Rozdział 4. Metody wyceny pozycji…

Rozdział 4

Metody wyceny pozycji zabezpieczanych i zabezpieczających

§ 31. Zakres i cele stosowania rachunkowości zabezpieczeń

1. Jednostka może stosować przepisy niniejszego rozdziału do wszystkich lub wybranych pozycji zabezpieczanych i instrumentów zabezpieczających tworzących zabezpieczenie. Informacja o stosowaniu przepisów niniejszego rozdziału powinna się znaleźć w dokumentacji, o której mowa w art. 10 ust. 1 ustawy.

2. Przepisy rozdziału stosuje się w przypadku, o którym mowa w ust. 1, do pozycji zabezpieczanych i instrumentów zabezpieczających tworzących zabezpieczenie, gdy celem jednostki jest:

1) ograniczanie zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian wartości godziwej, wynikających z określonego ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg rachunkowych aktywami i zobowiązaniami lub określoną ich częścią (zabezpieczenie wartości godziwej);

2) ograniczanie zagrożenia wpływu na wynik finansowy zmian w przepływach pieniężnych wynikających z określonego ryzyka związanego z wprowadzonymi do ksiąg rachunkowych aktywami i zobowiązaniami, uprawdopodobnionymi przyszłymi zobowiązaniami lub planowanymi transakcjami (zabezpieczenie przepływów pieniężnych);

3) zabezpieczanie udziałów w aktywach netto jednostek zagranicznych, których działalność nie stanowi integralnej części działalności jednostki.

3. Zabezpieczenie planowanej transakcji oraz uprawdopodobnionego przyszłego zobowiązania jednostki do nabycia lub zbycia aktywów po ustalonej cenie, niewprowadzonych do ksiąg rachunkowych, jest zabezpieczeniem przepływów pieniężnych także, gdy z planowaną transakcją lub uprawdopodobnionym przyszłym zobowiązaniem wiąże się ryzyko zmian wartości godziwej.

4. Nie stosuje się przepisów niniejszego rozdziału do zabezpieczenia ogólnego ryzyka związanego z działalnością jednostki, ryzyka utraty aktywów rzeczowych, wywłaszczenia, a także w przypadku, gdy nie można wiarygodnie zmierzyć wpływu ryzyka na wynik finansowy jednostki.

5. Jeżeli z jakichkolwiek przyczyn, przy dokonywaniu zabezpieczenia, warunki określone w niniejszym rozdziale nie są dłużej spełnione, do instrumentów zabezpieczających oraz do pozycji zabezpieczanych będących składnikami aktywów lub zobowiązań finansowych stosuje się przepisy rozdziału 3, a w przypadku pozostałych pozycji zabezpieczanych przepisy ustawy.

6. Jednostka może rozliczać zabezpieczenie uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań, o którym mowa w ust. 3, jako zabezpieczenie wartości godziwej. Informacja o dokonanym wyborze, który jest stosowany konsekwentnie dla zabezpieczenia zbliżonych rodzajów uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań, jest zamieszczana w dokumentacji, o której mowa w art. 10 ust. 1 ustawy.

§ 32. Dokumentacja i wymogi skuteczności zabezpieczenia

1. Przed rozpoczęciem zabezpieczenia jednostka sporządza dokumentację, obejmującą co najmniej:

1) określenie celu i strategii zarządzania ryzykiem;

2) identyfikację instrumentu zabezpieczającego oraz zabezpieczanych przez ten instrument pozycji zabezpieczanych;

3) charakterystykę ryzyka związanego z pozycją zabezpieczaną;

4) okres zabezpieczania;

5) opis wybranej metody pomiaru skuteczności zabezpieczenia zmian wartości godziwej lub przepływów pieniężnych pozycji zabezpieczanej związanych z określonym rodzajem ryzyka.

2. Stopień pewności, o którym mowa w art. 35a ust. 3 pkt 3 ustawy, uważa się za znaczny, jeżeli:

1) przepływy pieniężne poddane zabezpieczeniu, w tym wynikające z planowanej transakcji, wynikają z zawartych umów lub są wysoce prawdopodobne i mogą wpływać bezpośrednio lub pośrednio na wynik finansowy;

2) skuteczność zabezpieczenia może być wiarygodnie zmierzona na podstawie wiarygodnie ustalonej wartości godziwej zabezpieczanej pozycji lub przepływów pieniężnych z nią związanych oraz wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego; przepis § 14 stosuje się odpowiednio;

3) w okresie sprawozdawczym skuteczność zabezpieczenia jest mierzona na bieżąco i utrzymuje się na wysokim poziomie, a także nie różni się istotnie od założeń przyjętych w udokumentowanej strategii zarządzania ryzykiem.

