Rozporządzenie
Tekst aktu: wydany przez Ministra Infrastruktury, Dziennik Ustaw z 2011 r. poz. 444.Opracowanie: indeksy rzeczowe, interpretacje przepisów i powiązania z orzecznictwem - Kancelarium.
Rozporządzenie określa wymagania techniczno-organizacyjne oraz zakres funkcjonalności realizowanej przez urządzenie do symulowania jazdy w warunkach specjalnych, zwane dalej „symulatorem”.
Wymagania techniczno-organizacyjne oraz zakres funkcjonalności realizowanej przez symulator określa załącznik do rozporządzenia.
Rozporządzenie wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.
WYMAGANIA TECHNICZNO-ORGANIZACYJNE ORAZ ZAKRES FUNKCJONALNOŚCI REALIZOWANEJ PRZEZ SYMULATOR I. Ogólne wymagania techniczno-organiza- cyjne symulatora § 1. Symulator powinien spełniać wymagania określone w: 1) ustawie z dnia 13 kwietnia 2007 r. o kompatybilno- ści elekromagnetycznej (Dz. U. Nr 82, poz. 556 oraz z 2010 r. Nr 107, poz. 679); 2) rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 21 paź- dziernika 2008 r. w sprawie zasadniczych wyma- gań dla maszyn (Dz. U. Nr 199, poz. 1228); 3) rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 21 sierp- nia 2007 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla sprzętu elektrycznego (Dz. U. Nr 155, poz. 1089). § 2. Symulator powinien spełniać wymagania następujących norm: 1) PN-EN 61010-1:2004; 2) PN-ISO 7000:2007. § 3. 1. System informatyczny symulatora, a w szcze- gólności użyte w nim: wzory znaków i sygnałów dro- gowych, sytuacje drogowe, rodzaje dróg i zasady ruchu drogowego powinny odpowiadać przepisom określonym w: 1) ustawie z dnia 20 czerwca 1997 r. — Prawo o ru- chu drogowym (Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908, z późn. zm.); 2) rozporządzeniu Ministrów Infrastruktury oraz Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 lip- ca 2002 r. w sprawie znaków i sygnałów drogo- wych (Dz. U. Nr 170, poz. 1393, z 2008 r. Nr 179, poz. 1104 oraz z 2010 r. Nr 65, poz. 412); 3) rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 3 lip- ca 2003 r. w sprawie szczegółowych warunków technicznych dla znaków i sygnałów drogowych oraz urządzeń bezpieczeństwa ruchu drogowego i warunków ich umieszczania na drogach (Dz. U. Nr 220, poz. 2181, z późn. zm.). 2. System informatyczny symulatora powinien wydawać komunikaty posiadaczowi, użytkownikowi oraz instruktorowi prowadzącemu zajęcia w języku polskim. 3. System informatyczny symulatora musi umożli- wiać wykonanie przez jego posiadacza aktualizacji oprogramowania z wykorzystaniem materiałów do- starczonych przez producenta symulatora. § 4. Symulator powinien być oznakowany tablicz- ką znamionową umieszczoną w łatwo dostępnym miejscu na zasadniczym elemencie konstrukcyjnym symulatora, zawierającą co najmniej: 1) nazwę lub znaki identyfikujące producenta oraz importera; 2) nazwę/typ/model symulatora; 3) rok produkcji; 4) numer seryjny. § 5. 1. Symulator powinien być zaopatrzony w do- kumentację w postaci: 1) instrukcji obsługi — w języku polskim; 2) oprogramowania na nośniku danych, przy użyciu którego posiadacz symulatora może je ponownie zainstalować; 3) oświadczenia o spełnianiu warunków wynikają- cych z niniejszego rozporządzenia. 