Wyrok III UK 68/11

Wyrok z dnia 27 marca 2012 r. III UK 68/11 Rolnik, który pobiera rentę strukturalną z tytułu przekazania gospodar- stwa oraz zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej, ale prowadzi nierol- niczą działalność gospodarczą, nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolni- ków (art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz- nym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.). Przewodniczący SSN Maciej Pacuda, Sędziowie SN: Halina Kiryło, Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 marca 2012 r. sprawy z odwołania Jana H. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpie- czenia Społecznego o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 19 stycznia 2011 r. […] 1. o d d a l i ł skargę, 2. zasądził od ubezpieczonego Józefa H. na rzecz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 30 lipca 2010 r. wydaną z upoważnienia Prezesa Kasy Rolni- czego Ubezpieczenia Społecznego kierownik Placówki Terenowej KRUS w N. stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego Jana H. od dnia 19 kwietnia 2005 r. W podstawie prawnej decyzji wskazany został art. 36 oraz art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rol- ników (jednolity tekst: Dz.U z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.). W uzasadnieniu decy- zji organ rentowy podał, że zgromadzone w sprawie dokumenty, tj. zaświadczenie o 2 zmianie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, zaświadczenie z Urzędu Skarbowego w N. i pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S.W. wskazują, że wnioskodawca nie spełnia warunków do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Od powyższej decyzji odwołanie złożył wnioskodawca Jan H. Wyrokiem z dnia 20 października 2010 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Tarnobrzegu oddalił odwołanie. Sąd ten ustalił, że Jan H. pod- legał ubezpieczeniom rolniczym od dnia 23 czerwca 1996 r. W dniu 20 stycznia 1998 r. rozpoczął prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej, którą nieprzerwa- nie prowadzi do chwili obecnej. Decyzją z dnia 29 września 2004 r. organ rentowy stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników wnioskodawcy w związku z prowadzeniem przez niego działalności gospodarczej, która nie podlegała opodatko- waniu podatkiem ryczałtowym. Wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2005 r. […] Sąd Okrę- gowy w Tarnobrzegu oddalił odwołanie od powyższej decyzji organu rentowego z dnia 29 września 2004 r. Jednakże ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 marca 2006 r. Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu wznowił postępowanie i wy- rokiem z dnia 12 października 2006 r. […], uchylił swój poprzedni wyrok i ustalił, że wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od dnia 1 października 2004 r. do 18 kwietnia 2005 r. Aktem notarialnym z dnia 19 kwietnia 2005 r. wnioskodawca i jego żona darowali gospodarstwo rolne swojemu synowi Szczepanowi H. Od kwietnia 2005 r. wnioskodawca uzyskał prawo do renty struktu- ralnej w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego następcy. Decyzją z dnia 20 czerwca 2005 r. organ rentowy objął wnioskodawcę ubezpieczeniem społecznym rolników od dnia 19 kwietnia 2005 r. jako osobę pobierającą rentę strukturalną. Wnioskodawca w konsekwencji uiszczał składki do KRUS za okres od wymienionej daty. W dniu 25 czerwca 2010 r. wpłynęło do KRUS pismo Naczelnika Urzędu Skar- bowego w N. informujące, że wnioskodawca figuruje w ewidencji podatników jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, a Urząd Skarbowy nie dysponuje danymi dotyczącymi zawieszenia tej działalności przez wnioskodawcę. W konsekwencji organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję z 30 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy stwierdził, że ratio legis przepisu art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników polega na objęciu ubezpieczeniem rolniczym osób, które przeszły na rentę strukturalną po przekazaniu gospodarstwa rolnego na- stępcy i nie wykonują pracy zarobkowej w ramach zatrudnienia oraz nie wykonują 3 pozarolniczej działalności gospodarczej, która stanowiłaby osobny tytuł do