Wyrok I PKN 167/98

Wyrok z dnia 18 czerwca 1998 r. I PKN 167/98 1. Przepis art. 58 KC nie może stanowić podstawy prawnej unieważnienia aktu mianowania nauczyciela, który nie miał kwalifikacji do zatrudnienia na tym stanowisku. 2. Przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednoli- ty tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357) określają wyczerpująco sposoby i przyczyny ustania stosunku pracy nauczyciela mianowanego, wobec czego przepisy Kodeksu pracy o rozwiązywaniu umów o pracę nie mają w tym zakre- sie zastosowania. Przewodniczący SSN: Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria Mańkowska, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 1998 r. sprawy z po- wództwa Feliksa M. przeciwko Specjalnemu Ośrodkowi Szkolno-Wychowawczemu w F. o uznanie za bezskuteczne uchylenia aktu mianowania i dekretu przeniesienia, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 4 grudnia 1997 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Feliks M. wnosił o uznanie za bezskuteczne dokonanego pismem z dnia 16 czerwca 1997 r. uchylenia aktu mianowania go na stanowisko nauczyciela w szkole podstawowej w M. z dnia 4 lipca 1984 r. i dekretu przeniesienia z Liceum Ogólno- kształcącego w K. do Specjalnego Ośrodka Szkolno - Wychowawczego w F. z dnia 12 sierpnia 1985 r. W odpowiedzi na pozew Specjalny Ośrodek Szkolno - Wychowawczy w F. podniósł, że mianowanie Feliksa M. nastąpiło z naruszeniem art. 10 ust. 2 pkt 5 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.), albowiem nie miał on kwalifikacji określonych w rozporządzeniu Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 24 sierpnia 1982 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wyma- ganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudniać nauczycieli nie mających wyższego wykształcenia (Dz. U. Nr 29, poz. 206), po- woływanym dalej jako „ rozporządzenie”. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Strzyżowie, wyrokiem z dnia 10 września 1997 r. [...] uznał za bezskuteczne uchylenie powodowi aktu mianowania z dnia 4 lipca 1984 r. oraz dekretu przeniesienia [...], dokonane przez stronę pozwaną pismem z dnia 16 czerwca 1997 r. Sąd ustalił, że Feliks M. pismem z dnia 4 lipca 1984 r. został mia- nowany od 1 września 1984 r. na stanowisko nauczyciela w szkole podstawowej w M. Pismem z dnia 24 sierpnia 1984 r. [...], przeniesiono go z dniem 1 września 1984 r. na stanowisko nauczyciela matematyki w Liceum Ogólnokształcącym w K. Na podstawie pisma z 12 sierpnia 1985 r. [...] przeniesiony został następnie na stano- wisko nauczyciela w Specjalnym Ośrodku Szkolno - Wychowawczym w F. Pismem z dnia 16 czerwca 1997 r. [...] strona pozwana uchyliła akt mianowania Feliksa M. stwierdzając, że jego zatrudnienie jest od 4 lipca 1984 r. zatrudnieniem na podstawie umowy o pracę na czas nie określony. W latach 1975 - 1982 powód studiował na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii - Studium Zaoczne - kierunek matematyka - specjalność nauczycielska [...]. Studia ukończył, lecz nie złożył egzaminu magisters- kiego. W ocenie Sądu powód spełniał warunki do mianowania na stanowisko nau- czyciela w szkole podstawowej. Według § 3 rozporządzenia MOiW z dnia 24 sierpnia 1982 r. warunkiem mianowania było ukończenie studiów wyższych z przygoto- waniem pedagogicznym albo ukończenie studiów wyższych bez przygotowania pe- dagogicznego i studium pedagogicznego. W innych przepisach rozporządzenia wy- magania do mianowania określone zostały odmiennie - np. w § 4 tego aktu ukończe- nie studiów wyższych i posiadanie tytułu zawodowego magistra. Z tego należy wno- sić, że ukończenie studiów wyższych było równoznaczne z uzyskaniem absolutorium szkoły wyższej. Znajdująca się w aktach osobowych powoda umowa o pracę jest fik- cyjna; z jej treści wynika, że została zawarta 1 września 1985 r. przez ówczesnego dyrektora Ośrodka Edwarda P. podczas, gdy faktycznie sporządził ją obecny dyrek- tor tej placówki Władysław C. w dniu 16 czerwca 1997 r. Powód jej nie podpisał. Umowa ta nie może zatem stanowić podstawy stosunku pracy. 