Załącznik

RAMY PROGRAMOWE KSZTAŁCENIA UZUPEŁNIAJĄCEGO DLA SZKOLNYCH PUNKTÓW KONSULTACYJNYCH I i II etap edukacyjny (szkoła podstawowa) Celem kształcenia ogólnego w szkole podstawo- wej jest: 1) przyswojenie przez uczniów podstawowego zaso- bu wiadomości na temat faktów, zasad, teorii i praktyki, dotyczących przede wszystkim tematów i zjawisk bliskich doświadczeniom uczniów; 2) zdobycie przez uczniów umiejętności wykorzysty- wania posiadanych wiadomości podczas wykony- wania zadań i rozwiązywania problemów; 3) kształtowanie u uczniów postaw warunkujących sprawne i odpowiedzialne funkcjonowanie we współczesnym świecie. Do najważniejszych umiejętności zdobywanych przez ucznia w trakcie kształcenia ogólnego w szkole podstawowej należą: 1) czytanie — rozumiane zarówno jako prosta czyn- ność oraz jako umiejętność rozumienia, wykorzy- stywania i przetwarzania tekstów w zakresie umoż- liwiającym zdobywanie wiedzy, rozwój emocjo- nalny, intelektualny i moralny oraz uczestnictwo w życiu społeczeństwa; 2) umiejętność formułowania wniosków opartych na obserwacjach empirycznych dotyczących przyro- dy i społeczeństwa; 3) umiejętność komunikowania się w języku ojczy- stym zarówno w mowie, jak i w piśmie; — 13182 — 4) umiejętność posługiwania się nowoczesnymi technologiami informacyjno-komunikacyjnymi, w tym także dla wyszukiwania i korzystania z infor- macji; 5) umiejętność uczenia się jako sposób zaspokajania naturalnej ciekawości świata, odkrywania swoich zainteresowań i przygotowania do dalszej eduka- cji; 6) umiejętność pracy zespołowej. Jednym z najważniejszych zadań szkoły podsta- wowej jest kształcenie umiejętności posługiwania się językiem polskim, w tym dbałość o wzbogacanie zaso- bu słownictwa uczniów. Wypełnianie tego zadania na- leży do obowiązków każdego nauczyciela. Nauczyciele powinni też stwarzać uczniom warun- ki do nabywania umiejętności wyszukiwania, porząd- kowania i wykorzystywania informacji z różnych źró- deł, z zastosowaniem technologii informacyjno-komu- nikacyjnych. EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA I etap edukacyjny (klasy I—III szkoły podstawowej) Cele kształcenia — wymagania ogólne Celem edukacji wczesnoszkolnej jest wspomaga- nie dziecka w rozwoju intelektualnym, emocjonalnym, społecznym, etycznym, fizycznym i estetycznym. Za- daniem szkoły jest wykształcenie umiejętności posłu- giwania się językiem polskim oraz ukształtowanie systemu wiadomości i umiejętności potrzebnych dzie- cku do poznawania i rozumienia świata, radzenia so- bie w codziennych sytuacjach oraz do kontynuowania nauki w klasach IV—VI szkoły podstawowej. Uczeń zdobywa podstawowe wiadomości na te- mat historii, geografii i przyrody Polski. Zdobywa pod- stawowe informacje o kulturze i społeczeństwie pol- skim, identyfikuje się z kulturą i tradycją polską, za- chowując szacunek dla odmienności kulturowych i tradycji kraju zamieszkania. Poznaje klasyczne teksty polskiej literatury dziecięcej. Uczeń rozbudza swoje zainteresowania Polską. Treści nauczania — wymagania szczegółowe Kursywą zaznaczono treści nauczania dla uczniów na poziomie C biegłości językowej (poziom zaawansowa- ny). I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. 1. Słuchanie. Uczeń: 1) rozróżnia głoski współczesnej polszczyzny, z wyjątkiem najtrudniejszych; 2) rozróżnia wszystkie głoski współczesnej pol- szczyzny; 3) rozumie złożone polecenia; 4) rozumie rozbudowane polecenia; 5) rozumie proste wypowiedzi monologowe i dialogowe bez dodatkowych wyjaśnień; 6) rozumie złożone wypowiedzi monologowe i dialogowe; 7) rozumie proste teksty literackie wspierane ilu- stracjami, gestami, rekwizytami i inne teksty kultury; 8) rozumie teksty literackie (zwłaszcza tworzone we współczesnej polszczyźnie) i inne teksty kultury. 2. Czytanie. Uczeń: 1) czyta na głos, prawidłowo akcentując wyra- zy; 2) czyta na głos, poprawnie i wyraziście, krótki i prosty tekst (także nieznany); 3) rozumie krótkie teksty użytkowe; 4) rozpoznaje formy użytkowe: np. życzenia, za- proszenie, ogłoszenie, list, prostą instrukcję; 5) rozumie krótkie utwory literackie i inne teks- ty kultury; 6) rozumie utwory literackie i inne teksty kultu- ry; 7) w tekście literackim zaznacza wybrane frag- menty, określa czas i miejsce akcji, wskazuje głównych bohaterów; 8) określa podstawowe elementy świata przed- stawionego w utworze literackim lub w in- nym tekście kultury; 9) rozumie podstawowe oraz przenośne zna- czenie wyrazów w tekście; 10) wyszukuje w tekście potrzebne informacje, korzysta z obrazkowych słowników i ency- klopedii; 11) korzysta ze słowników i encyklopedii. II. Tworzenie wypowiedzi. 