2. Do celów certyfikacji symulatora, do dokumen- tacji, o której mowa w ust. 1, dołącza się: 1) opis podstawowych danych symulowanego po- jazdu oraz sposobu i zakresu ich zmiany, w tym w szczególności: położenia środka masy pojazdu, parametrów współpracy koła ogumionego z na- wierzchnią drogi, mocy silnika, przełożeń w ukła- dzie napędowym, zmiany parametrów pojazdu wynikających z symulowanych awarii; 2) opis modelu ruchu zastosowanego w symulato- rze, który zawiera: a) opis dynamiki wzdłużnej i poprzecznej, z uwzględnieniem zmian reakcji normalnych drogi, nieliniowości charakterystyk kół ogumio- nych, w tym łącznego opisu sił wzdłużnych i bocznych opony, typowych nierówności drogi o charakterze losowym i zdeterminowanym, wynikającym z konstrukcji i stanu nawierzchni drogi (przejazdy kolejowe i tramwajowe itp.), b) prezentację układów współrzędnych, w których opisywany jest ruch pojazdu, c) liczbę i opis stopni swobody ruchu, d) opis modelu kontaktu koła z nawierzchnią dro- gi, e) wyniki przykładowych weryfikacji eksperymen- talnych modelu dla co najmniej trzech mane- wrów opisywanych testami ISO, ECE (hamowa- nia w ruchu prostoliniowym, ruchu ustalonego po okręgu, podwójnej zmiany pasa ruchu). II. Zakres funkcjonalności realizowanej przez symulator oraz szczegółowe wymagania techniczno-organizacyjne Funkcjonalność metodyczna § 6. 1. Symulator powinien umożliwiać realizację programu szkolenia w następującym zakresie: 1) prawidłowego posługiwania się mechanizmami sterowania pojazdem oraz wykorzystywania wy- posażenia „kabiny” kierowcy samochodu ciężaro- wego/ciągnika siodłowego lub autobusu, a także obserwacji wskazań wskaźników i ich zastosowa- nia do dalszej jazdy; 2) stosowania się do przepisów ruchu drogowego, reakcji na znaki i sygnały drogowe, w tym w szcze- gólności: a) zachowania w ruchu drogowym, b) wykorzystania właściwej infrastruktury (ogól- nodostępne obszary, drogi komunikacyjne za- strzeżone dla konkretnych uczestników ruchu), c) jazdy w szerokim zakresie momentu obrotowe- go i śledzenia wskaźnika zużycia paliwa, d) jazdy w optymalnym przedziale prędkości silni- ka i utrzymywania się w sektorze elastycznej prędkości optymalnej, z zachowaniem zaleceń producenta silnika pojazdu, e) nauki jazdy z kontrolą wskazań prędkościomie- rza i obrotomierza na różnych biegach, f) nauki jazdy ciężarówką z ładunkiem: ruszanie pod górę, rozpędzanie pojazdu do 50 km/h i mierzenie czasu w przypadku pojazdu z ładun- kiem i bez ładunku; 3) praktycznych umiejętności bezpiecznego prowa- dzenia pojazdu oraz zespołu pojazdów przewożą- cych ładunek lub pasażerów (różne rodzaje pojaz- dów, masa i jej rozmieszczenie, a w przypadku autobusów różna liczba pasażerów), w różnych warunkach atmosferycznych i drogowych, przy różnym natężeniu ruchu drogowego, w tym w szczególności: a) siły działającej na pojazd podczas jazdy, b) jazdy w szerokim zakresie momentu obrotowe- go i śledzenia wskaźnika zużycia paliwa, c) nauki przez ostrożne próby hamowania w spe- cjalnym terenie, pokazującej działanie hamul- ców, ze zwróceniem uwagi na wpływ hamowa- nia na prowadzenie pojazdu, d) nauki jazdy ze wzniesienia z użyciem obu ukła- dów hamulcowych jednocześnie albo osobno, e) nauki jazdy ciężarówką lub autobusem, odpo- wiednio z ładunkiem lub z pasażerami: ruszanie pod górę, rozpędzanie pojazdu do 50 km/h i mierzenie czasu w przypadku