art. 30 ust. 1 Umowy), ale okresy ubezpieczenia przebyte zgodnie z ustawodawstwem każdego z Umawiających się Państw przed dniem wejścia w życie Umowy lub zdarzenia, które miały miejsce przed dniem wejścia w życie Umowy, będą uwzględniane przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń przyznawanych na jej podstawie (art. 30 ust. 2 Umowy).

Świadczenia przyznane przed dniem wejścia w życie Umowy zostaną, na wniosek zainteresowanego, ustalone ponownie, zgodnie z Umową, o ile zmiana świadczenia będzie wynikiem zastosowania postanowień Umowy (art. 30 ust. 4 Umowy). Jednocześnie w Umowie wskazano, że ponowne ustalenie wysokości świadczenia, w związku z zastosowaniem postanowień Umowy, nie może spowodować zmniejszenia kwoty należnego świadczenia, ustalonego przed jej wejściem w życie (art. 30 ust. 5 Umowy).

Skutki wejścia w życie Umowy

Skutki społeczne:

Konsekwencją związania się polsko-japońską Umową o zabezpieczeniu społecznym będzie pozytywna zmiana w zakresie nabywania prawa do świadczeń objętych zakresem przedmiotowym tej Umowy. Umowa zagwarantuje polskim oraz japońskim ubezpieczonym korzyści wynikające z:

wyeliminowania pozytywnych lub negatywnych kolizji ustawodawstw Umawiających się Państw, czyli sytuacje podwójnego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu danego zatrudnienia lub działalności bądź sytuacje całkowitego braku ochrony ubezpieczeniowej z tytułu danego zatrudnienia lub działalności,

możliwości uwzględniania okresów ubezpieczenia przebytych w Japonii, w celu ustalenia prawa i wysokości polskich świadczeń emerytalno-rentowych (i odwrotnie). Umowa umożliwi sumowanie okresów ubezpieczenia przebytych na terytorium obu Umawiających się Państw, co niejednokrotnie przesądzi o nabyciu prawa do proporcjonalnej emerytury lub renty przyznanej przez instytucje ubezpieczeniowe Polski oraz Japonii oraz wypłacie tych świadczeń,

możliwości transferu polskich świadczeń przyznanych osobom uprawnionym, zamieszkałym na terytorium Japonii).

Skutki gospodarcze:

Postanowienia dotyczące ustalania właściwego ustawodawstwa, przez eliminację podwójnego opłacania składek ubezpieczeniowych, mogą przyczynić się do poprawy współpracy gospodarczej między Polską a Japonią, przede wszystkim pozytywnie wpłynąć na decyzje japońskich firm o podejmowaniu działalności gospodarczej i usługowej na rynku polskim.

Postanowienia w zakresie możliwości delegowania pracowników jednego państwa, w celu wykonywania pracy na terytorium drugiego państwa, to rozwiązania, które mają wpływ na zmniejszenie kosztów prowadzonej działalności gospodarczej, a tym samym rozwój stosunków gospodarczych między państwami, pozyskiwanie i realizację nowych kontraktów, nowych inwestycji.

Skutki finansowe:

Wejście w życie każdej umowy o zabezpieczeniu społecznym wiąże się z określonymi skutkami finansowymi. Należy zauważyć, że w przypadku zawieranych przez Polskę dwustronnych umów o zabezpieczeniu społecznym, zazwyczaj występują znaczne trudności w gromadzeniu danych umożliwiających dokonanie szacunkowego wyliczenia skutków finansowych związania się taką umową. Dlatego też przedstawienie precyzyjnych wyliczeń nie jest możliwe. Jednakże możliwe jest wskazanie pewnych istotnych kwestii, na które warto zwrócić uwagę, czyli:

skutki finansowe dla budżetu państwa

Spośród świadczeń objętych zakresem przedmiotowym Umowy żadne, w sposób bezpośredni, nie podlegają finansowaniu ze środków budżetu państwa. Dlatego też można stwierdzić, że wejście w życie polsko-japońskiej Umowy o zabezpieczeniu społecznym nie będzie miało wpływu na finanse budżetu państwa.

skutki finansowe dla jednostek samorządu terytorialnego

Żadne świadczenia objęte zakresem przedmiotowym Umowy nie są finansowane ze środków jednostek samorządu terytorialnego. Dlatego też wejście w życie polsko-japońskiej Umowy o zabezpieczeniu społecznym nie będzie miało wpływu na finanse jednostek samorządu terytorialnego.

skutki finansowe dla funduszy ubezpieczeniowych

Zakres przedmiotowy Umowy wskazuje, że skutki wejścia jej w życie mogą mieć wpływ na fundusze ubezpieczeniowe, tj.: Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Emerytur Pomostowych oraz Fundusz Emerytalno-Rentowy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W tym kontekście można wyróżnić dwie grupy czynników, tj.:

czynniki, które mogą spowodować wzrost wydatków funduszy ubezpieczeniowych, oraz

czynniki, które nie wpłyną na wydatki funduszy ubezpieczeniowych, zmniejszą te wydatki lub spowodują wzrost dochodów funduszy.