1. Mówienie. Uczeń: 1) wymawia poznane słowa w sposób zrozumia- ły; 2) poprawnie wymawia słowa i zwroty; 3) skutecznie porozumiewa się w codziennych sytuacjach, stosując właściwe formy komuni- kowania się, wypowiada się płynnie; 4) uczestniczy w rozmowie i w prostej dyskusji, wyraża w prosty sposób własne zdanie; 5) formułuje kilkuzdaniową wypowiedź, opowia- da o własnych doświadczeniach, opisuje lu- dzi, przedmioty, miejsca i sytuacje; 6) formułuje życzenia i zaproszenie; 7) opowiada w prosty sposób akcję utworu oraz opisuje postaci i relacje między nimi, a także świat przedstawiony tekstów kultury; — 13183 — 8) opisuje, opowiada, charakteryzuje postać literacką; 9) stosuje formuły grzecznościowe; 10) recytuje wiersze, stosując pauzę i intonację. 2. Pisanie. Uczeń: 1) przepisuje krótkie teksty; 2) pisze z pamięci (kilka wyrazów) (pojedyncze zdania) i ze słuchu (proste, krótkie teksty) (krótkie teksty); 3) z pomocą nauczyciela tworzy krótką wypo- wiedź (opis, list prywatny, życzenia, zapro- szenie); 4) tworzy krótką wypowiedź (dialog, opowiada- nie, przepis); 5) pisze według podanego wzoru proste teksty na znane mu tematy (np. związane z jego za- interesowaniami); 6) tworzy wypowiedź na znane mu tematy (np. związane z jego zainteresowaniami); 7) pisze proste teksty związane z poznanymi utworami literackimi i innymi tekstami kultu- ry; 8) tworzy wypowiedź związaną z poznanymi utworami literackimi i innymi tekstami kultu- ry; 9) stosuje podstawowe formuły grzecznościo- we; 10) na ogół pisze poprawnie ortograficznie i sto- suje podstawową interpunkcję; 11) zna i na ogół stosuje zasady ortografii i inter- punkcji. III. Wiedza o Polsce. Uczeń: 1) określa położenie Polski w Europie; 2) opowiada wybrane legendy i podania ilu- strujące narodziny państwa polskiego; 3) wymienia symbole narodowe, wyjaśnia ich znaczenie, rozpoznaje hymn narodowy; 4) wymienia wybrane postaci z historii Polski (Mikołaj Kopernik, Tadeusz Kościuszko, Adam Mickiewicz, Fryderyk Chopin, Jan Ma- tejko, Maria Skłodowska-Curie, Jan Paweł II, Lech Wałęsa); 5) opowiada o tradycjach swojej rodziny, two- rzy własne drzewo genealogiczne, posługuje się terminami opisującymi pokrewieństwo; 6) podaje nazwę regionu, z którego pochodzi je- go rodzina, opisuje krajobraz tego regionu i wymienia najważniejsze jego obiekty; 7) rozpoznaje różnorodność tradycji kulturowej i szanuje odmienności innych narodów; 8) opisuje położenie Polski, wymienia obecną i dawne stolice Polski; wymienia najważ- niejsze miasta, góry i rzeki; 9) opowiada o najważniejszych polskich świę- tach oraz związanych z nimi tradycjach; 10) porównuje polskie tradycje świąteczne ze świętami w kraju zamieszkania; zna na pa- mięć kilka wybranych polskich wierszy, pio- senek i przysłów; 11) opisuje polski pejzaż z uwzględnieniem pór roku oraz obyczaje związane z tymi porami roku; 12) opisuje krajobrazy Polski: nadbałtycki, nizin- ny, wyżynny, górski. Teksty kultury. Wykaz tekstów (poznawanych w całości lub we frag- mentach, przy czym nie można pominąć utworu ozna- czonego gwiazdką): Liliana Bardijewska, Zielony wędrowiec Władysław Bełza, Katechizm polskiego dziecka Jan Brzechwa, wiersze dla dzieci (wybór) Wanda Chotomska, Wanda Chotomska dla najmłod- szych Jan Grabowski, Puc, Bursztyn i goście Mira Jaworczakowa, Jacek, Wacek i Pankracek, Oto jest Kasia Grzegorz Kasdepke, Kacperiada Maria Kownacka, Plastusiowy pamiętnik Maria Krüger, Karolcia Joanna Kulmowa, Zasypianki Kornel Makuszyński, Marian Walentynowicz, Przygo- dy Koziołka Matołka Anna Onichimowska, Najwyższa góra świata, Sen, który odszedł Marian Orłoń, Florentynka Joanna Papuzińska, Nasza mama czarodziejka Janina Porazińska, Szewczyk Dratewka Ewa Szelburg-Zarembina, Idzie niebo ciemną nocą, Królestwo bajki Julian Tuwim, *wiersze dla dzieci (wybór) Barbara Tylicka, Polskie miasta w baśni i legendzie. O krakowskich psach i kleparskich kotach Wojciech Widłak, Pan Kuleczka Józef Wybicki, *Mazurek Dąbrowskiego (dwie pierw- sze zwrotki) Legendy: O Lechu, Czechu i Rusie O Piaście Kołodzieju O smoku wawelskim O śpiących rycerzach O Warsie i Sawie — 13184 — Piosenki: Krakowiaczek jeden (za: Zygmunt Gloger) Mam chusteczkę haftowaną Płynie Wisła, płynie (słowa Edmund Wasilewski, mu- zyka Kazimierz Hofman) Stary niedźwiedź Wlazł kotek na płotek (za: Oskar Kolberg, muzyka Sta- nisław Moniuszko) Zasiali górale... Wybrane filmy, np.: Akademia Pana Kleksa (reżyser Krzysztof Gradowski) Bolek i Lolek — odcinki do wyboru Dziwne Przygody Koziołka Matołka — odcinki do wy- boru Miś Uszatek — odcinki do wyboru Reksio — odcinki do wyboru Czasopisma, strony internetowe, programy telewizyj- ne, aktualnie popularne piosenki dla dzieci Wybrane polskie komiksy, np.: Henryk Jerzy Chmielewski, Tytus, Romek i A’Tomek (do wyboru) Janusz Christa, Kajko i Kokosz (do wyboru) Kręgi tematyczne: 1) ja i moi bliscy: a) podstawowe informacje o sobie (imię, nazwisko, wiek, miejsce zamieszkania), b) wygląd zewnętrzny, c) umiejętności i zainteresowania, d) emocje, marzenia, świat wyobraźni, e) najbliższa rodzina, f) przyjaciele, koledzy; 2) dom i otoczenie: a) dom (pomieszczenia, meble), b) zabawki, c) podwórko, plac zabaw, d) ciekawe miejsca; 3) życie codzienne: a) kalendarz (miesiące, dni tygodnia, godziny, pory dnia), b) podstawowe czynności dnia codziennego, c) moja klasa i obowiązki szkolne, d) gry, zabawy, koła zainteresowań, e) żywienie (artykuły spożywcze, posiłki i potrawy), f) zakupy (kupowanie, sprzedawanie, cyfry i liczby), g) usługi (np. biblioteka), h) ubranie (części garderoby); 4) zdrowie i sport: a) najważniejsze części ciała, b) czystość i schludność, c) samopoczucie, d) umiejętności sportowe; 5) podróże i turystyka: a) wakacje, b) ciekawostki turystyczne, c) komunikacja lokalna; 6) środowisko naturalne: a) pogoda, pory roku, b) rośliny i zwierzęta; 7) technika, media: a) domowe urządzenia techniczne, b) telewizja, radio, Internet; 8) wiedza o Polsce: a) symbole narodowe, b) znani Polacy, c) święta i zwyczaje, d) polonica w miejscu zamieszkania; 9) język nauki: a) podstawowe terminy z zakresu wiedzy o języku, b) podstawowe terminy z zakresu wiedzy o literatu- rze, c) podstawowe terminy historyczne i geograficzne. JĘZYK POLSKI II etap edukacyjny (klasy IV—VI szkoły podstawowej) Cele kształcenia — wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń rozwija sprawność uważnego słuchania, czy- tania głośnego i cichego oraz umiejętność rozu- mienia znaczeń dosłownych i prostych znaczeń przenośnych; zdobywa świadomość języka jako wartościowego i wielofunkcyjnego narzędzia ko- munikacji, rozwija umiejętność poszukiwania inte- resujących go wiadomości, a także ich porządko- wania oraz poznawania dzieł sztuki; uczy się rozpo- znawać różne teksty kultury, w tym użytkowe, oraz stosować odpowiednie sposoby ich odbioru. II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń poznaje teksty kultury odpowiednie dla stop- nia rozwoju emocjonalnego i intelektualnego; roz- poznaje ich konwencje gatunkowe; uczy się je od- bierać świadomie i refleksyjnie; kształtuje świado- mość istnienia w tekście znaczeń ukrytych; rozwija zainteresowania różnymi dziedzinami kultury; po- znaje specyfikę literackich i pozaliterackich sposo- bów wypowiedzi artystycznej; w kontakcie z dzieła- mi kultury kształtuje hierarchię wartości, swoją wrażliwość, gust estetyczny, poczucie własnej toż- samości i postawę patriotyczną. III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń rozwija umiejętność wypowiadania się w mowie i w piśmie na tematy poruszane na zaję- ciach, związane z poznawanymi tekstami kultury i własnymi zainteresowaniami; dba o poprawność — 13185 — wypowiedzi własnych, a ich formę kształtuje odpo- wiednio do celu wypowiedzi; wykorzystując posia- dane umiejętności, rozwija swoją wiedzę o języku. Treści nauczania — wymagania szczegółowe Kursywą zaznaczono treści nauczania dla uczniów na poziomie C biegłości językowej (poziom zaawansowa- ny). I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. 1. Słuchanie. Uczeń: 1) rozróżnia większość głosek języka polskiego; 2) rozróżnia wszystkie głoski języka polskiego; 3) rozumie złożone polecenia, proste instrukcje oraz wypowiedzi monologowe i dialogowe, włącznie z wypowiedziami w dyskusjach, w tym nadawane za pomocą środków audio- wizualnych; 4) rozumie rozbudowane wypowiedzi o charakte- rze informacyjnym i użytkowym; 5) rozumie współczesne utwory literackie i inne teksty kultury; 6) rozumie utwory literackie (z różnych epok) i in- ne teksty kultury. 