Uchwała II PZP 2/05

Uchwała z dnia 10 marca 2005 r. II PZP 2/05 Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Andrzej Wasilewski. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniew- skiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2005 r. sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Usługowo-Produkcyjnego K. Spółki z o.o. w B. przeciwko Grzego- rzowi G. o zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okrę- gowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 18 listopada 2004 r. [...] „Czy art. 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych (Dz.U. z 1993 r. Nr 103, poz. 472) ma zastosowanie także do pracownika, który podjął naukę w szkole wyższej bez skierowania pracodawcy, w miejsce postanowień łączącej go z pracodawcą umowy (klauzuli autonomicznej), przewidującej mniej korzystne - od przewidzianych w powyższym przepisie - postanowienia odnoszące się do obowiąz- ku zwrotu przez tego pracownika opłat za naukę poniesionych przez pracodawcę ?” p o d j ą ł uchwałę: Przepis § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej oraz Mini- stra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego do- rosłych ( Dz.U. Nr 103, poz. 472 ze zm. ) nie ma zastosowania do pracownika, który podjął naukę w szkole wyższej bez skierowania pracodawcy. U z a s a d n i e n i e 2 Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości powstało w następującym stanie sprawy. Pozwany był zatrudniony u powoda od 1 marca 1999 r. jako handlowiec. Oprócz umowy o pracę strony zawarły 1 marca 1999 r. umowę, zgodnie z którą powód zobowiązał się uła- twić pozwanemu kształcenie w Wyższej Szkole Bankowej w T. przez okres wynika- jący z programu nauczania, czyli przez okres 3 lat i opłacać czesne wynoszące 310 zł miesięcznie. Zgodnie z § 3 umowy pozwany zobowiązał się do przepracowania u powoda dwóch lat po ukończeniu nauki w szkole wyższej, a w przypadku niedopeł- nienia tego obowiązku z powodu: 1) wcześniejszego rozwiązania przez pracownika umowy o pracę za wypowiedzeniem, 2) rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika, 3) rozwiązania umowy o pracę za po- rozumieniem stron - do zwrotu całości poniesionych przez pracodawcę kosztów związanych z nauką pracownika (czesnego). Następnie, 27 września 2000 r. strony zawarły aneks do umowy z 1 marca 1999 r., na mocy którego pracodawca zobowią- zał się ułatwić pracownikowi kształcenie przez kolejny okres 2,5 roku na uzupełniają- cych studiach magisterskich w Wyższej Szkole Handlu i Finansów Międzynarodo- wych w W. i opłacać czesne w wysokości 2.600 zł semestralnie. Pozostałe warunki umowy - w tym § 3 - pozostały bez zmian. W okresie studiów pozwanego w Wyższej Szkole Bankowej powód opłacił za pozwanego - od marca 1999 r. do czerwca 2000 r. - czesne w łącznej kwocie 5.250 zł. W okresie studiów pozwanego w Wyższej Szkole Handlu i Finansów Międzynarodowych powód opłacił za pozwanego - od września 2000 r. do sierpnia 2001 r. - czesne w łącznej kwocie 12.863 zł. W dniu 28 listopada 2002 r. pozwany złożył ofertę rozwiązania umowy o pracę za porozumie- niem stron. Powód wyraził na to zgodę. Umowa została rozwiązana 15 stycznia 2003 r. za porozumieniem stron. Po rozwiązaniu umowy o pracę powód - już jako były pracodawca pozwanego - wniósł o zasądzenie od swego byłego pracownika kwoty 16.176 zł z ustawowymi odsetkami od 19 marca 2003 r. Kwotę roszczenia głównego stanowiła równowartość kosztów poniesionych przez powoda z tytułu opłat (czesnego) za naukę pozwanego w obydwu szkołach wyższych w latach 1999 - 2001. W ocenie strony powodowej, pozwany powinien zwrócić tę kwotę pracodawcy na podstawie § 3 łączącej strony dodatkowej umowy z 1 marca 1999 r., określającej wzajemne prawa i obowiązki stron w przedmiocie ułatwienia i dofinansowania przez pracodawcę kształcenia pra- cownika w szkołach wyższych, skoro pozwany nie przepracował u powoda okresu 3 dwóch lat po ukończeniu nauki na uczelni, a do rozwiązania umowy o pracę doszło za porozumieniem stron. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, powołując się na nieważność § 3 punktu 3 łączącej go z powodem umowy (klauzuli autonomicznej) z 1 marca 1999 r. o finansowaniu przez pracodawcę kosztów nauki pracownika. Twier- dził, że to postanowienie umowne - jako mniej korzystne dla pracownika od unormo- wania zawartego w § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych (Dz.U. Nr 103, poz. 472 ze zm.) - jest nieważne z mocy art. 18 k.p. w związku z art. 9 k.p., a w jego miejsce powinien znaleźć zastosowanie § 6 ust. 2 tego rozporządzenia. Wyrokiem z 7 kwietnia 2004 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Bydgoszczy zasą- dził od pozwanego na rzecz powoda 11.176 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 19 marca 2003 r. do dnia zapłaty i oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd Rejonowy przyjął, że z art. 103 k.p. nie wynika zakaz zawarcia umowy dotyczącej podnoszenia kwalifikacji pracownika o takiej treści, jaką nadały tej umo- wie strony, a zatem powód mógł się domagać zwrotu kosztów nauki pozwanego w zakresie uzupełniających studiów magisterskich w Wyższej Szkole Handlu i Finan- sów Międzynarodowych, natomiast w odniesieniu do kosztów nauki w Wyższej Szkole Bankowej doszło do przepracowania przez pozwanego całego karencyjnego okresu dwóch lat po ukończeniu nauki w tej szkole, a zatem pracodawcy nie przysłu- guje roszczenie o zwrot tych kosztów. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy, rozpo- znając apelację wniesioną przez pozwanego, uznał, iż rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyjaśnienia zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, które przed- stawił Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Zagadnienie to dotyczy rozstrzygnięcia kwestii: czy § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie za- sad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego do- rosłych (powoływanego w dalszym ciągu jako: rozporządzenie) ma zastosowanie także do pracownika, który podjął naukę w szkole wyższej bez skierowania praco- dawcy, w miejsce postanowień łączącej go z pracodawcą umowy (klauzuli autono- micznej), przewidującej mniej korzystne - od przewidzianych w powyższym przepisie - postanowienia odnoszące się do obowiązku zwrotu przez tego pracownika opłat za naukę poniesionych przez pracodawcę. 4 Źródłem wątpliwości Sądu Okręgowego stało się porównanie treści § 3 dodat- kowej umowy zawartej przez strony procesu 1 marca 1999 r. z treścią § 6 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia z 12 października 1993 r. Sąd zwrócił uwagę, że przepisy tego roz- porządzenia wprowadzają dwie kategorie pracowników podnoszących kwalifikacje zawodowe. Pierwsza obejmuje pracowników, którzy naukę w szkole podejmują na podstawie skierowania pracodawcy („zakładu pracy"), druga natomiast pracowników podejmujących naukę bez takiego skierowania (§ 4 i § 5 rozporządzenia). W ocenie Sądu Okręgowego, pozwany pracownik należy do drugiej z tych kategorii, wobec braku skierowania go przez pracodawcę do pobierania nauki w szkole wyższej. Zda- niem Sądu Okręgowego, pozwany bezzasadnie dopatrywał się źródeł skierowania go przez pracodawcę do podjęcia nauki w szkołach wyższych w samym tylko fakcie za- warcia umowy z 1 marca 1999 r., normującej wzajemne prawa i obowiązki stron związane z ułatwieniem i finansowaniem przez pracodawcę nauki pracownika. We- dług Sądu istota zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości wynika stąd, że zgodnie z § 3 tej umowy pozwany zobowiązał się do przepracowania u po- woda dwóch lat po ukończeniu nauki, a w przypadku niedopełnienia tego obowiązku, między innymi z powodu rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron, do zwrotu całości poniesionych przez pracodawcę kosztów nauki (czesnego) określo- nych w § 1 umowy, przy czym wysokość podlegających zwrotowi kosztów podnosze- nia kwalifikacji miała podlegać proporcjonalnemu zmniejszeniu w stosunku do okresu przepracowanego po ukończeniu podnoszenia kwalifikacji. Powyższe postanowienie umowy (§ 3), przewidujące obowiązek zwrotu kosztów czesnego w przypadku roz- wiązania umowy o pracę za porozumieniem stron, odbiega na niekorzyść pracownika od unormowania zawartego w § 6 ust. 2 rozporządzenia. Przepis ten przewiduje bo- wiem po stronie pracownika obowiązek zwrotu kosztów poniesionych przez praco- dawcę na jego naukę (w wysokości proporcjonalnej do czasu pracy po ukończeniu nauki lub czasu pracy w czasie nauki) wyłącznie w przypadku: 1) rozwiązania sto- sunku pracy za wypowiedzeniem przez pracownika, 2) rozwiązania stosunku pracy przez pracodawcę bez wypowiedzenia z winy pracownika, 3) wygaśnięcia stosunku pracy z powodu porzucenia