Analizując pierwszą grupę czynników, należy wskazać, że:

wejście w życie Umowy może spowodować wzrost kosztów wypłaty świadczeń należnych z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych, do których prawo, bez wejścia w życie Umowy, nie powstałoby. Kwestia ta dotyczy osób objętych tzw. „starym systemem emerytalnym”, które posiadają okresy ubezpieczenia przebyte w Polsce, ale w wymiarze zbyt krótkim dla przyznania prawa do polskich świadczeń długoterminowych (emerytur, rent). Po wejściu w życie Umowy i zastosowaniu zasady sumowania okresów, część z tych osób może uzyskać prawo do polskich świadczeń emerytalno-rentowych),

wejście w życie Umowy może generować koszty transferu świadczeń do miejsca zamieszkania osoby do nich uprawnionej, zamieszkałej na terytorium Japonii.

Oczywiście liczba osób posiadających polskie i japońskie okresy ubezpieczenia, która po ich zsumowaniu uzyska prawo do polskich świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie jest znana. W związku z tym precyzyjne wskazanie poziomu wydatków związanych z przyznaniem prawa do tych świadczeń trudno jest przewidzieć. Jednakże, na podstawie zgromadzonych danych oraz przyjętych założeń dotyczących populacji potencjalnych osób uprawnionych do świadczeń, szacunkowy koszt wypłaty polskich świadczeń przyznanych z zastosowaniem polsko-japońskiej Umowy (emerytur, rent z tytułu niezdolności do pracy, rent rodzinnych, rent z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jednorazowych odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, zasiłków pogrzebowych), w warunkach finansowych 2026 r., wyniósłby):

w wariancie pesymistycznym – 3,54 mln zł,

w wariancie umiarkowanym – 3,50 mln zł,

w wariancie optymistycznym – 3,49 mln. zł.

Analizując drugą grupę czynników, należy wskazać, że:

wejście w życie Umowy nie spowoduje wzrostu wydatków funduszy ubezpieczeniowych w odniesieniu do osób objętych tzw. „nowym systemem emerytalnym”. Polska instytucja ubezpieczeniowa będzie zobowiązana do wypłaty świadczeń za okresy ubezpieczenia przebyte w Polsce, a uzyskanie do nich prawa nie jest zależne od konieczności osiągnięcia określonego stażu ubezpieczeniowego. To oznacza, że w przypadku świadczeń przyznawanych tej grupie osób nie będzie zachodziła potrzeba sumowania okresów ubezpieczenia, w celu uzyskania prawa do polskiego świadczenia. W efekcie nie wpłynie to na zwiększenie grupy osób uprawnionych do polskich świadczeń emerytalnych, a jedynie będzie stanowiło realizację zobowiązań wynikających z faktu przynależności do polskiego systemu ubezpieczenia społecznego i opłacania składek ubezpieczeniowych;

liczba obywateli Japonii zatrudnionych w Polsce rośnie i tym samym wpływa na wzrost odprowadzanych do polskiego systemu składek ubezpieczeniowych, czyli wzrost dochodów funduszy ubezpieczeniowych). Rośnie także liczba zezwoleń na pracę wydawanych dla obywateli Japonii).

Oczywiście rozważania na temat wpływu regulacji polsko-japońskiej Umowy na dochody i wydatki funduszy ubezpieczeniowych zostały oparte na szeregu założeń, które w rzeczywistości nie muszą przybrać zakładanych wielkości. Można jednak przyjąć, że nawet przy pewnych odchyleniach od przyjętych założeń związanie się polsko-japońską Umową nie spowoduje istotnych kosztów dla Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Funduszu Emerytur Pomostowych oraz Funduszu Emerytalno-Rentowego Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Ewentualne wydatki funduszy ubezpieczeniowych zostaną sfinansowane w ramach planu finansowego każdego z wymienionych Funduszy, przy czym z uwagi na procedurę obowiązującą w zakresie ratyfikacji Umowy i jej wejścia w życie, wydatki te obciążą fundusze ubezpieczeniowe niewcześniej niż w I połowie 2027 r.