2. Czytanie. Uczeń: 1) czyta na głos, prawidłowo akcentując wyrazy i stosując akcent zdaniowy; zachowuje into- nację zdania; 2) sprawnie czyta teksty głośno i cicho; 3) rozumie utwory literackie oraz inne teksty kul- tury; 4) rozpoznaje wpisanego w tekst literacki na- dawcę i odbiorcę; 5) rozpoznaje wybrane elementy świata przed- stawionego w tekście literackim; 6) wyodrębnia wszystkie elementy świata przed- stawionego w tekście literackim; 7) rozróżnia oficjalną i nieoficjalną odmianę ję- zyka; 8) odróżnia język literacki od nieliterackiego; 9) rozumie dłuższe teksty informacyjne oraz użytkowe; 10) odróżnia zdania informujące o faktach od zdań wyrażających opinię; 11) rozpoznaje formy gatunkowe (zaproszenie, życzenia i gratulacje, zawiadomienie i ogło- szenie, instrukcję, w tym przepis); 12) dostrzega relacje między częściami składo- wymi wypowiedzi (tytuł, wstęp, rozwinięcie, zakończenie, akapity); 13) korzysta ze szkolnych słowników oraz innych źródeł informacji; 14) korzysta z informacji zawartych w encyklope- diach oraz słownikach jednojęzycznych i dwu- języcznych. 3. Świadomość językowa. Zgodnie z opisem umiejętności oraz kręgami te- matycznymi (leksyka). 4. Analiza i interpretacja tekstów kultury (uczeń zna teksty literackie i inne teksty kultury wskazane przez nauczyciela). Zgodnie z opisem umiejętności oraz kręgami te- matycznymi (wartości). II. Tworzenie wypowiedzi. 1. Mówienie. Uczeń: 1) mówi w sposób na ogół zrozumiały, stosując akcent zdaniowy; 2) poprawnie wymawia słowa i zdania; 3) spontanicznie i w miarę płynnie porozumie- wa się w codziennych sytuacjach, stosując właściwe formy komunikowania się; 4) wypowiada się płynnie i logicznie; 5) opowiada o własnych doświadczeniach, opi- suje ludzi, przedmioty, miejsca i sytuacje; 6) formułuje pytania do tekstu; 7) opowiada akcję utworu, opisuje postaci i re- lacje między nimi, a także świat przedstawio- ny tekstów kultury, w tym nazywa swoje re- akcje czytelnicze i wyraża swój stosunek do postaci; 8) opisuje, opowiada, charakteryzuje postać lite- racką, streszcza i relacjonuje zdarzenia; 9) formułuje w miarę spójną wypowiedź na zna- ne mu tematy (np. związane z jego zaintere- sowaniami) oraz poznanymi utworami litera- ckimi i innymi tekstami kultury; 10) rozpoczyna dyskusję i uczestniczy w dyskusji nad poznanymi tekstami kultury; 11) uczestniczy w rozmowie, wyraża własne zda- nie i uzasadnia je; 12) formułuje życzenia, gratulacje, zaproszenie; 13) stosuje zróżnicowane formuły grzecznościo- we; 14) recytuje utwory literackie, dbając o prawidło- we akcentowanie i intonację; stosuje właści- wą modulację głosową. 2. Pisanie. Uczeń: 1) zapisuje dyktowane teksty, sporządza notatkę z tekstu czytanego; 2) opisuje wydarzenia, swoje przeżycia i doświad- czenia; 3) sporządza plan wypowiedzi; 4) formułuje pytania do tekstu; — 13186 — 5) tworzy wypowiedź związaną z poznanymi utworami literackimi i innymi tekstami kultu- ry oraz na znane mu tematy (np. o jego zain- teresowaniach); 6) tworzy proste wypowiedzi pisemne w wybra- nych formach gatunkowych (opis, charakte- rystyka, opowiadanie, dialog, list prywatny, kartka z dziennika, ogłoszenie, zaproszenie, życzenia, notatka); 7) swobodnie tworzy wypowiedzi pisemne w poznanych formach gatunkowych, stosując urozmaicone słownictwo; 8) stosuje w wypowiedzi pisemnej odpowiednią kompozycję i układ graficzny; 9) posługuje się oficjalną i nieoficjalną odmianą języka; 10) stosuje formuły grzecznościowe; 11) pisze poprawnie pod względem ortograficz- nym i interpunkcyjnym. 