pojazdu z ładun- kiem i bez ładunku, f) ostrożnej próby układów hamulcowych podczas jazdy ze wzniesienia; poznanie zjawiska spadku siły hamowania i sposobu reagowania na nie; 4) rozpoznawania potencjalnych zagrożeń oraz rea- gowania w sytuacjach niebezpiecznych w ruchu drogowym, w tym w szczególności: a) nauki przez ostrożne próby hamowania w spe- cjalnym terenie, pokazującej działanie hamul- ców, ze zwróceniem uwagi na wpływ hamowa- nia na prowadzenie pojazdu, b) ostrożnej próby układów hamulcowych podczas jazdy ze wzniesienia; poznanie zjawiska spadku siły hamowania i sposobu reagowania na nie; 5) dostosowania techniki jazdy do warunków drogo- wych (np.: różne warunki atmosferyczne, utrud- nienia w ruchu, zanieczyszczenia nawierzchni dro- gi, jazda pod górę i z góry), w tym w szczególno- ści: a) doboru przełożeń skrzyni biegów w celu odpo- wiedniego wykorzystania momentu obrotowe- go, b) umiejętności jazdy ekonomicznej i planowania trasy, c) jazdy w optymalnym przedziale prędkości silni- ka i utrzymywania się w sektorze elastycznej prędkości optymalnej, z zachowaniem zaleceń producenta silnika pojazdu, d) prawidłowej oceny wzdłużnych i poprzecznych ruchów pojazdu na drodze, e) prawidłowego postępowania w przypadku awa- rii, w tym w szczególności sposobu zachowania się podczas symulowanych awarii w pojeździe. 2. Zajęcia na symulatorze realizuje się w formie ćwiczeń podzielonych na poszczególne zadania, jakie w ramach ćwiczenia musi wykonać osoba szkolona. Poszczególnym ćwiczeniom i zadaniom nadaje się in- dywidualny numer pozwalający na precyzyjne wska- zanie go w systemie informatycznym symulatora. § 7. Symulator powinien pozwalać na: 1) symulację zjawisk fizycznych związanych z ruchem pojazdu po nawierzchni drogi (model ruchu, dyna- miki pojazdu, jego interakcji z otoczeniem); 2) symulację otaczającego pojazd środowiska wraz z innymi pojazdami (symulacja obrazu, dźwięku oraz odczuć związanych z ruchem pojazdu i sytua- cją drogową); 3) symulację jazdy z co najmniej 6-biegową ręczną lub automatyczną skrzynią biegów; 4) symulację oporów występujących na kole kierow- nicy (opór aktywny zależny od wypadkowego mo- mentu stabilizującego symulowanego pojazdu w danych warunkach ruchu), pedale hamulca, pe- dale sprzęgła (dla ręcznej skrzyni biegów), dźwigni zmiany biegów (dla ręcznej skrzyni biegów); 5) symulowanie ruchu drogowego; 6) jednoczesne generowanie (i obrazowanie) wielu uczestników ruchu drogowego w polu widzenia osoby szkolonej; 7) obrazowanie zachowania uczestników ruchu prze- strzegających i nieprzestrzegających przepisów ru- chu drogowego; 8) symulację rożnych rodzajów dróg z wykorzysta- niem elementów infrastruktury drogowej; 9) odwzorowywanie zróżnicowanej rzeźby terenu; 10) symulowanie warunków atmosferycznych i wa- runków jazdy, pory roku i doby; 11) odwzorowanie wybranych awarii i niesprawności poszczególnych układów, instalacji i systemów pojazdu; 12) zmianę danych pojazdu, w tym w szczególności: położenia środka masy pojazdu, parametrów współpracy koła ogumionego z nawierzchnią dro- gi, mocy silnika, przełożeń w układzie napędo- wym, zmiany parametrów pojazdu wynikających z symulowanych awarii. § 8. 1. Symulator powinien umożliwiać dokumen- towanie przebiegu realizowanych na nim ćwiczeń. 