pracy. Zdaniem Sądu Okręgowego, uznać przy tym na- leży, że omawiany przepis (§ 6 ust. 2 rozporządzenia) ma niewątpliwie charakter normy bezwzględnie stosowanej (iuris cogentis). Za tego rodzaju kwalifikacją prze- mawia bowiem stanowcze brzmienie tego przepisu oraz przewidziana w jego treści dolegliwa dla pracownika sankcja w postaci obowiązku zwrotu kosztów poniesionych 5 na jego naukę przez pracodawcę. Wątpliwości budzi jednak -, w ocenie Sądu - czy przepis § 6 ust. 2 rozporządzenia ma zastosowanie tylko we wzajemnych relacjach pomiędzy pracodawcą a pracownikiem podejmującym naukę w szkole na podstawie skierowania pracodawcy, czy także we wzajemnych relacjach pracodawcy i pracow- nika podejmującego naukę bez takiego skierowania. Źródłem tej wątpliwości jest - zdaniem Sądu - brzmienie § 6, który wprawdzie w ust. 1 wyraźnie odnosi się tylko do pracownika, o którym mowa w § 4 ust. 1 (czyli podejmującego naukę w szkole na podstawie skierowania), ale już w ust. 2 saowi jedynie o pracowniku, który otrzymał od „zakładu pracy” (pracodawcy) świadczenia, o których mowa w § 4. Nie budzi wąt- pliwości Sądu Okręgowego to, że w obu powyższych przypadkach strony stosunku pracy powinny uregulować swe wzajemne prawa i obowiązki w odrębnej umowie (klauzuli autonomicznej). Obowiązek zawarcia tego rodzaju umowy nałożony został na pracodawcę i pracownika podejmującego naukę na podstawie skierowania (§ 6 ust. 1 rozporządzenia). Zdaniem Sądu, w przypadku pracownika, podejmującego naukę w szkole bez skierowania pracodawcy, który zawarł z pracodawcą umowę, o której mowa wyżej, wykładnia § 6 ust. 2 rozporządzenia może prowadzić w dwóch kierunkach. Pierwszy z nich prowadziłby do konkluzji, że przepis ten nie znajduje zastosowania do tej kategorii pracowników. W konsekwencji, w oparciu o zasadę swobody umów wyrażoną w art. 3531 k.c., uznać należałoby za ważne i wiążące po- stanowienie § 3 łączącej strony umowy, zgodnie z którym pozwany obowiązany jest zwrócić powodowi poniesione przez niego koszty nauki w szkole wyższej także w sytuacji rozwiązania stosunku pracy za porozumieniem stron. Za tego rodzaju wy- kładnią mogłoby przemawiać - Sądu Okręgowego - korzystniejsze (dla pracownika) ukształtowanie przepisami rozporządzenia uprawnień pracownika podejmującego naukę na podstawie skierowania pracodawcy, w stosunku do uprawnień pracownika, który takiego skierowania nie uzyskał (co wynika z porównania treści § 4 ust. 2 z treścią § 5 ust. 1 rozporządzenia). Sąd wskazał, że także ściśle ujęta wykładnia języ- kowa § 6 rozporządzenia mogłaby sugerować, iż ust. 2 może być stosowany wyłącz- nie do pracowników wskazanych w ust. 1 tego przepisu. Z drugiej jednak strony twierdzić można- na co wskazał Sąd Okręgowy - że § 6 ust. 2 rozporządzenia powi- nien być stosowany do obu wskazanych wcześniej kategorii pracowników. Argu- mentu za przyjęciem tego kierunku wykładni poszukiwać można- w ocenie Sądu - przede wszystkim w podstawowej zasadzie prawa pracy, za którą uznaje się zasadę równych praw pracowników wyrażoną w art. 112 k.p., zgodnie z którą mają oni równe 6 prawa z tytułu jednakowego wypełniania takich samych obowiązków. Według takiego ujęcia problemu pobieranie przez pracownika nauki na podstawie skierowania pra- codawcy bądź bez takiego skierowania uznane być musi za cechę niemającą zna- czenia dla zastosowania wobec pracownika unormowania § 6 ust. 2 rozporządzenia, zaś za prawnie relewantny dla zastosowania tej normy także do pracowników pobie- rających naukę bez skierowania uznany powinien być element podobieństwa sytuacji obu kategorii pracowników, podobieństwa wynikającego z samego faktu pobierania nauki w szkole za zgodą pracodawcy i na warunkach określonych w klauzuli auto- nomicznej. W opinii Sądu, za tym kierunkiem wykładni przemawiać też może konse- kwencja, z jaką prawodawca używa w ust. 2, 3 i 4 § 6 rozporządzenia słowa „pra- cownik”, bez dodatkowego doprecyzowania, że chodzi w tych przepisach tylko o pra- cownika, o którym mowa w § 4 ust. 1 rozporządzenia. Zdaniem Sądu Okręgowego, regulacje przewidziane w tych przepisach dotyczą kwestii na tyle istotnych dla praw pracownika (chodzi o sytuacje, w których obowiązek zwrotu kosztów nie powstaje mimo rozwiązania stosunku pracy), że z uwagi na swój gwarancyjny charakter po- winny być one stosowane do wszystkich pracowników, do których odnoszą się