3. Świadomość językowa. Zgodnie z opisem umiejętności oraz kręgami te- matycznymi (leksyka). Teksty kultury Teksty poznawane w całości — nie mniej niż 4 pozycje książkowe w roku szkolnym oraz wybrane przez na- uczyciela teksty o mniejszej objętości. Adam Bahdaj, Wakacje z duchami Liliana Bardijewska, Dom ośmiu tajemnic Paweł Beręsewicz, Co tam u Ciumków? Jan Brzechwa, Akademia Pana Kleksa Antonina Domańska, Historia żółtej ciżemki Irena Jurgielewiczowa, Ten obcy Stanisław Lem, Bajki robotów Kornel Makuszyński, Szatan z siódmej klasy Małgorzata Musierowicz, Jeżycjada (od tomu Noelka) Aleksander Minkowski, Dolina Światła Zbigniew Nienacki, Pan Samochodzik i templariusze Edmund Niziurski — wybrana powieść (np. Niewiary- godne przygody Marka Piegusa, Sposób na Alcybia- desa) Joanna Olech, Dynastia Miziołków Joanna Onichimowska — wybrana powieść (np. Duch starej kamienicy, Daleki rejs) Henryk Sienkiewicz, W pustyni i w puszczy Alfred Szklarski — wybrana powieść (np. Tomek w krainie kangurów) Dorota Terakowska, Władca Lewawu Maciej Wojtyszko, Bromba i inni wybór baśni i legend wybór kolęd wybór pieśni patriotycznych wybór poezji, w tym utwory dla dzieci i młodzieży Wybrane polskie komiksy, np.: Dennis Wojda i Krzysztof Gawronkiewicz, Mikropolis Tadeusz Baranowski, Skąd się bierze woda sodowa i nie tylko Wybrane filmy, np.: Historia żółtej ciżemki (reżyser Sylwester Chęciński) Magiczne drzewo (reżyser Andrzej Maleszka) Panna z mokrą głową (reżyser Kazimierz Tarnas) Samochodzik i templariusze (reżyser Hubert Drapella) W pustyni i w puszczy (reżyser Władysław Ślesicki) Wakacje z duchami, Podróż za jeden uśmiech (reżyser Stanisław Jędryka) Kręgi tematyczne: 1) ja i moi bliscy: a) dane osobowe (imię, nazwisko, wiek, adres, data i miejsce urodzenia), b) wygląd zewnętrzny i cechy charakteru, c) zainteresowania, hobby, d) uczucia, emocje, marzenia, świat wyobraźni, e) zawody i umiejętności, f) rodzina i relacje rodzinne, g) przyjaciele, koledzy, znajomi; 2) dom i otoczenie: a) dom (pomieszczenia, wyposażenie), b) otoczenie domu (ogród, ulica), c) najbliższa okolica, d) atrakcje w miejscu zamieszkania; 3) życie codzienne: a) kalendarz (miesiące, dni tygodnia, godziny, pory dnia, plan dnia (tygodnia, miesiąca)), b) codzienne czynności i obowiązki, c) moja klasa i szkoła, d) rozrywki (np. kino, park rozrywki), e) żywienie (artykuły spożywcze, posiłki i potrawy, ich przygotowanie, sposoby odżywiania się), f) zakupy (sklepy, towary, miary i wagi, pieniądze), g) usługi (np. poczta, fryzjer), h) ubranie i moda; 4) zdrowie i sport: a) części ciała, b) higiena osobista, c) choroby i leczenie, d) zdrowa żywność, e) dyscypliny i wydarzenia sportowe, f) sprzęt i obiekty sportowe; 5) podróże i turystyka: a) wakacje, wypoczynek, b) znane miejsca, obiekty, — 13187 — c) informacja turystyczna, d) środki transportu; 6) środowisko naturalne: a) klimat, pogoda, pory roku, b) rośliny i zwierzęta, c) ochrona przyrody; 7) technika, media: a) odkrycia i wynalazki, b) urządzenia techniczne, c) radio, telewizja, prasa, Internet; 8) wiedza o Polsce: a) wybitni twórcy kultury i ich dzieła, b) święta, tradycje i zwyczaje, c) polonica w miejscu zamieszkania; 9) język nauki: a) podstawowe terminy z zakresu wiedzy o języku, b) podstawowe terminy z zakresu wiedzy o literatu- rze, c) podstawowe terminy historyczne i geograficzne. III etap edukacyjny (gimnazjum) Cele kształcenia — wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń samodzielnie dociera do informacji; rozumie komunikaty o coraz bardziej skomplikowanej orga- nizacji — werbalne i niewerbalne; podejmuje re- fleksję nad znaczeniami słów i dąży do ich dokład- nego rozumienia; krytycznie ocenia zawartość ko- munikatów. II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń doskonali sprawność analizy i interpretacji tekstów kultury; zyskuje nowe narzędzia, dzięki któ- rym jego lektura jest coraz dojrzalsza, bardziej świadoma i samodzielna; poznaje nowe gatunki i konwencje literackie; wykorzystuje poznane poję- cia w refleksji o literaturze i wartościach; czyta teks- ty kultury odpowiadające charakterystycznej dla tego wieku wrażliwości — z zakresu literatury mło- dzieżowej i popularnej; stopniowo zaczyna pozna- wać dzieła klasyczne ważne dla kultury polskiej. III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń zyskuje coraz wyraźniejszą świadomość funkcji środków językowych, które służą formuło- waniu wypowiedzi; zdobywa wiedzę o różnych od- mianach polszczyzny i kształci umiejętność po- prawnego wykorzystywania ich w różnych sytua- cjach, pogłębia znajomość etyki mowy i etykiety języka; poznaje i tworzy nowe, coraz trudniejsze formy wypowiedzi. Treści nauczania — wymagania szczegółowe Kursywą zaznaczono treści nauczania dla uczniów na poziomie C biegłości językowej (poziom zaawansowa- ny). I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. 