2. Symulator powinien umożliwić tworzenie po- wtarzalnych, pod względem zadań stawianych oso- bom szkolonym, scenariuszy ćwiczeń. 3. Symulator powinien umożliwiać gromadzenie danych obejmujących informacje co najmniej o nastę- pujących wielkościach: 1) położeniu pedału przyspieszenia, sprzęgła i ha- mulca; 2) kącie obrotu koła kierownicy; 3) numerze biegu skrzyni przekładniowej; 4) położeniu dźwigni kierunkowskazów; 5) położeniu, prędkości i przyspieszeniu (w przyjętym układzie współrzędnych) bryły nadwozia pojazdu; 6) prędkości obrotowej wału korbowego silnika; 7) włączeniu kierunkowskazu lewego i prawego; 8) włączeniu świateł postojowych; 9) włączeniu świateł mijania; 10) włączeniu świateł drogowych; 11) włączeniu świateł przeciwmgłowych przednich; 12) włączeniu świateł przeciwmgłowych tylnych; 13) włączeniu lub wyłączeniu elementów sterowania wyposażenia pojazdu typu: hamulec silnikowy, re- tarder, ABS, ASR, ESP i innych znajdujących się na wyposażeniu symulowanego pojazdu. 4. Symulator powinien umożliwić automatyczną ocenę ćwiczeń wykonywanych przez osoby szkolone, zarówno w przypadku wykonania ćwiczenia pozytyw- nie, jak i wykonania ćwiczenia negatywnie. Powinien także umożliwić wprowadzanie, do automatycznie ge- nerowanego w systemie informatycznym raportu z wykonanego ćwiczenia, uwag instruktora z zazna- czeniem, które elementy raportu zostały ocenione automatycznie, a które uzupełnił instruktor. 5. Symulator powinien umożliwić rejestrację i ar- chiwizację ćwiczeń oraz raportów z wykonanych ćwi- czeń, w tym danych wymienionych w ust. 3. Rejestra- cja i archiwizacja powinna się odbywać na typowych informatycznych nośnikach danych. 6. Symulator powinien umożliwić: 1) odtwarzanie w sposób ciągły zarejestrowanego ćwiczenia z podglądem otoczenia i ruchu symulo- wanego pojazdu z różnych ujęć wirtualnej kamery, a w szczególności kamery umieszczonej na ze- wnątrz pojazdu poruszającego się w wirtualnym otoczeniu; 2) obserwację w sposób ciągły, podczas odtwarzania zarejestrowanego ćwiczenia, wirtualnego otocze- nia widzianego z miejsca osoby szkolonej pojazdu. 7. Raport z ćwiczenia wykonanego na symulatorze powinien zawierać: 1) dane identyfikujące osobę szkoloną: a) numer osoby na liście obecności, b) rodzaj i zakres szkolenia — kwalifikacja wstępna lub kwalifikacja wstępna przyspieszona w zakre- sie kat. C1, C1+E,C i C+E lub D1, D1+E,D i D+E prawa jazdy, c) numer kursu w danym roku, oznaczenie ośrod- ka szkolenia z podaniem miejsca wykonywania działalności objętej wpisem, d) rok kalendarzowy, w którym osoba szkolona odbywa szkolenie, poprzez wskazanie dwóch ostatnich cyfr roku, e) imię/imiona i nazwisko; (np. 01/C/01/10 Jan Wło- dzimierz Malinowski-Kowalski); 2) imię i nazwisko instruktora; 3) datę i godzinę rozpoczęcia i zakończenia wykony- wania ćwiczenia; 4) czas trwania ćwiczenia; 5) rodzaj (numer) realizowanych ćwiczeń i zadań, w tym: konfigurację prowadzonego pojazdu, ro- dzaj przewożonego ładunku, rejon jazdy, panujące warunki atmosferyczne i drogowe, zainscenizowa- ne awarie i zagrożenia, ingerencje ze strony instruktora, graficzne zobrazowanie rejestrowa- nych parametrów jazdy; 6) wykaz zarejestrowanych nieprawidłowości związa- nych z obsługą i prowadzeniem pojazdu, wykaz zarejestrowanych przekroczeń przepisów ruchu