prze- pisy rozporządzenia. Według Sądu, wykładnia celowościowa prowadzi w tym przy- padku do jednoznacznych wniosków o objęciu unormowaniem § 6 ust. 2, 3 i 4 także pracowników pobierających naukę bez skierowania pracodawcy. Sąd Okręgowy opowiedział się za drugim z wyżej przedstawionych kierunków wykładni, zwracając jednocześnie uwagę, że w doktrynie podniesiono już postulat ujęcia normy prawnej § 6 ust. 4 rozporządzenia w kategoriach przepisów gwarancyj- nych, które powinny być stosowane także do klauzul autonomicznych, na podstawie art. 18 k.p. (por. glosę M. Włodarczyk do wyroku Sądu Najwyższego z 13 październi- ka 1999 r., l PKN 292/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 112). Według Sądu Okręgowe- go, powyższy kierunek wykładni § 6 ust. 2 rozporządzenia prowadziłby zatem do uznania za nieważną z mocy prawa (art. 18 k.p.) tej części § 3 łączącej strony umowy z 1 marca 1999 r. (klauzuli autonomicznej), która rozszerza katalog zdarzeń dotyczących rozwiązania bądź wygaśnięcia stosunku pracy, przy których wystąpieniu pracownik zobowiązany jest do zwrotu pracodawcy poniesionych przez niego kosz- tów nauki. Rozszerzenie tego katalogu jest niewątpliwie mniej korzystne dla pozwa- nego pracownika od unormowania z § 6 ust. 2 rozporządzenia. Występujący przez Sądem Najwyższym Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź przeczącą na postawione pytanie. 7 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy wykładni przepisów rozporządze- nia Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodo- wych i wykształcenia ogólnego dorosłych. Rozporządzenie to wydane zostało na podstawie art. 103 § 1 k.p., który w chwili jego opublikowania przewidywał, że w za- kresie ustalonym w drodze rozporządzenia przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej i Ministra Edukacji Narodowej po porozumieniu z ogólnokrajową organizacją między- związkową zakład pracy ułatwia pracownikom uzupełnienie wykształcenia oraz pod- noszenie kwalifikacji zawodowych. Obecnie art. 103 k.p. stanowi, że w zakresie i na warunkach ustalonych, w drodze rozporządzenia, przez Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej pracodawca ułatwia pracownikom podnosze- nie kwalifikacji zawodowych. Od nowelizacji Kodeksu pracy z 1996 r. treść upoważ- nienia z art. 103 k.p. została ograniczona do określenia ułatwień, które pracodawca powinien zapewnić pracownikom podnoszącym kwalifikacje zawodowe. Rozporządzenie wydane na podstawie delegacji ustawowej z art. 103 k.p. do- tyczy kształcenia osób dorosłych. Rozróżnia kształcenie w formach szkolnych (roz- dział 2, § 3 - § 7) w szkołach wszystkich szczebli (w tym w szkołach wyższych - § 3) oraz kształcenie, dokształcanie i doskonalenie w formach pozaszkolnych (rozdział 3 , § 8 - § 17). W rozpoznawanej sprawie chodzi o wykładnię przepisów dotyczących kształcenia w formach szkolnych (w szkole wyższej). Rozporządzenie reguluje dwa sposoby odbywania nauki w szkole przez osobę dorosłą pozostającą w stosunku pracy - na podstawie skierowania pracodawcy (roz- porządzenie wydane przed 1996 r. nadal używa określenia „na podstawie skierowa- nia zakładu pracy” - § 4) oraz bez takiego skierowania (§ 5). W przypadku obu tych sposobów podjęcia nauki w szkole przepisy rozporządzenia przewidują dla pracow- nika różnego rodzaju ułatwienia: urlop szkoleniowy (płatny i bezpłatny), dodatkowy urlop szkoleniowy, zwolnienie z części dnia pracy (płatne lub bezpłatne), oraz świad- czenia dodatkowe, w tym zwrot kosztów przejazdu, zakwaterowania i wyżywienia, pokrycie kosztów podręczników i innych materiałów szkoleniowych, a także pokrycie opłat za naukę pobieranych przez szkołę. W przypadku podjęcia nauki na podstawie skierowania pracodawcy część wymienionych ułatwień ma charakter obligatoryjny, w 8 razie odbywania nauki bez skierowania pracodawcy wszelkie świadczenia praco- dawcy mają charakter fakultatywny. Wymagające rozważenia, w związku z koniecznością udzielenia odpowiedzi na wątpliwości prawne Sądu Okręgowego, przepisy rozporządzenia mają następują- cą treść normatywną. Według § 4, pracownikowi, który podejmuje naukę w szkole na podstawie skierowania zakładu pracy, przysługują urlop szkoleniowy i zwolnienia z części dnia pracy w wymiarach określonych w § 7, płatne według zasad obowiązują- cych przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy (ust. 