Wyrok I PKN 379/00

Wyrok z dnia 20 kwietnia 2001 r. I PKN 379/00 Prokurator wydalony ze służby orzeczeniem dyscyplinarnym może do- chodzić przed sądem pracy odszkodowania w związku ze stwierdzeniem wyga- śnięcia stosunku pracy z naruszeniem prawa. Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN: Józef Iwulski (sprawozdawca), Roman Kuczyński. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2001 r. sprawy z powódz- twa Mariusza W. przeciwko Prokuraturze Okręgowej w S. i Prokuraturze Rejonowej w G. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 1 grudnia 1999 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Powód Mariusz W. domagał się przywrócenia go do pracy w pozwanej Proku- raturze Wojewódzkiej w S. na poprzednio zajmowane stanowisko prokuratora w Pro- kuraturze Rejonowej w G. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Goleniowie wyrokiem z dnia 4 września 1998 r. przywrócił powoda do pracy na dotychczasowe stanowisko w pozwanej Prokuraturze Wojewódzkiej w S. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie wyrokiem z dnia 3 marca 1999 r. [...] uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w Goleniowie dopozwał Prokuraturę Rejonową w G. i wyrokiem z dnia 15 czerwca 1999 r. [...] zasądził na rzecz powoda od pozwanej Prokuratury Rejonowej w G. kwotę 8 822,28 zł oraz od- dalił w pozostałej części powództwo co do tego pozwanego, jak i w całości co do po- 2 zwanej Prokuratury Okręgowej w S. Sąd Rejonowy ustalił, że powód został z dniem 15 grudnia 1995 r. powołany przez Prokuratora Generalnego na stanowisko proku- ratora Prokuratury Rejonowej B.-P. w B. W dniu 12 listopada 1996 r. Rzecznik Dys- cyplinarny w Prokuraturze Apelacyjnej w G. postanowił wszcząć postępowanie w celu wyjaśnienia okoliczności popełnienia przez powoda przewinienia służbowego. Zarzu- cane przewinienie miało polegać na użyczeniu lokalu stanowiącego własność powo- da różnym osobom zachowującym się często nagannie. W lokalu tym, w związku z czynnościami związanymi z wykryciem zabójstwa, ujawniono akta Prokuratury Rejo- nowej w G. (główne i podręczne) oraz dokumentację fotograficzną. Zdaniem Rzecz- nika, fakty te świadczyły o uchybieniu przez powoda obowiązkowi zachowania ta- jemnicy służbowej. Prokurator Wojewódzki w B. zarządzeniem z 13 listopada 1996 r. zawiesił powoda w czynnościach służbowych. Decyzją Komisji Dyscyplinarnej pierw- szej instancji przy Prokuratorze Generalnym w W. z dnia 11 kwietnia 1997 r. uznano powoda winnym popełnienia przewinienia służbowego i wymierzono mu karę nagany. Orzeczeniem Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej z dnia 10 lipca 1997 r. zmieniono orzeczenie pierwszej instancji co do kary i wymierzono powodowi karę dyscyplinarną przeniesienia na inne miejsce służbowe. Wykonując to orzeczenie zastępca Proku- ratora Generalnego przeniósł powoda z dniem 20 lipca 1997 r., na stanowisko prokuratora w Prokuraturze Rejonowej w G. W tej Prokuraturze nie zaoferowano powodowi żadnego lokalu mieszkalnego. Nocował w swoim gabinecie służbowym na rozkładanym materacu pod biurkiem, między aktami ulokował niezbędne ubrania i środki czystości. Korzystał z umywalki w publicznej toalecie, z prysznica w hotelu, a posiłki jadał w barach. Proszona o opinię Prokurator Rejonowa wydała o powodzie opinię niekorzystną, którą ocenił on jako niezgodną z prawdą. W dniu 5 stycznia 1998 r., Prokurator Generalny złożył do Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej sprzeciw w części dotyczącej orzeczenia o karze. Zarzucił rażącą niewspółmierność kary dyscyplinarnej w stosunku do rodzaju czynu i okoliczności jego popełnienia. Komisja Dyscyplinarna dla Prokuratorów przy Prokuratorze Generalnym po rozpoznaniu tego sprzeciwu zdecydowała w dniu 5 lutego 1998 r. o wydaleniu powoda ze służby prokuratorskiej. Jako podstawę prawną podano art. 16 ust. 5 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 