drogowego, ocenę wykonanego ćwiczenia pod ką- tem ekonomiki jazdy (zużycie paliwa, sterowanie zespołem napędowym, wykorzystanie układu ha- mulcowego itp.); 7) automatyczną ocenę wykonanego ćwiczenia; 8) miejsce przeznaczone na wpis indywidualnej opi- nii instruktora oraz jego ostateczną ocenę wykona- nego ćwiczenia. Funkcjonalność techniczna symulatora — wymagania techniczne pozwalające na realizację funkcjonalności metodycznej symulatora § 9. Właściwa realizacja funkcjonalności meto- dycznej symulatora jest zapewniana przez: 1) urządzenia techniczne składające się na symulator, w tym: a) kabinę symulatora sprzężoną z układami umoż- liwiającymi osobie szkolonej odbiór wielkości charakteryzujących aktualny stan symulowane- go obiektu: układem generowania i prezentacji obrazu, układem do symulacji efektów dźwięko- wych, układem ruchu, rzeczywistą lub wirtualną deską rozdzielczą, mechanizmami sterowania pojazdem — kołem kierownicy wraz z aktyw- nym jej oporem, pedałem hamulca, pedałem przyspieszenia, pedałem sprzęgła (dla sterowa- nia manualnego), dźwignią zmiany biegów, b) układ wizualizacji, c) układ ruchu, d) stanowisko instruktora, e) układ zasilania symulatora, f) układy zapewniające bezpieczeństwo osób szko- lonych i instruktora; 2) system informatyczny symulatora, sterujący sy- mulacją: a) oparty o odpowiedni model ruchu pojazdu o co najmniej 6 stopniach swobody, b) pozwalający na realizację ćwiczeń określonych w funkcjonalności metodycznej symulatora, c) zawierający układ zbierania danych niezbęd- nych dla rejestracji i dokumentowania przebie- gu i wyników ćwiczeń. § 10. 1. Symulator powinien być wyposażony w kabinę współczesnego samochodu ciężarowego, ciągnika siodłowego lub autobusu, wyposażoną co najmniej w następujące elementy: 1) regulowany fotel kierowcy lub regulowany fotel kierowcy i pasażera; 2) tablicę rozdzielczą wraz z prędkościomierzem i ob- rotomierzem (dopuszcza się stosowanie deski wir- tualnej — wyświetlaczy zastępujących przyrządy i wskaźniki analogowe); 3) elementy sterowania: koło kierownicy, pedał przy- spieszenia, sprzęgła i hamulca oraz dźwignię zmia- ny biegów; 4) dźwignię kierunkowskazów, włącznik lub dźwignię zwalniacza, włączniki świateł postojowych, świateł drogowych, świateł przeciwmgłowych, a także dźwignię hamulca awaryjnego, postojowego; 5) wskaźnik włączenia hamulca awaryjnego, postojo- wego; 6) wskaźnik działania kierunkowskazów; 7) system oświetlenia wnętrza oraz podświetlania przyrządów i wyposażenia kabiny; 8) tachograf; 9) pasy bezpieczeństwa; 10) łatwo dostępny i wyraźnie oznaczony awaryjny wyłącznik układu ruchu symulatora. Dopuszcza się możliwość adaptacji kabiny i jej wy- posażenia w zakresie uwarunkowanym wymaganiami konstrukcyjnymi symulatora, lecz niezmieniającym cech funkcjonalnych w zakresie układów sterowania i pól widzenia. 2. Symulator powinien umożliwiać jazdę z co naj- mniej 6-biegową ręczną albo automatyczną skrzynią biegów. 3. Kabina symulatora powinna być wyposażona w system komunikacji głosowej między osobą szkolo- ną a instruktorem oraz w kamerę skierowaną na oso- bę szkoloną i kierownicę, umożliwiającą obserwację osoby szkolonej. 