objęcia ubezpieczeniem społecznym. Dla osób, które nie mają innego tytułu ubezpieczenia konieczne było bowiem wprowadzenie możliwości podlegania ubezpieczeniom rolni- czym do czasu nabycia prawa do emerytury rolniczej. Przepis art. 16 ustawy o ubez- pieczeniu społecznym rolników nie dotyczy statusu ubezpieczeniowego osób, które prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą. Zgodnie z przepisem art. 5a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników konieczną przesłanką podlegania ubezpieczeniom rolniczym przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność jest jednoczesne prowadzenie nadal przez te osoby działalności rolniczej lub stała praca w gospodarstwie rolnym. Ta przesłanka w przypadku wnioskodawcy nie istnieje od dnia 19 kwietnia 2005 r. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją wnioskodawca. Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2011 r. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie na podsta- wie art. 385 k.p.c. oddalił tę apelację po ustaleniu bezzasadności zarzutów przeciwko podstawom wyroku Sądu pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji stwierdził, że ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników opiera się na zasadzie wykluczenia ubezpieczenia rolniczego w czasie podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu, (zdefiniowanemu w art. 6 pkt 12 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Je- dyny wyjątek od tej zasady został przewidziany w obowiązującym od dnia 1 stycznia 1997 r. przepisie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (w brzmieniu sprzed 2 maja 2004 r.), stanowiącym, że rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmuje pozarolniczą działalność gospodarczą, nie będąc pracownikiem i nie po- zostając w stosunku służbowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu. Zachowanie prawa podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, pomimo spełnienia warun- ków do objęcia innym ubezpieczeniem społecznym, zależy więc od decyzji rolnika, który może zdecydować o podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu powstają- cemu w związku z podjęciem działalności gospodarczej. Niepodjęcie decyzji o podle- ganiu innemu ubezpieczeniu powoduje kontynuację rolniczego ubezpieczenia spo- łecznego. Opłacanie przez rolnika składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu pro- wadzenia działalności gospodarczej od chwili jej rozpoczęcia wyraża decyzję podle- gania temu właśnie ubezpieczeniu. Rolnik objęty ubezpieczeniem z tytułu nierolniczej działalności gospodarczej przestaje podlegać ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z mocy ustawy, gdyż ubezpieczenie to wyłączają wprost przepisy art. 7 ust. 4 1 in fine oraz art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Upada przez to zasadniczy warunek umożliwiający rolnikowi wybór ubezpieczenia, nieza- leżnie od tego, czy nieprzerwanie co najmniej 1 rok takiemu ubezpieczeniu podlegał przed podjęciem pozarolniczej działalności gospodarczej, dlatego wybór ubezpiecze- nia może być dokonany tylko raz, przy podejmowaniu działalności gospodarczej. Wykluczenie „powrotu” do ubezpieczenia rolniczego rolników, którzy po podjęciu działalności gospodarczej zostali objęci innym ubezpieczeniem, znajduje potwierdze- nie w użytych w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników sformułowa- niach odnoszących się do czasu dokonywania tego wyboru. Ustawodawca, używając słów „podlega nadal temu ubezpieczeniu”, wskazał, że przy zbiegu ubezpieczeń społecznych przez równoczesne podleganie ubezpieczeniu rolniczemu i z tytułu po- dejmowania działalności gospodarczej możliwy jest wyłącznie wybór innego ubezpie- czenia, a co do ubezpieczenia rolniczego wyłącznie jego kontynuacja. Ustawodawca nie przewidział ani wyboru ubezpieczenia rolniczego, ani ponownego włączenia do ubezpieczenia rolniczego rolnika, który prowadzi działalność gospodarczą i podlega właściwemu dla tej sytuacji ubezpieczeniu społecznemu. Podleganie określonemu ubezpieczeniu społecznemu, które wynika z przepi- sów o charakterze bezwzględnie obowiązującym, może być wolą ubezpieczonych regulowane tylko w zakresie przewidzianym przez ustawę (por. wyroki Sądu Najwyż- szego: z dnia 4 lutego 1999 r., II UKN 435/98, OSNAPiUS 2000 nr 6, poz. 244 i z dnia 11 lutego 1999 r., II UKN 461/98, OSNAPiUS 2000 nr 7, poz. 286), zatem za- miar rolnika pozostania w systemie rolniczego ubezpieczenia społecznego może być skutecznie wyrażony tylko w chwili podejmowania przez niego działalności gospo- darczej, ale już nie w trakcie jej prowadzenia i podlegania innemu ubezpieczeniu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2006 r., III UK 46/06, OSNP 2007 nr 15-16, poz. 233). Zgodnie z art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni- ków konieczną przesłanką podlegania ubezpieczeniom rolniczym przez osoby pro- wadzące pozarolniczą działalność gospodarczą jest jednoczesne prowadzenie nadal przez te osoby działalności rolniczej lub stała praca w gospodarstwie rolnym. Wnio- skodawca zaś od dnia 19 kwietnia 2005 r. (od przekazania gospodarstwa rolnego swemu następcy i przejścia na rentę strukturalną) wymogu tego nie spełnia. Sąd drugiej instancji, podobnie jak Sąd pierwszej instancji, uznał że art. 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie reguluje statusu ubezpieczeniowego osób, które prowadzą równocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą. Regulacje takie 5 zostały zawarte wyłącznie w art. 5a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Wyrok Sądu Apelacyjnego (w całości) zaskarżył skargą kasacyjną wniosko- dawca. Skargę oparto na podstawie materialnoprawnej (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.); zarzucono naruszenie: 1) art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez błędne przyjęcie, że konieczną przesłanką podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej jest jednoczesne prowadzenie działalności rolniczej lub stała praca w gospodarstwie rolnym; 2) art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez przyjęcie, że nie znajduje on zastosowania w sprawie i nie reguluje statusu ubezpieczeniowego wnio- skodawcy, któremu przyznano prawo do renty strukturalnej; 3) § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej pla- nem rozwoju obszarów wiejskich, przez przyjęcie, że wnioskodawca pobierając rentę strukturalną i kontynuując prowadzenie działalności gospodarczej nie spełnia wymo- gu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Rze- szowie w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona przeciwna - organ rentowy - wnio- sła o oddalenie skargi kasacyjnej w całości oraz o zasądzenie od skarżącego na rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisa- nych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty naruszenia wskazanych przepisów materialnoprawnej (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) podstawy skargi kasacyjnej odnoszą się do stanowiących podstawę za- skarżonego orzeczenia ustaleń faktycznych, których skarga nie podważa i którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.). Kwestionowana w skardze pod- stawa prawna wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie odnosi się do sytuacji ubez- pieczonego Jana H., który od 19 kwietnia 2005 r., na skutek darowania swego go- spodarstwa rolnego synowi nie prowadził już działalności rolniczej, natomiast uzyskał prawo do renty strukturalnej i w dalszym ciągu - tak jak przed 19 kwietnia 2005 r. - 6 prowadził nierolniczą działalność gospodarczą. Skarga kasacyjna poddała rozpozna- niu przez Sąd Najwyższy ocenę prawną zaskarżonego wyroku, ocenę potwierdza- jącą stanowisko organu rentowego, że z chwilą zaprzestania prowadzenia działalno- ści rolniczej Jan H. utracił tytuł rolniczego ubezpieczenia społecznego, bo podlegał wówczas obowiązkowemu ubezpieczeniu z tytułu prowadzonej nierolniczej działalno- ści gospodarczej. Żaden z zarzutów skargi nie podważył podstawy prawnej zaskarżonego wy- roku, bo w żadnym ze wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego nie ma normatywnej podstawy dla objęcia ubezpieczeniem rolniczym osoby, która - w usta- lonych okolicznościach - przekazała gospodarstwo rolne następcy i nie prowadzi działalności rolniczej, prowadzi natomiast nierolniczą działalność gospodarczą. Nie stwarza takiej podstawy art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, bo - jak to trafnie wyjaśnił Sąd Apelacyjny - jest to przepis, który rozwiązuje sytuację zbiegu dwóch różnych tytułów ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenia społecznego rolników i ubezpieczenia z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na podstawie przepisów o działalności gospodarczej. Zachowanie ubezpieczenia rolniczego w sytuacji zbiegu następuje na warunkach określonych w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Trafnie Sąd Apelacyjny pod- kreślił w analizie inerpretacyjnej tego przepisu jego wyjątkowy sens w relacji do wyni- kającej z art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (por. też art. 7 ust. 1) zasady pierwszeństwa „podlegania” innemu ubezpieczeniu społecznemu. Podleganie nadal ubezpieczeniu rolniczemu pomimo prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej traci swą źródłową normatywną podstawę w razie ustania stanu rzeczy, z którym ustawa łączy podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolni- ków. Wynika to z podstawowego warunku uregulowanego w art. 5a ustawy zbiegu ubezpieczeń społecznych, że rolnik (domownik) „jednocześnie nadal prowadzi dzia- łalność rolniczą lub stale pracuje w gospodarstwie rolnym, obejmującym obszar użyt- ków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub w dziale specjalnym” (por. art. 5a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Bezzasadnie skarżący wskazuje na art. 16 ust. 1 pkt 3 ustawy o ubezpiecze- niu społecznym rolników jako na źródło ubezpieczenia rolniczego Jana H. z powodu pobierania renty strukturalnej określonej w tym przepisie. Wnoszący skargę nie zau- waża zastosowanego w podstawie prawnej zaskarżonego wyroku art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Z przepisu tego - zresztą nawet nie 7 objętego podstawą skargi - expressis verbis wynika wyłączenie zastosowania między innymi właśnie wskazanego w skardze art. 16 ust. 1 pkt 3 w stosunku „do osoby, która podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu”; Jan H. - według ustalonych w sprawie okoliczności pobierał rentę strukturalną, a równocześnie podlegał ubezpie- czeniu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej. Miał więc osobny tytuł ubez- pieczenia społecznego, który wyłączał go z kręgu osób podlegających z mocy ustawy rolniczemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. Powyższego statusu ubezpieczonego Jana H. ustalonego na podstawie prze- pisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie dotyczy ostatni z przepisów podstawy skargi kasacyjnej - § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 kwietnia 2004 r. w sprawie szczególnych warunków i trybu udzielenia pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich (Dz.U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.). W przepisie tym określono przypadki zawieszenia wypłaty renty strukturalnej, wyraźnie stwierdzając (w ust. 1 pkt 1), że zawieszenie wypłaty nie dotyczy prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Jasne jest więc, że prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej nie stanowi warunku ograni- czającego prawo do renty strukturalnej rolnikowi spełniającemu warunki określone w § 4 powołanego rozporządzenia, w tym warunek przekazania gospodarstwa rolnego i zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Z takiego ukształtowania warunków prawa do renty strukturalnej, że może z niej korzystać rolnik, który przekazał swe gospodarstwo rolne następcy i zaprzestał prowadzenia działalności rolnej, ale prowa- dzi nierolniczą działalność gospodarczą, nie wynikają konsekwencje w zakresie sta- tusu ubezpieczeniowego; w szczególności - co dla zagadnienia wynikającego z pod- stawy skargi kasacyjnej jest rozstrzygające - prowadząca nierolniczą działalność go- spodarczą osoba pobierająca rentę strukturalną wyłączona jest z ubezpieczenia rol- niczego na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i nie może korzystać z wyboru ubezpieczenia przysługującego rolnikowi na warunkach art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Z powyższych przyczyn wobec bezzasadności skargi kasacyjnej Sąd Najwyż- szy orzekł stosownie do art. 39814 k.p.c. ========================================