1. Słuchanie. Uczeń: 1) rozumie złożone polecenia, proste instrukcje oraz wypowiedzi monologowe i dialogowe włącznie z wypowiedziami w dyskusjach, w tym nadawane za pomocą środków audio- wizualnych; 2) rozumie utwory literackie i inne teksty kultury; 3) rozumie wypowiedzi o charakterze informacyj- nym i użytkowym; 4) rozumie rozbudowane wypowiedzi o charak- terze informacyjnym i użytkowym; w tym na- dawane za pomocą środków audiowizualnych — rozróżnia informacje przekazane werbalnie oraz zawarte w dźwięku i obrazie; 5) odróżnia informacje o faktach od opinii; 6) rozpoznaje wypowiedzi o charakterze emocjo- nalnym i perswazyjnym; 7) dostrzega w wypowiedzi ewentualne przejawy agresji i manipulacji; 8) rozpoznaje wypowiedź argumentacyjną, wska- zuje tezę, argumenty i wnioski; 9) rozróżnia gatunki publicystyczne radiowe i te- lewizyjne (wywiad, reportaż). 2. Czytanie. Uczeń: 1) czyta na głos, prawidłowo akcentując wyrazy, i stosuje akcent zdaniowy, zachowuje intona- cję zdania; 2) rozumie utwory literackie, informacyjne, użytkowe oraz inne teksty kultury; 3) rozróżnia teksty informacyjne i argumenta- cyjne; 4) odróżnia informacje o faktach od opinii; 5) rozpoznaje wpisanego w tekst literacki na- dawcę i odbiorcę; 6) rozpoznaje wybrane elementy świata przed- stawionego w tekście literackim; 7) wyodrębnia wszystkie elementy świata przed- stawionego w tekście literackim; 8) rozróżnia oficjalną i nieoficjalną odmianę ję- zyka; 9) wyszukuje w wypowiedzi potrzebne informa- cje oraz cytuje odpowiednie fragmenty teks- tu; 10) porządkuje informacje w zależności od ich funkcji w przekazie; 11) odróżnia język literacki od nieliterackiego; 12) rozpoznaje różnice między fikcją a kłam- stwem; 13) rozpoznaje wypowiedzi o charakterze emo- cjonalnym i perswazyjnym; — 13188 — 14) rozpoznaje intencje wypowiedzi (aprobatę, dezaprobatę, negację, prowokację); 15) rozpoznaje wypowiedź argumentacyjną, wskazuje tezę, argumenty i wnioski; 16) rozróżnia prasowe gatunki publicystyczne (artykuł, wywiad, reportaż); 17) czerpie dodatkowe informacje z przypisu; 18) korzysta z informacji zawartych w encyklope- diach oraz słownikach jednojęzycznych i dwujęzycznych. 3. Świadomość językowa. Zgodnie z opisem umiejętności oraz kręgami te- matycznymi (leksyka). 4. Analiza i interpretacja tekstów kultury (uczeń zna teksty literackie i inne teksty kultury wskazane przez nauczyciela). Zgodnie z opisem umiejętności oraz kręgami te- matycznymi (wartości). II. Tworzenie wypowiedzi. 1. Mówienie. Uczeń: 1) wypowiada się płynnie i logicznie; 2) tworzy spójne wypowiedzi (monologowe i dia- logowe) w następujących formach gatunko- wych: urozmaicone kompozycyjnie i fabularnie opowiadanie, opis sytuacji i przeżyć, zróżnico- wany stylistycznie i funkcjonalnie opis zwy- kłych przedmiotów lub dzieł sztuki, charaktery- styka postaci literackiej, filmowej lub rzeczywi- stej, sprawozdanie z lektury, filmu, spektaklu i ze zdarzenia z życia; dostosowuje odmianę i styl języka do gatunku, w którym się wypo- wiada; 3) tworzy plan twórczy własnej wypowiedzi; 4) uczestniczy w dyskusji, uzasadnia własne zda- nie, przyjmuje poglądy innych lub polemizuje z nimi; 5) przestrzega zasad etyki mowy w różnych sytu- acjach komunikacyjnych; 6) stosuje zasady etykiety językowej — wie, w ja- ki sposób zwracać się do rozmówcy w zależno- ści od sytuacji i relacji łączącej go z osobą, do której mówi (dorosły, rówieśnik, obcy, bliski), zna formuły grzecznościowe, zna konwencje językowe zależne od środowiska (np. sposób zwracania się do nauczyciela, lekarza, profeso- ra szkoły wyższej), ma świadomość konse- kwencji używania formuł niestosownych i obraźliwych; 7) recytuje utwory literackie, stosując właściwą modulację głosową. 