3. Przepisy ust. 2 pkt 2 i 3 stosuje się również wtedy, gdy celem jednostki jest zabezpieczenie wartości godziwej lub zabezpieczenie udziałów w aktywach netto podmiotów zagranicznych.

4. Poziom skuteczności uznaje się za wysoki w przypadku, gdy zgodnie z dokumentacją, o której mowa w ust. 1, przez cały okres zabezpieczenia prawie cała kwota zmian wartości godziwej zabezpieczanej pozycji lub związanych z nią przepływów pieniężnych zostaje skompensowana zmianami wartości godziwej lub przepływów pieniężnych instrumentu zabezpieczającego, a rzeczywiście osiągnięty poziom skuteczności zabezpieczenia mieści się w przedziale od 80 % do 125 %. Poziom skuteczności zabezpieczenia ustala się z uwzględnieniem wartości pieniądza w czasie.

§ 33. Dopuszczalne instrumenty zabezpieczające

1. Instrumentem zabezpieczającym może być instrument pochodny, jeżeli jego wartość godziwą można wiarygodnie ustalić i nie stanowi on wystawionej przez jednostkę opcji.

2. Nie mogą stanowić instrumentu zabezpieczającego aktywa albo zobowiązania, jeżeli miałyby one służyć zabezpieczeniu przejściowo tylko przez pewien okres ich posiadania przez jednostkę.

3. Aktywa finansowe lub zobowiązania finansowe, niebędące instrumentami pochodnymi, mogą być instrumentem zabezpieczającym, gdy służą zabezpieczeniu ryzyka zmiany kursu walut i ich wartość godziwą można wiarygodnie ustalić lub można wiarygodnie określić ich składnik walutowy, wyrażony w walucie obcej.

4. Pojedynczy instrument zabezpieczający można uznać za zabezpieczenie przed więcej niż jednym z rodzajów ryzyka związanego z tą samą pozycją zabezpieczaną, jeżeli każdy z tych rodzajów ryzyka może być zidentyfikowany, możliwy do ustalenia jest związek między instrumentem zabezpieczającym i każdym z rodzajów zabezpieczanego ryzyka, a skuteczność zabezpieczenia każdego rodzaju ryzyka można wiarygodnie zmierzyć.

5. Za instrument zabezpieczający można uznać określoną przez jednostkę część wybranych aktywów lub zobowiązań albo określoną część wybranego składnika aktywów lub zobowiązań spełniających wymagania określone w niniejszym rozdziale.

§ 34. Pozycje zabezpieczane i ograniczenia ich doboru

1. Pozycję zabezpieczaną może stanowić pojedynczy składnik wprowadzonych do ksiąg rachunkowych jednostki aktywów lub zobowiązań bądź niewprowadzone do ksiąg rachunkowych uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie lub planowana transakcja.

2. Pozycję zabezpieczaną może również stanowić grupa aktywów, zobowiązań, uprawdopodobnionych przyszłych zobowiązań lub planowanych transakcji, jeżeli z każdym ze składników tej grupy wiąże się określone ryzyko o podobnej charakterystyce poddane zabezpieczeniu. Skład grupy ustala się i dokumentuje w sposób określony w § 32 ust. 1 przed rozpoczęciem zabezpieczania. W przypadku wyłączenia z ksiąg rachunkowych któregokolwiek ze składników grupy podczas okresu objętego zabezpieczeniem, jednostka zaprzestaje stosowania niniejszego rozdziału w odniesieniu do całej grupy wtedy, gdy wyłączenie powoduje niedotrzymanie wymaganego poziomu skuteczności zabezpieczenia, o którym mowa w § 32 ust. 4.