Podsumowując kwestię skutków finansowych związania Polski Umową o zabezpieczeniu społecznym z Japonią, należy stwierdzić, że:

biorąc pod uwagę zakres przedmiotowy Umowy, jej wejście w życie nie będzie miało wpływu na wydatki budżetu państwa ani wydatki jednostek samorządu terytorialnego,

uwzględniając zakładaną grupę osób, do której mogłaby mieć zastosowanie zasada sumowania okresów, proponowane w Umowie uregulowania, w myśl których każde z Umawiających się Państw płaci za własne okresy ubezpieczenia, oraz obowiązujące w Polsce przepisy w zakresie tzw. „nowego systemu emerytalnego” można założyć, że związanie się polsko-japońską Umową nie wpłynie istotnie na wzrost wydatków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Funduszu Emerytur Pomostowych oraz Funduszu EmerytalnoRentowego Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego,

z uwagi na procedurę obowiązującą w zakresie zawierania umów międzynarodowych, ich ratyfikacji i wejścia w życie, ewentualne skutki finansowe związania się polsko-japońską Umową będą mogły stanowić obciążenie niewcześniej niż w I połowie 2027 r.

Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, że zadania związane z realizacją Umowy nie spowodują skutków finansowych dla sektora finansów publicznych, będą realizowane w ramach corocznie ustalonego w ustawie budżetowej limitu wydatków we właściwej części budżetowej i właściwych planów finansowych oraz nie będą podstawą do ubiegania się o dodatkowe środki z budżetu państwa na ten cel (bez angażowania dodatkowych środków budżetu państwa ponad limit dysponenta).

Skutki polityczne:

Związanie Umawiających się Państw omawianą Umową nie wywoła skutków politycznych.

Skutki prawne:

Związanie Umawiających się Państw omawianą Umową stworzy, opartą na standardach międzynarodowych, podstawę prawną do bezpośredniej współpracy w obszarze zabezpieczenia społecznego. Umowa będzie stanowić podstawę prawną do przyznawania prawa do świadczeń objętych jej zakresem przedmiotowym, należnych po uwzględnieniu polskich i japońskich okresów ubezpieczenia.

Tryb związania Rzeczypospolitej Polskiej Umową

Z uwagi na postanowienia art. 89 ust. 1 pkt 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej polskojapońska Umowa o zabezpieczeniu społecznym będzie miała rangę umowy międzypaństwowej, przy czym jej ratyfikacja nastąpi za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie (tzw. duża ratyfikacja). Umowa zawiera postanowienia dotyczące zabezpieczenia społecznego, które w polskim porządku prawnym stanowią materię regulowaną ustawowo. Niektóre z jej artykułów przewidują ponadto rozwiązania odbiegające od tych zawartych w ustawodawstwie polskim. Dotyczy to m.in. możliwości sumowania polskich oraz japońskich okresów ubezpieczenia, w celu przyznania prawa do świadczeń oraz możliwości dokonywania wypłaty polskich świadczeń osobom uprawnionym mającym miejsce zamieszkania na terytorium Japonii.

Związanie Rzeczypospolitej Polskiej Umową nastąpi zatem w trybie określonym w art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 14 kwietnia 2000 r. o umowach międzynarodowych). Umowa zostanie zawarta na czas nieokreślony.

podmioty prawa krajowego, których dotyczy Umowa

Umowa będzie miała zastosowanie do osób zatrudnionych, osób prowadzących działalność na własny rachunek (w tym rolników i domowników), ubezpieczonych każdego z Umawiających się Państw, członków ich rodzin oraz osób pozostałych przy życiu po tych osobach. Postanowienia Umowy będą miały znaczenie dla osób fizycznych w zakresie uzyskiwania prawa do świadczeń pieniężnych z tytułu: starości, niezdolności do pracy, wypadków przy pracy i chorób zawodowych, zgonu, a także w zakresie obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne.

Umowa nie dotyczy bezpośrednio osób prawnych, ale rozwiązania w niej przyjęte mogą przyczynić się do poprawy sytuacji polskich osób prawnych prowadzących działalność na terytorium Japonii. Postanowienia Umowy będą sprzyjały współpracy gospodarczej, jak też ułatwią swobodny przepływ osób.

sposób, w jaki Umowa dotyczy spraw uregulowanych w prawie wewnętrznym

Postanowienia Umowy odnoszą się do spraw uregulowanych w następujących ustawach:

ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 199, z późn. zm.);

ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1749, z późn. zm.);

ustawie z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1113, z późn. zm.);

ustawie z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1644, z późn. zm.);

ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2025 r. poz. 1770);

ustawie z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1696).

środki prawne, jakie powinny zostać przyjęte w celu wykonania Umowy

Wejście w życie Umowy nie pociągnie za sobą konieczności dokonywania zmian w polskim ustawodawstwie wewnętrznym. Wymogiem niezbędnym, zgodnie z art. 17 pkt 1 Umowy, jest wyłącznie zawarcie przez Umawiające się Państwa Porozumienia Administracyjnego (wykonawczego) w sprawie stosowania Umowy. Porozumienie Administracyjne, tak jak Umowa, zostało podpisanie w Tokio dnia 15 kwietnia 2026 r. i wejdzie w życie wraz z wejściem w życie Umowy.