4. Symulator powinien generować opory wystę- pujące na kole kierownicy (opór aktywny zależny od wypadkowego momentu stabilizującego symulowa- nego pojazdu w danych warunkach ruchu), pedale ha- mulca, pedale sprzęgła (dla ręcznej skrzyni biegów), dźwigni zmiany biegów (dla ręcznej skrzyni biegów). § 11. Symulator powinien być wyposażony w sy- stem generujący efekty dźwiękowe słyszane przez osobę szkoloną w kabinie rzeczywistego pojazdu: 1) odgłosy pracy silnika i układu napędowego; 2) opływ powietrza; 3) szumy generowane przez ogumienie pojazdu pod- czas normalnej jazdy; 4) dźwięki charakterystyczne dla dużych poślizgów wzdłużnych i bocznych opon; 5) efekty akustyczne towarzyszące przejazdowi po nierównościach drogi; 6) odgłosy innych pojazdów uczestniczących w ru- chu; 7) sygnały dźwiękowe i alarmowe; 8) dźwięki charakterystyczne dla określonych awarii lub niesprawności. System powinien umożliwiać osobie szkolonej ocenę kierunku źródła emisji każdego z generowanych dźwięków. § 12. 1. Symulator powinien być wyposażony w komputerowy układ generowania „trójwymiarowe- go”, barwnego obrazu wirtualnego środowiska wi- dzianego z kabiny symulatora. 2. Minimalna odległość ekranu od punktu ocznego osoby szkolonej powinna być nie mniejsza niż 2,5 m, przy czym za punkt oczny osoby szkolonej przyjmuje się punkt leżący w pionowej podłużnej płaszczyźnie symetrii fotela osoby szkolonej na wysokości 0,75 m nad siedziskiem nieobciążonego fotela osoby szkolo- nej, oddalony o 0,25 m od płaszczyzny stycznej do za- główka lub oparcia fotela na tej wysokości. Dopuszcza się stosowanie projekcji obrazu na szybach kabiny. W takim przypadku wymaga się, aby prezentowany na nich obraz pozorny odpowiadał projekcji na ekra- nie oddalonym co najmniej 2,5 m od punktu ocznego osoby szkolonej. Zastrzeżenie to nie odnosi się do efektów wizualnych związanych z szybą (krople desz- czu, płatki śniegu, zanieczyszczenia powierzchni szy- by, praca wycieraczek i spryskiwaczy). 3. Układ projekcji obrazu powinien spełniać nastę- pujące parametry optyczne: 1) pole widzenia (na wysokości punktu ocznego oso- by szkolonej) nie mniejsze niż 180° w poziomie (plus widzenie wsteczne w lusterkach) i 30° w pio- nie, chyba że kabina ogranicza to pole widzenia; 2) minimalna rozdzielczość na kanał graficzny 1024 × 768 pikseli; 3) rozdzielczość kątowa co najwyżej 4 minuty kątowe na jeden piksel; 4) częstotliwość generowania klatek obrazu, co naj- mniej 30 Hz; 5) częstotliwość wyświetlania klatek obrazu, co naj- mniej 60 Hz i nie mniej niż częstotliwość genero- wania klatek obrazu; 6) kontrast min. 300. 4. Obraz w imitatorach lusterek wstecznych powi- nien odpowiadać właściwościom obrazu widzianego w rzeczywistych lusterkach wstecznych pojazdu, któ- rego kabina jest wykorzystywana w symulatorze — w przypadku kabiny autobusu dotyczy także we- wnętrznego lusterka wstecznego. § 13. 1. Symulator powinien być wyposażony w układ ruchu o sześciu stopniach swobody, to znaczy umożliwiający zmianę położenia kabiny symulatora wzdłuż i wokół osi podłużnej, poprzecznej i pionowej. 