3. Jeżeli zabezpieczaną pozycję stanowią aktywa finansowe lub zobowiązania finansowe jednostki lub ich grupa, zabezpieczenie może dotyczyć jednego z czynników ryzyka zmian wartości godziwej lub przepływów pieniężnych, pod warunkiem że skuteczność zabezpieczenia takiego czynnika ryzyka może być wiarygodnie zmierzona.

4. Pozycją zabezpieczaną nie mogą być:

1) instrumenty pochodne;

2) aktywa finansowe zaliczane do utrzymywanych do terminu wymagalności – jeżeli celem jest zabezpieczenie ryzyka zmiany wartości godziwej wynikającej ze zmiany stopy procentowej;

3) aktywa wyceniane metodą praw własności – jeżeli celem miałoby być zabezpieczenie wartości godziwej;

4) uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie do przejęcia innej jednostki w wyniku łączenia się spółek handlowych, z wyjątkiem zabezpieczania ryzyka zmiany kursu walut związanego z tą transakcją.

5. Jeżeli z aktywami lub zobowiązaniami niezaliczanymi do instrumentów finansowych wiąże się ryzyko zmiany kursu walut, można je uznać za pozycje zabezpieczane przed tym rodzajem ryzyka. W pozostałych przypadkach zabezpieczenie pozycji następuje przed wszystkimi rodzajami ryzyka łącznie.

§ 35. Podział wartości instrumentu zabezpieczającego

1. Wartość godziwa instrumentu zabezpieczającego jest niepodzielna i rozlicza się ją w całej kwocie.

2. Można rozdzielać:

1) wartość wewnętrzną opcji i jej wartość w czasie, uznając za instrument zabezpieczający tylko wartość wewnętrzną opcji;

2) cenę natychmiastową (spot) i oprocentowanie kontraktu forward, uznając za instrument zabezpieczający tylko cenę natychmiastową.

§ 36. Rozliczanie zabezpieczenia wartości godziwej

1. W przypadku zabezpieczania wartości godziwej zyski lub straty z wyceny instrumentu zabezpieczającego w wartości godziwej lub z wyceny składnika walutowego instrumentu zabezpieczającego niebędącego instrumentem pochodnym ujmuje się w księgach rachunkowych jako przychody lub koszty finansowe okresu sprawozdawczego. Skutki przeszacowania pozycji zabezpieczanej, spowodowane przez określone ryzyko poddane zabezpieczeniu, odpowiednio podwyższające lub pomniejszające wartość tej pozycji wykazaną w księgach rachunkowych, zalicza się do przychodów lub kosztów finansowych okresu sprawozdawczego. Dotyczy to również zwiększania i zmniejszania wartości pozycji zabezpieczanych, które w innym przypadku jako skutki przeszacowania byłyby odniesione na kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny, jak też pozycji wycenianych przez jednostkę w cenie nabycia.

2. Skutki przeszacowania pozycji zabezpieczanej w części powodowanej przez ryzyko niepoddane zabezpieczeniu wykazuje się w księgach rachunkowych zgodnie z rozdziałem 3.

3. Ustalone od dnia rozpoczęcia zabezpieczania i wykazane w księgach rachunkowych skutki przeszacowania wartości godziwej oprocentowanego instrumentu finansowego, spowodowane przez ryzyko poddane zabezpieczeniu, rozlicza się w pełni w okresie rozpoczynającym się:

1) od dnia, w którym nastąpiło przeszacowanie wartości godziwej zabezpieczanego instrumentu wynikające z zabezpieczenia ryzyka lub

2) od dnia, w którym jednostka zaprzestaje tego przeszacowywania

do terminu wymagalności i zalicza się odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych okresu sprawozdawczego.

4. Skutki przeszacowania, o których mowa w ust. 3, rozlicza się za pomocą efektywnej stopy procentowej przeliczonej na dzień rozpoczęcia rozliczenia. Jeżeli rozliczenie skutków przeszacowania z wykorzystaniem efektywnej stopy procentowej nie jest możliwe, skutki przeszacowania rozlicza się liniowo.

5. Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się od dnia, w którym:

1) instrument zabezpieczający wygasł, został zbyty, wypowiedziany lub wykonany; nie uważa się za wygaśnięcie lub wypowiedzenie instrumentu zabezpieczającego wymiany na inny instrument uznany za zabezpieczający, jeżeli działanie takie wynika z udokumentowanej strategii zabezpieczania przyjętej przez jednostkę;

2) zabezpieczanie nie spełnia warunków określonych w niniejszym rozdziale.