19, poz. 70 ze zm.). W związku z taką decyzją organu dyscyplinarnego Prokurator Generalny powiadomił powoda, że jego stosunek służbowy wygasł z dniem 5 lutego 3 1998 r. W dniu 13 lutego 1998 r. Prokuratura Wojewódzka w S. wydała powodowi świadectwo pracy. Sąd Rejonowy stwierdził, iż dopuszczalność drogi sądowej oraz właściwość sądu pracy zostały przesądzone postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 27 maja 1998 r. w związku z rozpoznaniem zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego w Goleniowie o odrzuceniu pozwu. Sąd Rejonowy wskazał, że stosunek służbowy prokuratorów uregulowany jest w ustawie o prokuraturze. Przepisy jej art. 66-89 regulują warunki ponoszenia przez prokuratorów odpowiedzialności dyscypli- narnej. Ostatni z tych przepisów odwołuje się do Kodeksu postępowania karnego. Przepis art. 87 ust. 1 ustawy o prokuraturze stanowi, że od każdego prawomocnego orzeczenia Prokurator Generalny może wnieść sprzeciw. Sprzeciw na niekorzyść obwinionego może być wniesiony nie później niż w terminie 6 miesięcy od uprawo- mocnienia się orzeczenia. Przepis nie określa bliżej, czy sprzeciw musi być oparty na konkretnych przesłankach i na jakich może się opierać zarzutach. Sąd Rejonowy po- dzielił rozumowanie powoda, że w oparciu o delegację z art. 89 ustawy o prokuratu- rze należy odnieść się do art. 463a § 1 KPK, który stanowi, że kasacja nie może być wniesiona z powodu niewspółmierności kary. Sąd stwierdził, że takie odniesienie jest właściwe, mimo że w ustawie o prokuraturze mówi się o sprzeciwie, a w KPK o kasa- cji. Obie instytucje są jednak nadzwyczajnym środkiem odwoławczym, a różnorod- ność nazewnictwa wynika z niespójności językowej ustawodawcy. Zestawiając te przepisy Sąd Rejonowy przyjął, że Prokurator Generalny może wnieść sprzeciw od każdego prawomocnego orzeczenia dyscyplinarnego. Sprzeciw na niekorzyść obwi- nionego może być wniesiony nie później niż w terminie 6 miesięcy od uprawomoc- nienia się orzeczenia, ale nie może powoływać się na niewspółmierność kary. Sąd Rejonowy miał na uwadze, że sprzeciw od wymierzonej powodowi kary dyscyplinar- nej złożył uprawniony podmiot i we właściwym czasie. Jednak nieprawidłowe było jego oparcie na zarzucie rażącej niewspółmierności kary dyscyplinarnej w stosunku do rodzaju czynu i okoliczności jego popełnienia. Sąd stanął na stanowisku, iż sprze- ciw nie powinien być rozpoznany i decyzja Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej przy Prokuratorze Generalnym z dnia 5 lutego 1998 r. była błędna od strony formalnej (oceną trafności merytorycznej tej decyzji Sąd Rejonowy się nie zajmował). Rozwa- żania te doprowadziły Sąd Rejonowy do wniosku, że wydalenie powoda ze służby zostało oparte na nieważnej decyzji, co w konsekwencji prowadzi do uznania zgło- szonego przez powoda roszczenia za słuszne co do zasady. Jednakże analizując 4 sytuację powoda, Sąd Rejonowy w oparciu o art. 4771 § 2 KPC przyjął, iż ze względu na istniejący pomiędzy stronami konflikt, niecelowe byłoby przywracanie powoda do pracy i dlatego przyjął jako słuszne zasądzenie powodowi odszkodowania (art. 56 KP). Wyrokiem z dnia 1 grudnia 1999 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Szczecinie, w uwzględnieniu apelacji strony pozwanej, zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w punktach I i III w ten sposób, że oddalił powództwo o odszkodowanie oraz oddalił w całości apelację powoda. Sąd Okręgowy uznał, że w sprawach o roszczenia ze stosunku pracy prokuratorowi niewątpliwie przysługuje droga sądowa (art. 47 ust. 2 ustawy o prokuraturze). Ustawa ta w art. 16 ust. 5 prze- widziała jednocześnie, iż prawomocne orzeczenie komisji dyscyplinarnej o wydaleniu ze służby prokuratorskiej pociąga za sobą z mocy prawa utratę stanowiska prokura- tora, a stosunek służbowy prokuratora wygasa z chwilą uprawomocnienia się orze- czenia. W wyniku