3 Wyrok ten strona pozwana zaskarżyła apelacją i podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 10 ust. 2 Karty Nauczyciela w związku z §§ 3, 4 i 8 rozporządzenia MOiW z dnia 24 sierpnia 1982 r. wniosła o jego zmianę i oddalenie powództwa lub o uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierw- szej instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od powoda kosztów postępowania. Zdaniem apelującego Sąd błędnie przyjął, że Feliks M. miał w chwili mianowania wyższe wykształcenie. Uzyskał absolutorium ale nie ukończył studiów, gdyż nie obronił pracy magisterskiej. Zgodnie z art. 149 ustawy z 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym ukończenie studiów jest równoznaczne z otrzymaniem dyplomu. Strona pozwana wywodziła dalej, że akt mianowania Feliksa M. z dnia 4 lipca 1984 r. „ spełnia przesłanki bezprawności czynności prawnej, o których mowa w art. 58 Kodeksu cywilnego i jako taki daje podstawy do uznania tego aktu za nie- ważny”. Powyższe dotyczy także dekretu przeniesienia. Powód został zobowiązany do uzupełnienia wykształcenia, czego dotychczas nie zrobił, naruszając tym samym art. 12 ust. 3 Karty Nauczyciela. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyro- kiem z dnia 4 grudnia 1997 r. [...] oddalił apelację. Jego zdaniem, Sąd pierwszej ins- tancji poprzez analizę § 3 ust. 1 i § 4 pkt 1 i 2 rozporządzenia z dnia 24 sierpnia 1982 r. prawidłowo ustalił, że w chwili mianowania powód spełniał warunki kwalifikacyjne. Strona pozwana błędnie powołuje w apelacji art. 149 ustawy z 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym. Akt mianowania został wydany w 1984 r. i zgodnie z zasadą lex retro non agit ustawa ta nie może mieć w sprawie zastosowania. Dalszy wywód prawny ma oparcie w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1997 r., I PKN 57/96, i jest powtórzeniem jego tez. Przepisy Karty Nauczyciela nie określają skutków wydania aktu mianowania z naruszeniem przepisu art. 10 ust. 2 pkt 5. Mianowanie nie jest decyzją w rozumieniu Kodeksu postępowania admi- nistracyjnego. Dokonujący tej czynności dyrektor szkoły nie jest organem administra- cji publicznej w rozumieniu art. 1 § 1 pkt 1 i § 2 pkt 1 KPA. Art. 98 Karty Nauczyciela odsyła w sprawach odmiennie nie uregulowanych do przepisów Kodeksu pracy. Akt mianowania jest wobec tego czynnością z zakresu prawa pracy. Karta Nauczyciela określa przyczyny ustania stosunku pracy nauczyciela wyczerpująco. Nie ma wśród nich uchylenia aktu mianowania. Specjalny Ośrodek Szkolno - Wychowawczy w F. zaskarżył powyższy wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naruszenie prawa materialnego, a to art. 9 ust. 4 1 pkt 1 i art. 10 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela w związku z §§ 3, 4 i 8 rozporządzenia MOiW z dnia 24 sierpnia 1982 r. oraz art. 94 ust. 1 ustawy z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 14, poz. 113 ze zm.), strona pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa lub o jego uchylenie i przeka- zanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także o za- sądzenie od powoda kosztów procesu. W dydaktycznym wywodzie skarżący poucza Sądy z jakiego zakresu wiedzę powinny posiadać. Powinny więc być im znane prze- pisy ustawy o szkolnictwie wyższym z