2. Układ ruchu powinien generować ruchy kabiny symulatora, które w połączeniu z układem wizualizacji oraz systemem dźwiękowym umożliwią odwzorowa- nie odczuć osoby szkolonej związanych z przyspiesza- niem i hamowaniem pojazdu, oddziaływaniem sił od- środkowych podczas dynamicznej zmiany kierunku jazdy, oddziaływaniem przyczepy lub naczepy, poko- nywaniem nierówności nawierzchni drogi, nagłym uszkodzeniem ogumienia, kolizjami drogowymi itp. 3. Układ ruchu powinien umożliwiać osiąganie chwilowych wartości wielkości mierzonych na siedze- niu osoby szkolonej: 1) przyspieszeń translacyjnych z przedziału co naj- mniej ± 4 m/s; 2) prędkości translacyjnych z przedziału co najmniej ± 0,3 m/s; 3) przyspieszeń kątowych z przedziału co najmniej ± 200 stopni/s; 4) prędkości kątowych z przedziału co najmniej ± 30 stopni/s. § 14. 1. Stanowisko instruktora powinno umożli- wiać realizację następujących funkcji: 1) sprawdzanie sprawności technicznej poszczegól- nych modułów symulatora; 2) sterowanie pracą symulatora, w tym także nieza- leżne sterowanie układem ruchu; 3) przygotowanie scenariuszy poszczególnych ćwi- czeń; 4) monitorowanie przebiegu ćwiczenia; 5) bieżące korygowanie przebiegu ćwiczenia oraz wprowadzanie nowych jego elementów; 6) utrzymywanie stałej komunikacji głosowej z oso- bą szkoloną; 7) rejestrowanie, archiwizowanie i odtwarzanie prze- biegu i oceny ćwiczeń oraz raportów z ich wykona- nia; 8) awaryjne zatrzymanie układu ruchu; 9) awaryjne wyłączanie symulatora; 10) odczyt czasu rzeczywistego; 11) rejestrowanie czasu pracy symulatora oraz układu ruchu. 2. Monitor zainstalowany na stanowisku instrukto- ra powinien umożliwiać obserwację w czasie rzeczy- wistym między innymi: 1) obrazu zewnętrznego widzianego z kabiny kierow- cy; 2) obrazu obserwowanego przez osobę szkoloną w lusterkach wstecznych; 3) widoku zewnętrznego symulowanego pojazdu w wirtualnym środowisku; 4) obrazu z kamery zainstalowanej we wnętrzu kabi- ny kierowcy; 5) dwuwymiarowej mapy rejonu jazdy z odwzorowa- niem aktualnego ruchu drogowego. 3. Podczas przygotowywania scenariusza ćwicze- nia instruktor powinien mieć możliwość doboru odpo- wiednich ćwiczeń z programu szkolenia oraz wprowa- dzania zmian w organizacji ruchu drogowego, obej- mujących między innymi: 1) zamykanie ulic (inscenizowanie robót drogowych i wypadków itp.); 2) zmianę wybranych znaków drogowych; 3) zmianę w sygnalizacji świetlnej sterującej ruchem drogowym; 4) wprowadzenie sterowania ruchem drogowym przez uprawnione osoby. 4. Podczas monitorowania przebiegu ćwiczenia instruktor powinien mieć możliwość: 1) korygowania przygotowanego wcześniej scenariu- sza w zakresie zmian warunków pogodowych, sta- nu nawierzchni jezdni (sucha, śliska), a także natę- żenia ruchu; 2) sterowania innym pojazdem uczestniczącym w ru- chu drogowym; 3) inscenizowania awarii wybranych układów i insta- lacji symulowanego pojazdu oraz nieprawidło- wych i niespodziewanych zachowań ze strony in- nych użytkowników ruchu drogowego, które stwa- rzają zagrożenie dla kierującego symulowanym pojazdem i wymagają od niego natychmiastowej reakcji; 4) zatrzymania prowadzonego ćwiczenia w dowol- nym momencie, a następnie jego kontynuowania lub ponownego rozpoczęcia. 5. Wszystkie ingerencje instruktora powinny być rejestrowane w raporcie z odbywanego przez osobę szkoloną ćwiczenia. 6. Stanowisko instruktora powinno być tak umiesz- czone, aby nie zakłócać pracy osoby szkolonej pod- czas ćwiczenia. § 15. 