rozpoznania sprzeciwu Prokuratora Generalnego, Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna w dniu 5 lutego 1998 r. orzekła o wydaleniu powoda ze służby prokuratorskiej, skutkiem czego było powiadomienie powoda przez Prokuratora Ge- neralnego o wygaśnięciu jego stosunku służbowego w dniu 5 lutego 1998 r. Jest to stan istniejący w chwili wyrokowania przez Sąd Rejonowy o roszczeniu wywiedzio- nym przez powoda z art. 56 KP. Zdaniem Sądu Okręgowego w przepisach rozdziału II Oddziału 6 Kodeksu pracy ustawodawca nie zamieścił przepisów przewidujących tryb odwołania w sytuacji, gdy dochodzi do rozwiązania stosunku pracy bez wypo- wiedzenia z mocy samego prawa. Treść art. 56 KP wskazuje wyraźnie na możliwość jego stosowania wyłącznie w sytuacjach, gdy pracodawca rozwiązuje umowę o pracę bez wypowiedzenia, a zatem wtedy, gdy zostanie przez niego złożone oświadczenie woli. W ocenie Sądu drugiej instancji wyłącza to stosowanie tego przepisu, gdy do- szło do rozwiązania umowy o pracę z mocy samego prawa (wygaśnięcia stosunku pracy wskutek prawomocnego orzeczenia Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej o wydaleniu ze służby prokuratorskiej). Wydane w postępowaniu dyscyplinarnym pra- womocne orzeczenie nie podlega weryfikacji w postępowaniu sądowym. Rola sądu pracy powinna ograniczyć się do ustalenia, czy kara wydalenia ze służby została orzeczona wobec powoda przez właściwą komisję dyscyplinarną w postępowaniu, którego zasady zostały ustawowo ukształtowane. Sąd Rejonowy ustalił, iż kara dys- cyplinarna wydalenia powoda ze służby prokuratorskiej została orzeczona w wyniku rozpoznania przez Odwoławczą Komisję Dyscyplinarną nadzwyczajnego środka od- 5 woławczego, jakim był sprzeciw wniesiony przez Prokuratora Generalnego na nieko- rzyść obwinionego w dniu 5 stycznia 1998 r., a więc w terminie nie przekraczającym 6 miesięcy od uprawomocnienia się poprzedniego orzeczenia tej Komisji z dnia 10 lipca 1997 r. Sąd Rejonowy wyraźnie nadmienił, iż sprzeciw złożył uprawniony pod- miot i że dokonał tego we właściwym czasie, co było zgodne z art. 87 ust. 1 ustawy o prokuraturze. Sprzeciw rozpoznała Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna przy Proku- ratorze Generalnym we właściwym składzie. Za zbyt daleko idący uznał Sąd Okrę- gowy wniosek Sądu Rejonowego, że Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna powinna pozostawić sprzeciw bez rozpoznania, bowiem Prokurator Generalny nie był upraw- niony oprzeć go na zarzucie rażącej niewspółmierności kary dyscyplinarnej, gdyż do tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, przez art. 89 ustawy o prokuraturze, nale- żało zastosować przepisy o kasacji (art. 463a § 1 KPK). Sąd drugiej instancji stwier- dził, że w tym zakresie podziela przeciwne stanowisko, iż art. 87 ust. 1 ustawy o pro- kuraturze reguluje całość zagadnienia sprzeciwu Prokuratora Generalnego od każ- dego prawomocnego orzeczenia dyscyplinarnego, bez potrzeby odnoszenia się do przepisów KPK o kasacji. Uznał jednak, że dla potrzeb rozstrzygnięcia wystarczające jest stwierdzenie, że sąd pracy nie weryfikuje zasadności wymierzonej kary dyscypli- narnej, bowiem nie został usytuowany w roli organu, do którego można skarżyć roz- strzygnięcie komisji dyscyplinarnych. Brak jest więc podstawy by przypisać sądowi pracy uprawnienie badania prawidłowości procedury postępowania dyscyplinarnego. Sąd drugiej instancji powołał się w tym zakresie na orzeczenia Sądu Najwyższego (I PKN 312/98 i I PKN 514/98). Sąd drugiej instancji podniósł też, że Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodności z Konstytucją przepisów ustawowych wyłączających skargę do Naczel- nego Sądu Administracyjnego w sprawach dyscyplinarnych (K 32/98), który nie został jeszcze rozpatrzony. Istnieje też rządowy projekt nowelizacji ustawy o prokuraturze, ustanawiający prawo do sądu w sprawach dyscyplinarnych prokuratorów. W