dnia 4 maja 1982 r., w tym także art. 94 ust. 1, zgodnie z którym „ absolwent szkoły wyższej otrzymuje dyplom ukończenia studiów”, powinny wiedzieć, że słowo „absolwent” znaczy „... ten, kto ukończył szkołę...”, po- winny rozumując a contrario, wyprowadzić stąd jedynie logicznie możliwy wniosek, że „ osoba która nie otrzymała dyplomu ukończenia studiów nie jest absolwentem czyli tym, kto ukończył szkołę”. Zastanawia się dalej skarżący czy Sąd Wojewódzki w Rzeszowie dopuściłby do aplikowania osobę nie posiadającą dyplomu ukończenia studiów prawniczych. Powód nie przedstawił dyplomu ukończenia studiów, lecz je- dynie zaświadczenie z dnia 21 listopada 1983 r. o stanie odbytych studiów. Jego mianowanie było czynnością naruszającą art. 9 ust. 1 pkt 1 i art. 10 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, a dekret o przeniesieniu pozostawał w bezpośredniej sprzeczności z jej art. 18 . Czynności te jako sprzeczne z prawem są zatem na podstawie art. 58 KC nieważne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie istotne są dwie kwestie - skuteczności prawnej aktów mianowania Feliksa M. na stanowisko nauczyciela w szkole podstawowej w M. i dekretu przeniesienia z Liceum Ogólnokształcącego w K. do Specjalnego Ośrodka Szkolno - Wychowawczego w F. oraz skuteczności prawnej uchylenia tych aktów pismem strony pozwanej z dnia 16 czerwca 1997 r. Zgodnie z art. 10 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. warunkiem mianowania na stanowisko nauczyciela jest posiadanie przez kandydata wymaga- nych kwalifikacji. W roku 1984 wymagania kwalifikacyjne określało rozporządzenie Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 24 sierpnia 1982 r. Nauczycielem szkoły pods- tawowej mogła zostać osoba, „ która ukończyła studia wyższe z przygotowaniem pedagogicznym albo studia wyższe bez tego przygotowania i studium pedagogiczne” 5 (§ 3 ust. 1). Sądy obu instancji ustaliły, że Feliks M. w chwili mianowania spełniał powyższe warunki. Ustalenie to skarżący kwestionuje. Zdaniem Sądu Najwyższego bezzasadnie. Rozporządzenie posługuje się dwoma różnym terminami, a to „ukończenie studiów wyższych” (np. §§ 3, 7) oraz „ukończenie studiów wyższych i posiadanie tytułu zawodowego magistra” (np. §§ 4, 5, 6). Znaczy to, że nie można tym określeniom nadawać identycznej treści. Sąd Najwyższy podziela stanowisko, że przez „ukończenie studiów wyższych” - magisterskich lub zawodowych - należy na gruncie rozporządzenia rozumieć uzyskanie absolutorium. Regulacja taka miała uzasadnienie w ówczesnym stanie kadrowym szkolnictwa. Była w założeniu przejś- ciową, o czym świadczy złagodzenie rygorów kwalifikacyjnych w odniesieniu do nau- czycieli szkół podstawowych na czas do 31 sierpnia 1990 r. ( § 3 ust. 2). Rozporzą- dzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 października 1991 r. w sprawie szcze- gółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli nie mających wyższego wykształcenia (Dz. U. Nr 98, poz. 433) tego rodzaju wątpliwości nie budzi. Posługuje się ono bowiem inną terminologią. Kwalifikacje wiąże z posiadaniem dyplomu ukończenia studiów magis- terskich, wyższych studiów zawodowych lub świadectwem ukończenia szkoły okreś- lonego typu. Należy przy tym zwrócić uwagę, że strona pozwana, mimo polemiki z ustale- niami Sądów w kwestii kwalifikacji zawodowych powoda, nie wskazała jako podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów o postępowaniu. Sąd Najwyższy jest w tej sytuacji związany ustaleniami stanowiącymi faktyczną podstawę rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku. Zakładając jednak trafność prezentowanego przez stronę pozwaną, odmien- nego niż przyjęty przez Sądy obu instancji