Wyrok I UK 206/05

Wyrok z dnia 28 marca 2006 r. I UK 206/05 Przedawnienie roszczenia opartego na art. 298 k.h. (obecnie art. 299 k.s.h.) nie stanowi przesłanki umorzenia należności składkowych na podstawie art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie- czeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2003 r. Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca) Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 marca 2006 r. sprawy z odwołania Małgorzaty K.-R. i Franciszka M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w C. o umorzenie należności z tytułu zale- głych składek na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczo- nych od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 lutego 2005 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od- działu w C. z dnia 26 czerwca 2002 r. w ten sposób, że umorzył należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne pracownicze, należ- nych za okres od września 1992 r. do marca 1995 r. od płatnika P.P.H.U. „B." Spółki z o.o. w K. Podstawę rozstrzygnięcia Sądu stanowiły następujące ustalenia faktycz- ne. Spółka z o.o. „B." nie opłaciła za sporny okres składek na ubezpieczenie spo- łeczne pracowników. Prowadzone w tym zakresie postępowanie egzekucyjne zostało umorzone przez Urząd Skarbowy w K. postanowieniem z dnia 28 czerwca 1996 r. z uwagi na bezskuteczność egzekucji. Postanowienie to doręczono wierzycielowi 4 lipca 1996 r. Postanowieniem z dnia 7 listopada 1996 r. Sąd Rejonowy w Katowicach 2 oddalił wniosek likwidatora Spółki o ogłoszenie upadłości, a z dniem 15 kwietnia 1998 r. została ona wykreślona z rejestru handlowego. W dniu 13 listopada 2001 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. wystąpił przeciwko byłym członkom zarządu Spółki, Małgorzacie K.-R. i Franciszkowi M. z powództwem o zapłatę kwoty 2.359.223,43 zł tytułem nieopłaconych składek za okres od września 1992 r. do marca 1995 r. wraz z odsetkami. W dniu 7 maja 2002 r. Małgorzata K.-R. i Franci- szek M. złożyli wniosek o umorzenie należności Spółki z tytułu nieopłaconych skła- dek z uwagi na ich przedawnienie. Wniosek ten został załatwiony odmownie zaskar- żoną decyzją. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy stanął na stanowi- sku, iż w dacie wydania stanowiącej przedmiot rozpoznania decyzji nie istniała moż- liwość przeniesienia na członków zarządu Spółki odpowiedzialności z tytułu nieopła- conych składek, albowiem wierzytelność uległa z mocy art. 296 § 1 k.h. przedawnie- niu z dniem 4 lipca 2001 r. Co prawda przepis art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 paź- dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) stanowi, iż należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5 powołanego przepisu, po upływie 10 lat licząc od dnia, w któ- rym stały się wymagalne, jednakże powództwo przeciwko wnioskodawcom zostało wniesione dopiero 13 listopada 2001 r., a więc już po upływie terminu przedawnienia. Skoro zatem należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne należne od płatnika, Spółki z o.o. uległy przedawnieniu, niemożliwe jest obecnie przeniesienie odpowiedzialności za zobowiązania Spółki na byłych członków zarządu. Wyrokiem z dnia 16 lutego 2005 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił wy- rok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawców, nie po- dzielając poglądu Sądu pierwszej instancji, iż składki należne od Spółki „B." w mo- mencie wydania przez organ rentowy zaskarżonej decyzji uległy już przedawnieniu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego w stanie faktycznym sprawy zastosowanie mają prze- pisy dotyczące przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społecz- ne zawarte w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo- łecznych, gdyż na podstawie tej ustawy wnioskodawcy domagali się umorzenia na- leżności. Brak jest natomiast podstaw do rozważania przedawnienia na tle przepisów Kodeksu handlowego (obecnie Kodeksu spółek handlowych) i Kodeksu cywilnego. Stosownie do art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym w dzniu wydania zaskarżonej decyzji należności z tytułu składek ule- 3 gają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wyma- galne. Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, iż oparte na przepisie art. 298 k.h. po- wództwo przeciwko wnioskodawcom zostało wniesione przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wówczas, gdy roszczenie było już przedawnione. Z art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika bowiem, że bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu opłacania należności z tytułu składek, rozłożenia spłaty tych należności na raty i każda czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Jest w sprawie bezsporne, że przeciwko Spółce „B." toczyło się postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Drugi Urząd Skarbowy w K. w związku z wystawionymi tytułami wykonawczymi, które ostatecznie zostało umorzone postanowieniem z dnia 28 czerwca 1996 r. Prowadzo- ne postępowanie egzekucyjne przerwało 5-letni bieg przedawnienia i w związku z powyższym należności z tytułu składek, należnych od Spółki „B.", przedawniają się po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Taki sam 10-letni termin przedawnienia w przypadku jego przerwania z powodu czynności zmierzają- cych do ściągnięcia należności był przewidziany w art. 35 ust. 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.). Skoro w dacie wydania zaskarżonej decyzji należności z tytułu składek za sporny okres nie uległy jeszcze przedawnieniu, tym samym decyzja ta, odmawiająca umorzenia należności z tytułu składek, była zgodna z art. 28 ust.3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, gdyż - wo- bec możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie - nie zachodził przypadek całkowitej nieściągalności należności. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawcy zarzucili naru- szenie prawa materialnego, a to art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez przyjęcie, że w niniejszej sprawie nie zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek na ubezpieczenie społeczne pracownicze należnych za okres od września 1992 r. do marca 1995 r. od płatnika P.P.H.U. „B.” Spółki z o.o. w K. wyłącznie na tej podstawie, że roszczenie o zapłatę należności z tytułu składek służące organowi rentowemu wobec Spółki z o.o. nie uległo przedawnieniu w świetle art. 24 ust. 4 ustawy i okoliczności faktycznych, jakie miały miejsce. 4 Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie o zmianie decyzji organu rentowego poprzez umorzenie należ- ności z tytułu nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne pra- cownicze, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Są- dowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi podstawę umorzenia należności z tytułu składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, przy czym przedawnienie rosz- czeń w stosunku do płatnika składek powoduje wygaśnięcie roszczenia i nie wymaga uruchomienia procedury umorzeniowej. Sąd drugiej instancji - wychodząc ponad żą- danie wniosku - nie dokonał oceny, czy istnieje możliwość przeniesienia odpowie- dzialności na osoby trzecie (członków zarządu), w stosunku do których (a nie do płatnika składek) roszczenia uległy przedawnieniu, skoro przedawnienie wyłącza możliwość przeniesienia odpowiedzialności na te osoby. Powołując się na stanowi- sko prezentowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwała z dnia 19 stycznia 1993 r., III CZP 162/92, z dnia 9 sierpnia 1993 r., III CZP 116/93, uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 15 września 1993 r., III UZP 15/93 oraz uchwała z dnia 4 lipca 1997 r., III CZP 24/97) skarżący wskazali, że skoro odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oparta na art. 298 k.h. ma charak- ter odszkodowawczy, to znajduje do niej zastosowanie art. 296 k.h., przewidujący 5- letni termin przedawnienia. Przy przyjęciu poglądu, iż roszczenie wierzyciela prze- ciwko członkom zarządu za zobowiązania spółki z o.o. ulega przedawnieniu w termi- nie określonym w art. 442 § 1 k.c. (tak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 stycz- nia 2004 r., IV CK 176/02), sporne roszczenie uległo przedawnieniu jeszcze wcze- śniej, bo z upływem trzyletniego okresu. Skoro zatem roszczenia Zakładu Ubezpie- czeń Społecznych uległy przedawnieniu w stosunku do członków zarządu Spółki, to nie istnieje obecnie możliwość przeniesienia na nich odpowiedzialności za należno- ści z tytułu składek należnych od płatnika. Oznacza to, iż zostały spełnione przesłan- ki z art. 28 ust. 1 i 2 w związku z art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ponadto odpowiedzialność członka zarządu oparta na art. 298 k.h. dotyczy tylko zobowiązań powstałych przed dniem wykreślenia go z rejestru handlo- wego. Skoro zatem wnioskodawcy zostali wykreśleni z rejestru z dniem 25 stycznia 1995 r., to nie mogą ponosić odpowiedzialności za zobowiązania Spółki powstałe po 5 tej dacie, a w szczególności za należności z tytułu składek na ubezpieczenie spo- łeczne pracowników za miesiące luty i marzec 1995 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Skarżący zarzucają naruszenie art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz- nych wywodząc, że w sprawie zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, albowiem nie istnieje możliwość przeniesienia odpowiedzialności z tego tytułu na osoby trzecie (członków zarządu Spółki z o.o.), w stosunku do których (a nie do płatnika składek) roszczenia uległy przedawnieniu, co wyłącza możliwość przeniesienia odpowiedzialności na te osoby. Na wstępie należy zaznaczyć, iż w myśl art. 28 ust. 1 ustawy w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2003 r. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przy- padku ich całkowitej nieściągalności. Oznacza to, że decyzja w tym zakresie należy do Zakładu, który może - na warunkach określonych powołanym przepisem - uma- rzać należności składkowe, jednakże może również umorzenia takiego odmówić, gdyż norma art. 28 ust. 2 wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należ- nych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności (por. uchwałę Sądu Naj- wyższego z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 6/04, OSNP 2004 nr 16, poz. 285). Decyzja odmawiająca umorzenia należności składkowych podlega merytorycznej kontroli sądu na podstawie przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2000 r., III ZP 15/00, OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 864). W niniejszej sprawie problem sprowadza się do kwestii, czy występuje prze- słanka umorzenia należności składkowych określona w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ściśle - czy możliwe jest przeniesienie odpo- wiedzialności płatnika z tego tytułu na osoby trzecie skutkujące brakiem podstaw do uznania całkowitej nieściągalności. Stosownie do art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o syste- mie ubezpieczeń społecznych całkowita nieściągalność należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zachodzi, gdy w przypadku dłużników - osób prawnych nastąpiło wykreślenie dłużnika z właściwego rejestru osób prawnych, przy jednocze- 6 snym braku majątku, z którego można by egzekwować należność, i jednocześnie nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie. Istotna dla oceny zasadności podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu kwestia dotyczy możliwości przeniesienia odpowiedzialności za zaległości Spółki z o.o. na członków jej zarządu. Zawarte w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy uregulowanie należy rozpatrywać w powiązaniu z przepisami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.), znajdującymi odpowiednie zastosowanie poprzez art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a w szczególności art. 59 § 1 pkt 3, art. 107 § 1, art. 108 § 1, art. 116 § 1 i 2 oraz art. 118 § 1 Ordynacji w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2003 r. Stosownie do art. 59 § pkt 1 i 3 Ordynacji podatkowej zobowiązanie podatkowe wygasa w całości lub w części między innymi wskutek umorzenia zaległości (pkt 1) oraz przedawnienia (pkt 3). Oznacza to, iż umorzenie zaległości nie następuje wskutek następującego z mocy prawa przedawnienia i jest innym sposobem wygaśnięcia zobowiązania. Umorzenie należności może zatem dotyczyć tylko zaległości podatnika (odpowiednio płatnika składek na ubezpieczenie społeczne) istniejącej w momencie wydania decyzji, a tym samym nieprzedawnionej (która nie wygasła). Przepis art. 107 § 1 Ordynacji ustanawia odpowiedzialność osób trzecich za zaległości podatkowe podatnika w określonych w ustawie przypadkach i zakresie. Odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. za jej zaległości podat- kowe oraz zakres tej odpowiedzialności uregulowane zostały w art. 116 Ordynacji (§ 1), przy czym obejmuje ona zobowiązania podatkowe, które powstały w czasie peł- nienia przez nich obowiązków członków zarządu spółki (§ 2). O odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej organ podatkowy orzeka w decyzji (art. 108 § 1), jednakże decyzji takiej nie można wydać, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym po- wstała zaległość podatkowa upłynęło 5 lat (art. 118 § 1). W takiej sytuacji występuje przypadek niemożności przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozu- mieniu art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, która to nie- możność - przy spełnieniu pozostałych przesłanek w przepisie tym określonych - stanowi podstawę uznania, iż zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Skarżący wydają się jednak nie dostrzegać, iż zobowiązanie Spółki z o.o. „B.” do zapłaty zaległych składek na ubezpieczenie społeczne obejmuje okres od wrze- śnia 1992 r. do marca 1995 r., a więc powstało przed dniem wejścia w życie Ordyna- cji podatkowej (1 stycznia 1998 r.) oraz art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń spo- 7 łecznych (25 listopada 1998 r.). W tym czasie do odpowiedzialności osób