obecnym stanie prawnym Sąd drugiej instancji uznał jednak, że apelacja strony poz- wanej jest uzasadniona, co przesądza równocześnie o bezzasadności apelacji po- woda. Od tego wyroku kasację wniósł powód. Zarzucił naruszenie prawa materialne- go przez błędną wykładnię polegająca na przyjęciu, iż powodowi nie przysługują roszczenia z art. 56 KP, podczas gdy dochodzone roszczenie ma podstawę w art. 67 KP, który powinien mieć zastosowanie, gdy stosunek pracy wygasł wskutek orzecze- 6 nia komisji dyscyplinarnej o wydaleniu ze służby. Zarzucił też naruszenie art. 87 ust. 1 i art. 89 ustawy o prokuraturze przez błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu tezy, iż sprzeciw od prawomocnego orzeczenia dyscyplinarnego ma charakter sa- moistny i może zostać wywiedziony także na podstawie rażącej niewspółmierności kary oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji przez pozbawienie powoda prawa do merytorycz- nego osądzenia jego sprawy przez sąd powszechny. Zdaniem skarżącego możliwość realizacji roszczeń z art. 56 KP wynika wprost z art. 67 KP. Błędny jest też pogląd, że sąd pracy nie ma prawa badać orzeczenia dyscyplinarnego od strony merytorycznej, a tym samym nie ma prawa badania legalności zastosowanej procedury. Skarżący podtrzymuje tezę o tym, że wspólną cechą wszystkich nadzwyczajnych środków za- skarżenia jest limitowanie ich podstaw. Sprzeciw z art. 87 ust. 1 ustawy o prokuratu- rze jest środkiem zaskarżenia zbliżonym do kasacji. Nie można więc racjonalnie bro- nić tezy, iż sprzeciw może być wywiedziony na dowolnej podstawie. Nie mógł być więc wywiedziony z powołaniem się na niewspółmierność kary dyscyplinarnej. Opar- cie przez Sąd Okręgowy zaskarżonego wyroku na nieistniejącym orzeczeniu dyscy- plinarnym było równoznaczne z pozbawieniem powoda prawa do merytorycznego zbadania jego sprawy przez sąd powszechny i pozbawiało powoda prawa do sądu wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut naruszenia art. 67 KP jest zasadny. Zastosowanie tego przepisu (a w związku z nim art. 56 KP) wymaga jednak bardziej pogłębionej wykładni. Przepis art. 67 KP dotyczy bowiem wygaśnięcia umowy o pracę o czym świadczy choćby nazwa oddziału 7 i rozdziału II Działu II Kodeksu pracy, w których jest umieszczony. Potwier- dza to także art. 264 § 2 KP, według którego żądanie przywrócenia do pracy lub od- szkodowania wnosi się do sądu pracy w ciągu 14 dni od dnia wygaśnięcia umowy o pracę. Tymczasem stosunek pracy prokuratora nie wynika z umowy o pracę lecz z mianowania (por. np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 10 lipca 1996 r., I PZP 9/96, OSNAPiUS 1997 r. nr 3, poz. 34). Dla zastosowania do proku- ratora art. 56 KP w związku z art. 67 KP niewystarczająca jest regulacja art. 5 KP, mimo że przepis ten pozwala na stosowanie Kodeksu pracy do stosunków regulowa- nych przepisami szczególnymi. Nie można bowiem na podstawie tego przepisu sto- sować do stosunków pracy z mianowania przepisów o umowie o pracę. Jednak 7 zgodnie z art. 118 ustawy o prokuraturze w sprawach nie uregulowanych w niej lub w przepisach szczególnych do prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz.U. Nr 31, poz. 214 ze zm.), a w sprawach nie uregulowanych także w przepisach tej ustawy - przepisy Kodeksu pracy. Natomiast według art. 47 ust. 2 ustawy o prokuraturze w sprawach o roszczenia ze stosunku pracy prokuratorowi przysługuje droga sądowa, przez którą należy rozu- mieć drogę przed sądami pracy. Roszczeń dotyczących rozwiązania stosunku pracy prokuratora nie reguluje ustawa o prokuraturze, a także ustawa o pracownikach urzędów państwowych, a nadto przez art. 47 ust. 2 ustawy o prokuraturze wyłączony jest art. 38 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Zgodnie więc z art. 118 w związku z art. 47 ust. 2 ustawy o prokuraturze do roszczeń prokuratorów dotyczą- cych rozwiązania stosunku pracy należy