1), zakład pracy może przyznać pracownikowi, o którym mowa w ust. 1, dodatkowe świadczenia, a w szczególności: 1) zwrócić koszty przejazdu, zakwaterowania i wyżywienia na zasa- dach obowiązujących przy podróżach służbowych na obszarze kraju, o ile nauka odbywa się w innej miejscowości niż miejsce zamieszkania i miejsce pracy pracow- nika, 2) pokryć koszty podręczników i innych materiałów szkoleniowych, 3) pokryć opłaty za naukę, pobierane przez szkołę, 4) udzielić dodatkowego urlopu szkolenio- wego (ust. 2), w przypadku powtarzania semestru (roku) nauki z powodu niezado- walających wyników w nauce zakład pracy może odmówić udzielania świadczeń, o których mowa w ust. 1 i 2, przez okres powtarzania semestru (roku) nauki (ust. 3). Nie ulega wątpliwości, że cały § 4 dotyczy pracownika podejmującego naukę na podstawie skierowania pracodawcy. Z kolei według § 5, pracownikowi podejmującemu naukę w szkole bez skiero- wania zakładu pracy może być udzielony bezpłatny urlop i zwolnienie z części dnia pracy bez zachowania prawa do wynagrodzenia w wymiarze ustalonym na zasadzie porozumienia pomiędzy zakładem pracy i pracownikiem; zakład pracy może też po- kryć pracownikowi koszty związane z nauką, o których mowa w § 4 ust. 2 pkt 1-3 (ust. 1), okres bezpłatnego urlopu, o którym mowa w ust. 1, wlicza się do okresu za- trudnienia w zakładzie pracy w zakresie wszelkich uprawnień wynikających z Ko- deksu pracy (ust. 2). Nie może budzić wątpliwości, że § 5 dotyczy pracownika po- dejmującego naukę bez skierowania pracodawcy. Wreszcie przytoczyć należy treść § 6, ponieważ o ten przepis w istocie chodzi w rozpoznawanej sprawie. Zgodnie z § 6 ust. 1, zakład pracy zawiera z pracowni- kiem, o którym mowa w § 4 ust. 1, umowę określającą wzajemne prawa i obowiązki stron. Według § 6 ust. 2, pracownik, który otrzymał od zakładu pracy świadczenia, o których mowa w § 4, i w trakcie nauki lub po jej ukończeniu w terminie określonym w umowie, nie dłuższym niż 3 lata: 1) rozwiąże stosunek pracy za wypowiedzeniem, 2) 9 z którym zakład rozwiąże stosunek pracy bez wypowiedzenia z jego winy, 3) którego stosunek pracy wygaśnie wskutek porzucenia pracy - jest obowiązany do zwrotu kosztów poniesionych przez zakład pracy na jego naukę w wysokości proporcjonal- nej do czasu pracy po ukończeniu nauki lub czasu pracy w czasie nauki, chyba że zakład pracy odstąpi od żądania zwrotu kosztów w części lub w całości. Stosownie do § 6 ust. 3, pracownik, który otrzymał od zakładu pracy świadczenia, o których mowa w § 4, jest obowiązany, na wniosek zakładu pracy, do zwrotu kosztów tych świadczeń w części lub całości, jeżeli bez uzasadnionych przyczyn przerwie naukę w szkole lub jej nie podejmie. Wreszcie § 6 ust. 4 przewiduje, że pracownik nie ma obowiązku zwrotu kosztów, o których mowa w ust. 2, mimo rozwiązania stosunku pracy, jeżeli zostało ono spowodowane: 1) szkodliwym wpływem wykonywanej pracy na zdrowie pracownika, stwierdzonym orzeczeniem lekarskim wydanym w trybie od- rębnych przepisów, w razie gdy zakład pracy nie przeniósł go do innej pracy odpo- wiedniej ze względu na stan zdrowia i kwalifikacje zawodowe w terminie wskazanym w orzeczeniu lekarskim, 2) brakiem możliwości dalszego zatrudnienia ze względu na inwalidztwo lub utratę zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy, 3) przepro- wadzeniem się pracownika do innej miejscowości w związku ze zmianą miejsca za- trudnienia małżonka, 4) przeprowadzeniem się pracownika do innej miejscowości ze względu na zawarcie związku małżeńskiego z osobą zamieszkałą w tej miejscowo- ści. Przytoczona treść § 6 rozporządzenia, z której pozwany wyprowadza wniosek o niezgodności z prawem § 3 łączącej go z powodem umowy o finansowanie przez pracodawcę kosztów nauki pracownika w szkole wyższej, wskazuje, że przepis ten dotyczy wyłącznie pracowników podejmujących naukę w szkole na podstawie skie- rowania pracodawcy. Wniosek taki wynika przede wszystkim z treści § 6 ust. 1 wy- raźnie podkreślającego, że chodzi o pracownika, o którym mowa w § 4 ust. 1, czyli o pracownika, który podejmuje naukę w szkole na podstawie skierowania pracodawcy (zakładu pracy). Przedmiotem regulacji § 6 jest określenie treści umowy zawieranej przez strony stosunku pracy w przypadku skierowania pracownika do podjęcia nauki w szkole. Z takim pracownikiem pracodawca zawiera (musi zawrzeć) umowę