trzecich za zaległości składkowe znajdowały zastosowanie przepisy ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) w zakresie określonym w § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia właściwości organów podatkowych w zakresie umarzania zaległości podatkowych (Dz.U. Nr 6, poz. 40 ze zm.). A zatem w zakresie odpowiedzialności z tytułu zaległości składko- wych powstałych przed dniem 1 stycznia 1998 r., w tym odpowiedzialności osób trzecich za te zaległości, stosuje się z mocy art. 332 Ordynacji podatkowej przepisy ustawy o zobowiązaniach podatkowych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2001 r., II UKN 287/00, OSNAPiUS 2002 nr 22, poz. 557, z dnia 27 września 2002 r., II UK 81/02, OSNP 2004 nr 5, poz. 88 oraz z dnia 16 czerwca 2005 r., I UK 277/04, Prawo Pracy 2006 nr 1, str. 28). Przepis art. 26 ust. 1 ustawy o zobowiąza- niach podatkowych, znajdujący poprzez § 1 pkt 12 powołanego wyżej rozporządze- nia Rady Ministrów zastosowanie do należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i składek na zaopatrzenie emerytalne podobnie jak art. 59 § 1 Ordynacji podatkowej - stanowił, iż zobowiązanie podatkowe wygasa przez zapłatę podatku, przedawnienie lub umorzenie. Zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1994 r. „za zaległości podatkowe podatnika odpowiadają również osoby trzecie, jeżeli zachodzą przewidziane w ustawach okoliczności. O odpowiedzialności tych osób orzeka organ podatkowy w odrębnej decyzji.” Stosowane do należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne przepisy ustawy o zobowiązaniach po- datkowych nie zawierały wprost normy ustanawiającej odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. za zaległości podatkowe tej spółki ani też odpowiednika art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej. Co prawda, przepis art. 40 ust. 1 stanowił, że organ po- datkowy orzeka także o odpowiedzialności osób trzecich, jeżeli zachodzą przewi- dziane w ustawach okoliczności, jednakże w judykaturze jednolicie przyjmowano, że zobowiązanie członków zarządu spółki z o.o. nie jest objęte wskazanym przepisem, albowiem jego źródło stanowi art. 298 § 1 k.h., zgodnie z którym jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają osobi- ście i solidarnie za jej zobowiązania. Pod rządami ustawy o zobowiązaniach podat- kowych przepis art. 298 k.h. stwarzał samodzielną, samoistną podstawę ukształto- 8 wanej na zasadzie winy odpowiedzialności odszkodowawczej członków zarządu spółki z o.o. i otwierał sądową drogę procesu cywilnego dla dochodzenia wobec nich roszczenia powstającego, gdy w drodze egzekucji nie zostało ściągnięte świadczenie z tytułu zobowiązania podatkowego spółki lub jej zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 1996 r., III CRN 61/95, Prawo Gospodarcze 1996 nr 6, s. 15 oraz wyroki Sądu Naj- wyższego z dnia z dnia 6 czerwca 1997 r., III CKN 65/97, OSNC 1997 nr 11, poz. 181, z dnia 29 kwietnia 1998 r., I CKN 654/97, OSP 1999 nr 1, poz. 6 i z dnia 7 maja 1999 r., I CKN 1147/97, OSP 2000 nr 4, poz. 65). Zatem przed dniem 1 stycznia 1998 r. nie występowała odpowiedzialność podatkowa członków zarządu spółki z o.o. za zobowiązania tej spółki, zaś przed datą 25 listopada 1998 r. odpowiedzial- ność ta nie była rozciągnięta na zobowiązania z tytułu zaległości w składkach na ubezpieczenie społeczne. Skoro więc do tych wcześniej powstałych zobowiązań stosuje się ustawę o zobowiązaniach podatkowych, przeto w zakresie, w jakim są spełnione przesłanki z art. 298 k.h. (aktualnie z art. 299 k.s.h.), niewykluczona jest obecnie cywilnoprawna odpowiedzialność odszkodowawcza członków zarządu spółki z o.o. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2003 r., IV CA 2/03, niepublikowane oraz wyrok z dnia 28 stycznia 2004 r., IV CK 176/02, Wokanda 2004 nr 9, poz. 7). Oznacza to, iż powołane przez skarżących w skardze kasacyjnej okoliczności (przedawnienie w stosunku do nich roszczenia oraz brak odpowiedzial- ności za zobowiązania powstałe po zaprzestaniu pełnienia obowiązków członków zarządu spółki) nie stanowią o braku możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie i podstawy uznania, iż zachodzi całkowita nieściągalność należności składkowych w rozumieniu art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń spo- łecznych, a w konsekwencji przesłanki umorzenia należności spółki z o.o. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Okoliczności te mogą być przez skarżących podnoszone w sprawie cywilnej, w której zostali - jako członkowie zarządu - pozwani przez wierzyciela na podstawie art. 298 k.h. (obecnie art. 299 k.s.h.). Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. ========================================