1. System informatyczny symulatora, o któ- rym mowa w § 9 pkt 2, powinien: 1) umożliwiać: a) symulowanie ruchu drogowego, z charaktery- styczną infrastrukturą drogową, pojazdami i pieszymi, b) jednoczesne generowanie (i obrazowanie) co najmniej 25 uczestników ruchu drogowego w polu widzenia osoby szkolonej (pieszych, ro- werzystów, samochodów osobowych, autobu- sów, samochodów ciężarowych, motocykli, po- jazdów uprzywilejowanych i tramwajów oraz pociągów na przejazdach kolejowych i w ich pobliżu) przestrzegających i nieprzestrzegają- cych przepisów ruchu drogowego; 2) generować obraz zapewniający symulację różnych rodzajów dróg z wykorzystaniem elementów in- frastruktury drogowej, w tym: a) obszar zabudowany: — miejski — charakteryzujący się drogą twardą ze skrzyżowaniami, w tym skrzyżowaniami o ruchu okrężnym i sygnalizacją świetlną oraz budynkami jedno- i wielokondygnacyjnymi (w tym co najmniej czterokondygnacyjnymi), — wiejski — charakteryzujący się drogą twardą oraz budynkami parterowymi i dwukondyg- nacyjnymi, b) obszar niezabudowany: — drogi gruntowe, — drogi jedno- i dwujezdniowe, — autostrady z co najmniej dwoma pasami ru- chu przypadającymi na jedną jezdnię, z barie- rami energochłonnymi (rozdzielającymi jezd- nie i umieszczonymi na poboczu), — drogi ekspresowe jedno- lub dwujezdniowe, posiadające wielopoziomowe skrzyżowania z przecinającymi je innymi drogami transpor- tu lądowego i wodnego, z dopuszczeniem wyjątkowo skrzyżowań jednopoziomowych, c) mosty, wiadukty, tunele. 2. System informatyczny powinien umożliwiać sy- mulowanie warunków atmosferycznych i warunków jazdy, pory roku i doby, w tym w szczególności: 1) warunków atmosferycznych obejmujących: śnieg, deszcz, mgły i wiatr; 2) zróżnicowanych warunków jazdy obejmujących nawierzchnię o normalnej oraz zmniejszonej przy- czepności. 3. Generowany przez symulator obraz powinien spełniać warunek interaktywności z pozostałymi po- jazdami oraz z pieszymi, tzn. uwzględniać zmiany w symulacji wynikające z zachowania osoby szkolonej i sposobu wykonywania przez nią ćwiczeń. Uwaga! 4. Rzeźba odwzorowywanego terenu powinna być zróżnicowana i obejmować teren równinny, górzysty, w tym drogi o różnym stopniu nachylenia (długie pod- jazdy i zjazdy o dużym nachyleniu, częste podjazdy i zjazdy o zmiennym nachyleniu, serpentyny). 5. Symulowane drogi powinny zawierać wszystkie elementy dróg rzeczywistych, a także wymagane prze- pisami oznakowanie poziome, pionowe oraz sygnali- zację świetlną i inne elementy kierowania ruchem (np. zapory, półzapory itp.). 6. Łączna długość symulowanych tras jazdy nie powinna być krótsza niż 100 km. 7. System informatyczny symulatora powinien za- pewniać odwzorowanie wybranych awarii i niespraw- ności poszczególnych układów, instalacji i układów pojazdu, w tym w szczególności: 1) częściowego i całkowitego zaniku działania hamul- ca roboczego; 2) asymetrii działania hamulców; 3) przebicia ogumienia, zwłaszcza kół kierowanych; 4) zmiany położenia środka masy pojazdu, wynikają- cego z przemieszczenia się ładunku; 5) awarii silnika, uniemożliwiającej wytwarzanie efektywnego momentu obrotowego; 6) awarii układów: przeciwdziałającego blokowaniu kół przy hamowaniu, kontroli trakcji oraz stabiliza- cji toru jazdy pojazdu; 7) komunikatów, ostrzeżeń i usterek tachografu. Wszystkie wartości podane w niniejszym załączniku, dotyczące wymienionych w nim wielkości, powinny być określone z dokładnością ± 2,5%.