2. Pisanie. Uczeń: 1) sporządza notatkę z tekstu czytanego; 2) tworzy spójne wypowiedzi pisemne w nastę- pujących formach gatunkowych: urozmaicone kompozycyjnie i fabularnie opowiadanie, opis sytuacji i przeżyć, zróżnicowany stylistycznie i funkcjonalnie opis zwykłych przedmiotów lub dzieł sztuki, charakterystyka postaci literackiej, filmowej lub rzeczywistej, sprawozdanie z lek- tury, filmu, spektaklu i ze zdarzenia z życia, roz- prawka, podanie, życiorys i CV, list motywacyj- ny, dedykacja; dostosowuje odmianę i styl ję- zyka do gatunku, w którym się wypowiada; 3) stosuje zasady organizacji tekstu zgodne z wy- mogami gatunku, tworząc spójną pod wzglę- dem logicznym i składniowym wypowiedź na zadany temat; 4) tworzy plan twórczy własnej wypowiedzi; 5) dokonuje starannej redakcji tekstu napisanego ręcznie i na komputerze (umiejętnie formatuje tekst, dobiera rodzaj czcionki według rozmiaru i kształtu, stosuje właściwe odstępy, wyznacza marginesy i justuje tekst, dokonuje jego korek- ty, jednocześnie kontrolując autokorektę), po- prawia ewentualne błędy językowe, ortogra- ficzne oraz interpunkcyjne; 6) przestrzega zasad etyki mowy w różnych sytua- cjach komunikacyjnych, m.in. zna konsekwen- cje stosowania form charakterystycznych dla elektronicznych środków przekazywania infor- macji, takich jak: SMS, e-mail, czat, blog (ma świadomość niebezpieczeństwa oszustwa i manipulacji powodowanych anonimowością uczestników komunikacji w sieci, łatwego obra- żania obcych, ośmieszania i zawstydzania in- nych wskutek rozpowszechniania obrazów przedstawiających ich w sytuacjach kłopotli- wych, zna skutki kłamstwa, manipulacji, ironii); 7) świadomie, odpowiedzialnie, selektywnie ko- rzysta (jako odbiorca i nadawca) z elektronicz- nych środków przekazywania informacji, w tym z Internetu; 8) pisze poprawnie pod względem ortograficz- nym i interpunkcyjnym. 3. Świadomość językowa. Zgodnie z opisem umiejętności oraz kręgami te- matycznymi (leksyka). Teksty kultury: Teksty poznawane w całości — nie mniej niż 5 pozycji książkowych w roku szkolnym oraz wybrane przez na- uczyciela teksty o mniejszej objętości, przy czym nie można pominąć autorów i utworów oznaczonych gwiazdką: Arkady Fiedler, Dywizjon 303 Ida Fink — wybrane opowiadanie (lub inny utwór po- dejmujący problematykę Holokaustu) Aleksander Fredro, Zemsta Aleksander Kamiński, Kamienie na szaniec Jan Kochanowski, Na dom w Czarnolesie, Na lipę, Na zdrowie, Treny (V, VII, VIII) Ignacy Krasicki, Lew i zwierzęta, Malarze, Ptaszki w klatce, Przyjaciele Stanisław Lem — wybrane opowiadanie Adam Mickiewicz, ballady (np. Pani Twardowska, Świ- tezianka, Powrót taty), *Dziady cz. II, Reduta Ordona — 13189 — Sławomir Mrożek — wybrane opowiadanie Bolesław Prus — wybrana nowela (np. Katarynka, Ka- mizelka, Z legend dawnego Egiptu) Andrzej Sapkowski — wybrana powieść z Sagi o Wiedźminie Henryk Sienkiewicz — wybrana powieść historyczna (Quo vadis, Krzyżacy lub Potop) Juliusz Słowacki, W pamiętniku Zofii Bobrówny, List do matki wybrane wiersze następujących poetów XX w.: Kon- stanty Ildefons Gałczyński, Zbigniew Herbert, Czesław Miłosz, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Wisława Szymborska, Julian Tuwim, ks. Jan Twardowski, Kazi- mierz Wierzyński wybrana młodzieżowa powieść obyczajowa (np. Mał- gorzaty Musierowicz, Doroty Terakowskiej) Teksty poznawane w całości lub w części (decyzja na- leży do nauczyciela): Miron Białoszewski, Pamiętnik z powstania warszaw- skiego Ryszard Kapuściński — wybrany utwór Jan Parandowski, Przygody Odyseusza Wybór publicystyki z prasy i innych środków społecz- nego przekazu Wybrane polskie komiksy Wybrane programy telewizyjne Wybrane filmy, np: Skarb (reżyser Leonard Buczkowski) Krzyżacy (reżyser Aleksander Ford) W pustyni i w puszczy (reżyser Władysław Ślesicki lub reżyser Gavin Hood) Akcja pod Arsenałem (reżyser Jan Łomnicki) Panna Nikt (reżyser Andrzej Wajda) Kręgi tematyczne: 1) ja i moi bliscy: a) dane osobowe (imię, nazwisko, wiek, adres, data i miejsce urodzenia, wykształcenie), b) wygląd zewnętrzny, cechy charakteru, talenty i zdolności, c) zainteresowania, hobby, pasje, d) uczucia, emocje, marzenia, plany, e) praca, f) rodzina, relacje rodzinne i stopnie pokrewień- stwa, g) życie towarzyskie, h) konflikty i problemy (w tym problemy etyczne); 2) dom i otoczenie: a) dom i otoczenie domu, b) miejsce zamieszkania i okolice, c) urzędy i instytucje, d) atrakcje w miejscu zamieszkania i okolicy; 3) życie codzienne: a) kalendarz (wieki), plan dnia (tygodnia, miesiąca), b) codzienne czynności i obowiązki (domowe, szkol- ne, koleżeńskie), c) klasa, szkoła, system edukacji, d) sposoby spędzania wolnego czasu (np. kino, teatr), e) żywienie (artykuły spożywcze, posiłki i potrawy, lokale gastronomiczne, sposoby odżywiania się), f) zakupy (sklepy, towary, miary i wagi, pieniądze), g) usługi (np. punkty naprawy), h) ubranie, moda