6. Zmiana przepływów pieniężnych wynikających z pozycji zabezpieczanej i instrumentu zabezpieczającego w wyniku zmiany stóp referencyjnych, wprowadzona w wyniku reformy stóp referencyjnych, o której mowa w § 18 ust. 5, w tym powiązana bezpośrednio z nią zmiana lub wymiana instrumentu zabezpieczającego, nie ograniczają możliwości kontynuacji stosowania rachunkowości zabezpieczeń wartości godziwej dla danego powiązania zabezpieczającego pod warunkiem ekonomicznej ekwiwalentności zmienionej relacji zabezpieczającej w stosunku do relacji zabezpieczającej przed zmianą stóp referencyjnych.

§ 37. Rozliczanie zabezpieczenia przepływów pieniężnych

1. W przypadku zabezpieczania przepływów pieniężnych:

1) zyski lub straty z wyceny wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego lub z wyceny składnika walutowego instrumentu zabezpieczającego niebędącego instrumentem pochodnym, w części uznanej, zgodnie z § 32 ust. 4, za skuteczne zabezpieczenie przyszłych przepływów pieniężnych związanych z zabezpieczaną pozycją, odnosi się na kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny; bezwzględna wartość kwoty odniesionej na kapitał, to jest w pełni skutecznego zabezpieczenia, nie może być jednak wyższa od wartości bezwzględnej skumulowanej zmiany wartości godziwej (wartości bieżącej) pozostałych przyszłych przepływów pieniężnych, wynikających z zabezpieczanej pozycji ustalonej od momentu ustanowienia zabezpieczenia;

2) pozostałą część skutków przeszacowania instrumentu zabezpieczającego, obejmującą kwotę niestanowiącą w pełni skutecznego zabezpieczenia, jeżeli instrumentem zabezpieczającym jest pochodny instrument finansowy, zalicza się do przychodów lub kosztów finansowych okresu sprawozdawczego; w pozostałych przypadkach stosuje się przepisy rozdziału 3.

2. Jeżeli, zgodnie z udokumentowaną strategią zabezpieczania danej pozycji, jednostka wyłącza z pomiaru skuteczności określony składnik zysków lub strat z wyceny instrumentu zabezpieczającego lub związanych z nim przepływów pieniężnych, taki składnik wykazuje się w księgach rachunkowych w sposób określony w rozdziale 3.

3. Wykazane w kapitale (funduszu) z aktualizacji wyceny zyski lub straty z przeszacowania instrumentu zabezpieczającego zalicza się:

1) odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych tego okresu sprawozdawczego, w którym zabezpieczane przyszłe przepływy pieniężne wywierają wpływ na wynik finansowy tego okresu, albo

2) jako korektę pozycji przychodów lub kosztów, które były pozycją zabezpieczaną, pod warunkiem że kierownik jednostki uznaje taki sposób prezentacji jako lepiej odzwierciedlający działalność operacyjną jednostki, a odpowiednie kwoty związane z pozycją zabezpieczającą zostaną ujawnione w informacjach dodatkowych. Ujęcie następuje w tym okresie sprawozdawczym, w którym zabezpieczone przyszłe przepływy pieniężne wywierają wpływ na wynik finansowy okresu, albo

3) jako korektę wartości początkowej składnika aktywów lub zobowiązań zgodnie z ust. 4.

4. Jeżeli uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie lub planowana transakcja poddane zabezpieczeniu powodują powstanie aktywów lub zobowiązań albo zabezpieczane przepływy pieniężne wywierają wpływ na wartość początkową składnika aktywów zgodnie z art. 28 ust. 4 lub 8 ustawy, na dzień wprowadzenia tych pozycji do ksiąg rachunkowych zyski lub straty z przeszacowania instrumentu zabezpieczającego ujęte do tego dnia w kapitale (funduszu) z aktualizacji wyceny odpisuje się i dolicza do ceny nabycia lub inaczej ustalonej wartości początkowej, wprowadzonych do ksiąg rachunkowych aktywów, zobowiązań lub składnika wycenianego zgodnie z art. 28 ust. 4 lub 8 ustawy.

5. Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się od dnia, gdy:

1) instrument zabezpieczający wygasł, został zbyty, wypowiedziany lub wykonany; nie uważa się za wygaśnięcie lub wypowiedzenie kontraktu wymiany na inny instrument uznany za zabezpieczający, jeżeli działanie takie wynika z udokumentowanej strategii zabezpieczania przyjętej przez jednostkę. W takim przypadku skumulowane do tego dnia zyski lub straty z wyceny instrumentu zabezpieczającego pozostają na kapitale (funduszu) z aktualizacji wyceny do dnia, kiedy zabezpieczane przepływy pieniężne zostaną wprowadzone do ksiąg rachunkowych zgodnie z ust. 3 lub 4;

2) zabezpieczanie nie spełnia warunków określonych w niniejszym rozdziale. W takim przypadku skumulowane do tego dnia zyski lub straty z wyceny instrumentu zabezpieczającego pozostają na kapitale (funduszu) z aktualizacji wyceny do dnia, kiedy zabezpieczane przepływy pieniężne zostaną wprowadzone do ksiąg rachunkowych zgodnie z ust. 3 lub 4;

3) w ocenie jednostki zabezpieczane przepływy pieniężne, w tym planowana transakcja lub uprawdopodobnione przyszłe zobowiązanie, nie będą realizowane. W takim przypadku skumulowane zyski lub straty z wyceny instrumentu zabezpieczającego, ujęte w kapitale (funduszu) z aktualizacji wyceny, zalicza się odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych okresu sprawozdawczego.

6. Sposób ujmowania zysków lub strat z przeszacowania instrumentów zabezpieczających, o którym mowa w ust. 3 i 4, stanowi element dokumentacji, o której mowa w art. 10 ust. 1 ustawy, i jest stosowany konsekwentnie dla zbliżonych rodzajów transakcji zabezpieczających.

7. Zmiana przepływów pieniężnych wynikających z pozycji zabezpieczanej i instrumentu zabezpieczającego w wyniku zmiany stóp referencyjnych, wprowadzona w wyniku reformy stóp referencyjnych, o której mowa w § 18 ust. 5, w tym powiązana bezpośrednio z nią zmiana lub wymiana instrumentu zabezpieczającego, nie ograniczają możliwości kontynuacji stosowania rachunkowości zabezpieczeń przepływów pieniężnych dla danego powiązania zabezpieczającego pod warunkiem ekonomicznej ekwiwalentności zmienionej relacji zabezpieczającej w stosunku do relacji zabezpieczającej przed zmianą stóp referencyjnych.

§ 38. Zabezpieczanie udziałów w aktywach netto jednostek zagranicznych

W przypadku zabezpieczania udziałów w aktywach netto jednostek zagranicznych:

1) różnice kursowe, ujemne i dodatnie, powstałe na dzień wyceny zabezpieczanych udziałów odnosi się na kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny;

2) zyski lub straty z wyceny wartości godziwej instrumentu zabezpieczającego lub z wyceny składnika walutowego instrumentu zabezpieczającego niebędącego instrumentem pochodnym, w części uznanej zgodnie z § 32 ust. 4 za skuteczne zabezpieczenie ryzyka zmiany kursu walut związanego z zabezpieczaną pozycją, odnosi się na kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny i rozlicza na dzień wyłączenia z ksiąg rachunkowych całości lub części zabezpieczanych udziałów, jako korektę wartości wydawanych aktywów; bezwzględna wartość kwoty odniesionej na kapitał nie może być jednak wyższa od bezwzględnych wartości skumulowanych od dnia rozpoczęcia zabezpieczania różnic kursowych z wyceny zabezpieczanych udziałów;

3) pozostałą część skutków przeszacowania instrumentu zabezpieczającego, obejmującą kwotę niestanowiącą skutecznego zabezpieczenia, jeżeli instrumentem zabezpieczającym jest pochodny instrument finansowy, zalicza się do przychodów lub kosztów finansowych okresu sprawozdawczego; w innym przypadku pozostałą część skutków przeszacowania instrumentu zabezpieczającego wykazuje się w sposób określony w art. 35 ust. 3 i 4 ustawy.

Pełna treść aktu: w sprawie uznawania i metod wyceny oraz ujawniania i prezentacji instrumentów finansowych.