stosować odpowiednio przepisy Kodeksu pracy, a więc w rozpatrywanym przypadku art. 56 w związku z art. 67 KP. Zasadność tego zarzutu kasacji nie przesądza jeszcze jej uwzględnienia. W tym zakresie konieczne jest rozpatrzenie możliwości oceny przez sąd pracy legalno- ści i zasadności orzeczenia dyscyplinarnego lub inaczej mówiąc kwestii związania sądu takim orzeczeniem. Gdyby bowiem sąd pracy był nim związany to musiałby uznać, że doszło do zgodnego z prawem wygaśnięcia stosunku pracy. Kwestia ta nie została rozstrzygnięta przez Trybunał Konstytucyjny, gdyż postanowieniem z dnia 8 marca 2000 r., K 32/98 (OTK 2000 r. nr 2, poz. 64) umorzono postępowanie w spra- wie, o której wspomina Sąd drugiej instancji. Orzecznictwo Sądu Najwyższego było w tym zakresie zmienne. Już w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 stycznia 1979 r., V PZP 8/78 (OSNCP 1979 r. z. 4, poz. 63) Sąd Najwyższy uznał, że organy rozpatrujące spory pracowników ze stosunku pracy dokonują samodzielnie oceny zasadności wypowiedzenia umowy o pracę, opartego na zarzucie naruszenia przez pracownika ciążących na nim obowiązków, również wówczas, gdy za ich naruszenie został on skazany na karę nagany orzeczeniem komisji dyscyplinarnej przy urzędzie górniczym. Jednakże w jej uzasadnieniu Sąd Najwyższy wyraźnie stwierdził, że wy- stępuje związanie w zakresie wymierzonej kary dyscyplinarnej. Takie związanie było uznawane następnie we wskazanym przez Sąd drugiej instancji wyroku z dnia 22 grudnia 1998 r., I PKN 514/98 (OSNAPiUS 2000 r. nr 4, poz. 135) i wyroku z dnia 14 września 1998 r., I PKN 312/98 (OSNAPiUS 1999 r. nr 19, poz. 615), a także w wyro- ku z dnia 11 października 1994 r., I PRN 78/94 (OSNAPiUS 1995 r. nr 8, poz. 98); 8 wyroku z dnia 8 maja 1997 r., I PKN 125/97 (OSNAPiUS 1998 r. nr 5, poz. 152) i wy- roku z dnia 13 marca 1997 r., I PKN 42/97 (OSNAPiUS 1997 r. nr 22, poz. 434). Jed- nakże ta linia orzecznictwa uległa zmianie w wyniku uwzględnienia bezpośredniego działania art. 45 ust. 1 Konstytucji. W wyroku z dnia 7 kwietnia 1999 r., I PKN 648/98 (OSNAPiUS 2000 r. nr 11, poz. 423) Sąd Najwyższy uznał bowiem, że legalność i zasadność orzeczeń dyscyplinarnych prowadzących do pozbawienia lub zawieszenia prawa wykonywania zawodu bądź do ograniczenia istotnych uprawnień płacowych pracownika należy do sfery, w której obywatel ma konstytucyjne prawo do sprawie- dliwego i jawnego rozstrzygnięcia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez nieza- leżny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 8 i 45 Konstytucji RP), a w postanowieniu z dnia 22 października 1999 r., I PKN 216/99 (OSNAPiUS 2001 r. nr 5, poz. 165), że mianowany urzędnik państwowy może wystąpić do sądu pracy z powództwem o uchylenie kary wymierzonej prawomocnie przez komisję dyscyplinarną (art. 8 i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Ta linia orzecznictwa została potwierdzona uchwałą składu siedmiu sędziów z dnia 18 stycznia 2001 r., III ZP 28/00 (OSNAPiUS 2001 r. nr 7, poz. 210), według której orzeczenie odwoławczej komisji dyscyplinarnej dla studen- tów (art. 162 - art. 176 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie , Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) może być zaskarżone przez ukaranego studenta do sądu po- wszechnego (art. 45 ust. 1 i art. 177 Konstytucji RP). Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela taką wykładnię. Oznacza to uznanie zasadności zarzutu kasacji naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji, a podkreślenia wymaga tylko to, że kontrola przez sąd pracy orzeczenia dyscyplinarnego powinna objąć nie tylko kwestię jego legalności (co Sąd drugiej instancji rozważał, choć niestanowczo), ale także kwestię jego zasadności i współmierności wymierzonej kary dyscyplinarnej. Dlatego na podstawie art. 39313 § 1 KPC orzeczono jak na wstępie. ========================================