okre- ślającą wzajemne prawa i obowiązki stron, której przedmiot (zakres przedmiotowy, treść) określają § 4 i § 6. Z pracownikiem podejmującym naukę na podstawie skierowania pracodawcy powinna być zawarta umowa określająca wzajemne prawa i obowiązki stron. Posta- 10 nowienia takiej umowy powinny mieścić się w ramach określonych rozporządzeniem, uwzględniając minimalny standard ochrony pracownika wynikający z jego przepisów. W stosunku do takiej umowy, zawartej pomiędzy stronami stosunku pracy, której przedmiotem jest określenie praw i obowiązków stron w związku ze skierowaniem pracownika do podjęcia nauki w szkole, jako czynności prawnej uzupełniającej umowę o pracę (klauzuli autonomicznej), doktryna prawa pracy formułuje postulat stosowania zasady korzystności przewidzianej w art. 18 k.p., co oznacza, że umowa taka nie może być mniej korzystna dla pracownika niż to wynika z przepisów rozpo- rządzenia. W przypadku umowy zawartej z pracownikiem, który sam zdecydował o podję- ciu nauki w szkole - bez skierowania przez pracodawcę - nie obowiązują te zasady. Rozporządzenie nie reguluje bowiem jej treści. Umowa taka - przewidująca ułatwie- nia dla pracownika związane z podjęciem przez niego nauki w szkole, jednak bez skierowania przez pracodawcę - jest oparta o zasadę swobody umów (art. 3531 k.c. w związku z art. 300 k.p.), zgodnie z którą strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Zawarcie umowy o takiej treści, jaką ustaliły strony, przewidując w § 3 obowią- zek przepracowania przez pracownika u pracodawcy, który poniósł koszty jego nauki w szkole w postaci uiszczenia czesnego, dwóch lat po ukończeniu nauki w szkole wyższej, a w przypadku niedopełnienia tego obowiązku z powodu, między innymi rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron - obowiązek zwrotu całości lub proporcjonalnej części poniesionych przez pracodawcę kosztów związanych z nauką pracownika (czesnego), nie sprzeciwia się ani naturze stosunku prawnego wykre- owanego tą umową, ani ustawie - w szczególności Kodeksowi pracy - ani zasadom współżycia społecznego. Postanowienie umowne będące przedmiotem analizy nie kłóci się z podstawowymi zasadami prawa pracy. Pracodawca powinien ułatwiać pracownikowi podnoszenie kwalifikacji zawodowych, co wynika zarówno z podsta- wowych zasad prawa pracy (art. 17 k.p.), jak i ze szczegółowych regulacji dotyczą- cych obowiązków pracodawcy (art. 94 pkt 6 k.p.), jednak - wbrew przekonaniu wielu pracowników - mimo imperatywnego sformułowania obowiązku ułatwiania pracowni- kom podnoszenia kwalifikacji zawodowych, pracodawca nie ma obowiązku stwarza- nia warunków do uzyskania określonych kwalifikacji (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 maja 2000 r., I PKN 657/99, OSNAPiUS 2001 nr 22, poz. 660, z glosą E. Engel- 11 Babskiej OSP 2002 nr 6, poz. 89), w tym obowiązku ponoszenia kosztów edukacji pracownika. Do pracodawcy należy „ułatwianie" podnoszenia kwalifikacji, przez co należy rozumieć nieodmawianie bez uzasadnionych przyczyn zgody na korzystanie z wybranej przez pracownika formy kształcenia oraz tworzenie pozytywnej atmosfery wobec uczących się pracowników. Pracodawca może wyrazić zgodę na kształcenie się pracownika (także w czasie pracy), jednak z żadnych przepisów nie wynika obo- wiązek pracodawcy ponoszenia w takiej sytuacji kosztów zdobywania przez pracow- nika wykształcenia. Przyjęciu, że § 6 ust. 2 rozporządzenia dotyczy jedynie pracowników pobiera- jących naukę w szkole na podstawie skierowania pracodawcy, nie sprzeciwiają się względy aksjologiczne, a mianowicie przyczyny wprowadzenia dystynkcji między pracownikiem skierowanym przez pracodawcę do podnoszenia kwalifikacji w drodze pobierania nauki w szkole (także szkole wyższej) oraz pracownikiem, który sam de- cyduje o podnoszeniu swoich kwalifikacji i zdobywaniu wyższego wykształcenia. Pra- codawca zwykle kieruje pracownika do podjęcia nauki w szkole, gdy chodzi o pod- wyższenie kwalifikacji (zdobycie formalnych kwalifikacji, uzyskanie odpowiednich uprawnień) związanych z pracą już wykonywaną przez danego pracownika lub prze- widywaną dla niego do wykonywania. W takiej sytuacji mogą być nałożone na praco- dawcę większe obowiązki związane z ponoszeniem kosztów podjęcia przez pracow- nika nauki w szkole. Dotyczy to między innymi dobrowolnego przyjęcia na siebie przez pracodawcę