poglądu co do spełnienia przez Feliksa Musiała wymagań kwalifikacyjnych, rozważenia wymaga problem dopuszczalności „wzruszenia” wadliwego aktu mianowania. Sąd w składzie orzekającym w rozpozna- wanej sprawie bez zastrzeżeń podziela stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 kwietnia 1997 r., I PKN 57/96, (OSNAPiUS 1998 nr 4, poz. 112) oraz jego motywy. Akt mianowania nie jest decyzją administracyjną w rozumieniu art. 1 § 1 pkt 1 KPA i do oceny jego skuteczności prawnej przepisy Kodeksu postępowa- nia administracyjnego nie mogą być stosowane. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. jest ustawą szczególną w rozumieniu art.5 KP. Znaczy to, że do stosunku pracy nauczycieli w materii nią nie uregulowanej sto- 6 suje się przepisy Kodeksu pracy. Także Karta Nauczyciela w art. 98 zawiera odesła- nie do Kodeksu pracy w zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy nie uregu- lowanych jej przepisami. Karta Nauczyciela reguluje tryb nawiązania, zmiany i roz- wiązania stosunku pracy nauczyciela mianowanego wyczerpująco. Wśród sposobów ustania stosunku pracy nie ma „uchylenia aktu mianowania”, a wśród przyczyn jego rozwiązania dokonania aktu mianowania z naruszeniem przepisów o wymaganiach kwalifikacyjnych. Art. 20 i art. 23 tej ustawy wymieniają taksatywnie przyczyny i tryb rozwiązania stosunku pracy nauczyciela mianowanego, zaś art. 16 i art. 24 przyczy- ny ustania tego stosunku z mocy prawa ( wygaśnięcia). Gdyby hipotetycznie przyjąć, że mianowanie Feliksa M. nastąpiło z narusze- niem art. 10 ust. 2 pkt 5 Karty Nauczyciela, do rozważenia pozostaje kwestia zasto- sowania do oceny skuteczności tego aktu art. 58 KC. Powołany przepis, zgodnie z art. 300 KP, należy do stosunków pracy stosować w sprawach nie unormowanych ustawodawstwem pracy odpowiednio i o ile nie pozostaje w sprzeczności z zasadami prawa pracy. Sprawa mianowania naruszającego przepisy o wymaganiach kwalifika- cyjnych nie jest uregulowana ustawodawstwem pracy pozytywnie. Zakładając, że brak pozytywnego unormowania jakiejś sprawy jest synonimem jej nieunormowania, dla zastosowania w takiej sytuacji art. 58 KC konieczne jest wyprowadzenie z tego przepisu normy prawnej odpowiedniej dla stosunków pracy. Powstaje wówczas kwestia określenie owej „ odpowiedniości”. Art. 58 § 1 KC dotyczy skuteczności czynności prawnych ze względu na ich zgodność z prawem. Podstawowe znaczenie ma w tym zakresie, w odniesieniu do czynności prawnych nawiązujących stosunek pracy, art. 18 KP. Przepis ten określa relację między treścią podstawy stosunku pracy a normami semiimperatywnymi. Już z tego faktu wynika, że art. 58 KC ma zas- tosowanie ograniczone do przypadków sprzeczności aktu mianowania z normami ściśle bezwzględnie obowiązującymi, z zasadami współżycia społecznego oraz do- konania go w celu obejścia prawa. Sankcja bezwzględnej nieważności ma w stosun- kach pracy zastosowanie wyjątkowe. Zasada pewności sytuacji prawnej podmiotów stosunku pracy nakazuje czynności prawne dotyczące tego stosunku prawnego traktować jako ważne, choć unieważnialne. Nadto, jedną z podstawowych zasad prawa pracy jest zasada ryzyka pod- miotu zatrudniającego; także ryzyka osobowego. Pracownik może wobec tego po- nieść konsekwencje wadliwości podstawy stosunku pracy tylko w takich przypad- kach, gdy można mu przypisać winę za tę wadliwość. Błąd organu, nawet istotny, 7 sam przez się nie uzasadnia uchylenia się pracodawcy od złożonego oświadczenia woli w przedmiocie nawiązania stosunku pracy. Z podanych wyżej względów kasacja jest bezzasadna. Dlatego też Sąd Naj- wyższy, stosownie do art. 393 12 KPC, orzekł jak w sentencji. ========================================