obowiązku pokrycia kosztów czesnego i ograniczonej możliwości odzyskania tych kosztów w razie rozwiązania stosunku pracy przed upływem okre- ślonego czasu od chwili zakończenia przez pracownika nauki w szkole (§ 6 ust. 2 rozporządzenia). Takich obowiązków (rygorów, ciężarów) nie ma w przypadku podję- cia przez pracownika nauki bez skierowania pracodawcy. Umowa dotycząca zasad ułatwiania pracownikowi podnoszenia kwalifikacji zawodowych, którą mogą, choć nie muszą, zawrzeć strony stosunku pracy w razie podjęcia przez pracownika nauki w szkole, może przewidywać sfinansowanie przez pracodawcę kosztów nauki pracownika (pokrycie opłat za naukę pobieranych przez szkołę - § 4 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia) w zamian za „odpracowanie” tych kosztów przez pracownika przez pewien czas. Ponoszenie kosztów nauki pracownika jest dobrowolnym, wynikającym z umowy, świadczeniem pracodawcy, któremu odpo- wiada wzajemne świadczenie pracownika - przyjęte również dobrowolnie - polegają- ce bądź na „odpracowaniu” tych kosztów (pozostawaniu w stosunku pracy przez pe- 12 wien czas po zakończeniu nauki), bądź zwróceniu ich pracodawcy w całości lub w części proporcjonalnej do czasu pracy po zakończeniu nauki. Tego rodzaju ukształ- towanie wzajemnych relacji stron jest uczciwe i nie może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami. Nie kłóci się również z za- sadą dobrowolności świadczenia pracy - pracownik może w każdej chwili podjąć swobodną decyzję, oceniając co jest dla niego korzystniejsze - czy „odpracowanie” poniesionych przez pracodawcę kosztów kształcenia (opłat za naukę pobieranych przez szkołę), czy zwrócenie tych kosztów pracodawcy (w całości lub w odpowiedniej części, proporcjonalnej do czasu, jaki pozostał jeszcze do „odpracowania”). Wyższe kwalifikacje uzyskane dzięki pomocy pracodawcy stwarzają pracownikowi lepszą po- zycję na rynku pracy. To on sam decyduje, czy warunki zatrudnienia u innego (no- wego) pracodawcy są na tyle korzystniejsze od dotychczasowych, aby kompenso- wały rozstanie się z dotychczasowym pracodawcą (w wyniku wypowiedzenia umowy o pracę lub rozwiązania tej umowy na mocy porozumienia stron), co może się wiązać z koniecznością zwrotu w całości lub części kosztów poniesionych przez dotychcza- sowego pracodawcę na jego naukę, czy też korzystniejszym rozwiązaniem jest po- zostanie w dotychczasowym zatrudnieniu aż do czasu upływu okresu „odpracowania” tych kosztów przewidzianego w umowie. Okres pracy u dotychczasowego pracodaw- cy, zwalniający pracownika od obowiązku zwrotu poniesionych przez pracodawcę kosztów nauki w razie rozwiązania stosunku pracy, nie powinien być zbyt długi. Na- leży go skonfrontować z czasem trwania nauki i kosztami poniesionymi przez praco- dawcę. Gdyby miało się okazać, że pracodawca poniósł nieznaczne koszty w związku z podjęciem przez pracownika nauki w szkole, a przewidziany umową okres pozostania pracownika w stosunku pracy po zakończeniu nauki jest istotnie długi, wówczas można byłoby takie postanowienie umowne oceniać w kategoriach prze- słanek nieważności czynności prawnej (art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Należy w związku z tym zwrócić uwagę na przewidziane umową proporcjonalne zmniejsze- nie obowiązku pracownika zwrotu poniesionych przez pracodawcę kosztów opłat po- bieranych przez szkołę (czesnego) w stosunku do czasu przepracowanego po za- kończeniu nauki. Skoro pracownik może podjąć świadomą decyzję, czy pozostać w dotychcza- sowym stosunku pracy i w ten sposób uniknąć konieczności zwrócenia pracodawcy poniesionych przez niego kosztów nauki, czy też rozwiązać stosunek pracy, z czym będzie się wiązał obowiązek zwrotu tych kosztów, to nie można oceniać będącego 13 przedmiotem analizy postanowienia umownego jako niezgodnego z prawem (zwłaszcza prawem pracy) lub zasadami współżycia społecznego. Zwykle w związku z uzyskaniem wyższego wykształcenia otwierają się przed pracownikiem nowe, lep- sze możliwości podjęcia zatrudnienia - lepiej płatnej pracy. Pracownik inicjuje więc rozwiązanie stosunku pracy - czy to wypowiadając umowę o pracę, czy to składając ofertę rozwiązania umowy za porozumieniem stron (jak to miało miejsce w rozpo- znawanej sprawie) - zwykle w tym celu, aby podjąć pracę u innego pracodawcy, która bardziej mu odpowiada niż praca dotychczasowa (ze względu na korzystniejsze warunki zatrudnienia, wyższe wynagrodzenie, możliwość rozwoju i awansu zawodo- wego, zaspokojenie własnych ambicji, zainteresowań itd.). Z kolei pracodawca, świadcząc pomoc finansową pracownikowi w postaci pokrywania opłat za naukę po- bieranych przez szkołę, oczekuje od pracownika, że po uzyskaniu wyższego wy- kształcenia będzie on lepiej wykonywał swoje obowiązki pracownicze, a zatem bę- dzie pracownikiem bardziej przydatnym dla pracodawcy. Jeżeli to oczekiwanie nie zostaje zrealizowane - ponieważ pracownik podejmuje decyzję o zmianie pracodaw- cy i wypowiada dotychczasową umowę o pracę albo występuje z ofertą jej rozwiąza- nia za porozumieniem stron - pracodawca ma prawo domagać się zwrotu (w całości lub w części) „zainwestowanych” w pracownika kosztów jego edukacji, wpływającej na podwyższenie kwalifikacji. Nie można bowiem tracić z pola widzenia faktu, że pra- cownik odchodzi od dotychczasowego pracodawcy z lepszymi (wyższymi) kwalifika- cjami uzyskanymi dzięki wsparciu finansowemu tego pracodawcy, czyli dzięki za- awansowanej realizacji przez pracodawcę obowiązku ułatwiania pracownikowi pod- noszenia jego kwalifikacji zawodowych (art. 17 k.p. i art. 94 pkt 6 k.p.). Zbliża to umowę zawartą przez strony stosunku pracy w sytuacji, o jakiej sta- nowi § 5 rozporządzenia, do umów o cywilnoprawnym charakterze, w których strony mogą swobodnie kształtować swoje prawa i obowiązki. Cywilnoprawny charakter umów dotyczących finansowania przez pracodawcę na przykład kosztów odbywania aplikacji radcowskiej potwierdził Sąd Najwyższy w wyrokach z 18 kwietnia 1980 r., IV PR 63/80, Służba Pracownicza 1980 nr 12, poz. 68 oraz z 28 lipca 1999 r., I PKN 180/99, OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 789, przyjmując możliwość zastrzeżenia w ta- kiej umowie świadczenia przemiennego (w postaci sumy pieniężnej) pracownika w razie rozwiązania przez niego umowy o pracę przed upływem uzgodnionego terminu. Umowy dotyczące ułatwienia pracownikowi podjęcia nauki w szkole - bez skierowa- nia pracodawcy - mogą być swobodnie kształtowane przez strony (art. 3531 k.c. w 14 związku z art. 300 k.p.), ponieważ ich treść nie jest regulowana przez przepisy § 4 i § 6 rozporządzenia z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podno- szenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych. Nie można się zgodzić z poglądem Sądu Okręgowego, że pobieranie przez pracownika nauki na podstawie skierowania pracodawcy i bez takiego skierowania nie ma znaczenia dla zastosowania wobec pracownika § 6 ust. 2 rozporządzenia, ponieważ za prawnie relewantny dla zastosowania tej normy także w odniesieniu do pracowników pobierających naukę bez skierowania uznany powinien być element pewnego podobieństwa sytuacji obu kategorii pracowników. Otóż, w samej tezie Sądu Okręgowego wskazuje się jedynie na pewne podobieństwo, a nie tożsamość sytuacji pracowników pobierających naukę w szkole na podstawie skierowania pra- codawcy i bez takiego skierowania. Z punktu widzenia obowiązków pracodawcy jest istotna różnica między obydwoma sposobami kształcenia w formach szkolnych. Skie- rowanie oznacza, że to pracodawcy zależy na osiągnięciu przez pracownika określo- nego wykształcenia lub kwalifikacji. W przypadku podjęcia przez pracownika nauki w szkole bez skierowania pracodawca wyraża jedynie neutralną zgodę na znoszenie pewnych niedogodności związanych z podnoszeniem kwalifikacji przez pracownika. W pierwszym przypadku - zdobycie wykształcenia jest potrzebne, konieczne albo tylko pożądane przez pracodawcę - ze względu na stanowisko, jakie pracownik zaj- muje, charakter jego pracy, powierzone mu obowiązki pracownicze albo przewidy- wane (planowane) zmiany w strukturze zatrudnienia. W drugim - zdobywanie wy- kształcenia zaspokaja przede wszystkim własne aspiracje pracownika, co jest godne aprobaty, ale odbywa się przede wszystkim w interesie pracownika, w celu polep- szenia jego szans na zdobycie zatrudnienia na trudnym rynku pracy. Te różnice uza- sadniają odmienne potraktowanie obydwu kategorii pracowników pobierających naukę w szkole, kształcących się na podstawie skierowania pracodawcy (§ 4 i § 6 rozporządzenia) i kształcących się bez takiego skierowania (§ 5 rozporządzenia). Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przedstawio- nej w sentencji. ========================================