i styl; 4) zdrowie i sport: a) budowa człowieka, b) higiena osobista, c) choroby i leczenie, wypadki, d) uzależnienia, e) zdrowy styl życia, dieta, f) dyscypliny i wydarzenia sportowe, g) sprzęt i obiekty sportowe; 5) podróże i turystyka: a) planowanie wypoczynku i podróży, b) znane miejsca i zabytki, c) informacja turystyczna, d) baza turystyczna, e) transport; 6) środowisko naturalne: a) klimat, pogoda, pory roku, b) świat roślin i zwierząt, c) krajobraz, d) ekologia, e) katastrofy naturalne, f) przestrzeń kosmiczna; 7) technika, media: a) rozwój techniki i informatyki, b) motoryzacja i telekomunikacja, c) radio, telewizja, prasa, Internet; 8) wiedza o Polsce: a) twórcy kultury i ich dzieła, b) święta, tradycje i zwyczaje, rocznice, c) polonica w kraju zamieszkania; 9) język nauki: a) terminy z zakresu wiedzy o języku, b) terminy z zakresu wiedzy o literaturze, c) terminy historyczne i geograficzne. — 13190 — IV etap edukacyjny (liceum ogólnokształcące) Cele kształcenia — wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń rozumie teksty o skomplikowanej budowie; dostrzega sensy zawarte w strukturze głębokiej tekstu; rozpoznaje funkcje tekstu i środki językowe służące ich realizacji; ma świadomość kryteriów poprawności językowej. II. Analiza i interpretacja tekstów kultury. Uczeń stosuje w analizie podstawowe pojęcia z za- kresu poetyki; w interpretacji tekstu wykorzystuje wiedzę o kontekstach, w jakich może być on odczy- tywany; poznaje niezbędne dla lektury fakty z histo- rii literatury i innych dziedzin humanistyki; odczytu- je rozmaite sensy dzieła; dokonuje interpretacji po- równawczej. III. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń buduje wypowiedzi o wyższym stopniu zło- żoności; stosuje w nich podstawowe zasady logiki i retoryki; ma świadomość własnej kompetencji ję- zykowej. Treści nauczania — wymagania szczegółowe Kursywą zaznaczono treści nauczania dla uczniów na poziomie C biegłości językowej (poziom zaawansowa- ny). I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. 1. Słuchanie. Uczeń: 1) rozumie wypowiedzi monologowe i dialogo- we, w tym nadawane za pomocą środków audiowizualnych; 2) rozumie wypowiedzi o złożonej strukturze, w tym nadawane za pomocą środków audio- wizualnych, i odbiera zawarte w nich infor- macje zarówno jawne, jak i ukryte; 3) rozumie utwory literackie (z różnych epok) i inne teksty kultury; 4) rozumie wypowiedzi informacyjne i użytkowe oraz odróżnia informacje o faktach od opinii; 5) rozumie wypowiedzi o charakterze popularno- naukowym i publicystycznym; 6) rozumie intencję wypowiedzi (np. aprobatę, dezaprobatę, prowokację) oraz rozpoznaje środki językowe służące jej wyrażeniu; 7) rozumie jawną i ukrytą intencję wypowiedzi (sugestię i manipulację językową oraz ironię); 8) rozpoznaje środki językowe pełniące różne funkcje stylistyczne; 9) rozpoznaje pytania podchwytliwe i sugerują- ce odpowiedź; 10) rozpoznaje manipulację językową w tekstach reklamowych, w języku polityków i dziennika- rzy. 2. Czytanie. Uczeń: 1) czyta na głos, prawidłowo akcentując wyrazy, i stosuje akcent zdaniowy; 2) rozumie dłuższe teksty informacyjne oraz użytkowe; 3) odczytuje sens całego tekstu (a w nim znacze- nia wyrazów, związków frazeologicznych, zdań, grup zdań uporządkowanych w akapi- cie, odróżnia znaczenie realne i etymologicz- ne) oraz wydzielonych przez siebie fragmen- tów; potrafi objaśnić ich sens oraz funkcję na tle całości; 4) rozpoznaje podstawowe funkcje wypowiedzi; 5) rozpoznaje specyfikę tekstów publicystycz- nych (artykuł, felieton, reportaż), politycznych (przemówienie) i popularnonaukowych; wśród tekstów prasowych rozróżnia wiado- mość i komentarz; odczytuje zawarte w od- bieranych tekstach informacje zarówno jaw- ne, jak i ukryte; 6) wyszukuje informacje według wskazanego kryterium i porządkuje je; 7) rozumie dłuższe utwory literackie oraz inne teksty kultury; 8) rozumie utwory literackie i inne teksty kultu- ry, a w ich interpretacji uwzględnia różne konteksty; 9) rozpoznaje typ nadawcy i adresata tekstu; 10) wskazuje i charakteryzuje podstawowe kate- gorie świata przedstawionego; 11) identyfikuje elementy struktury tekstu litera- ckiego i dostrzega relacje między nimi; 12) odczytuje sens całego tekstu i wydzielonych fragmentów oraz ich funkcję na tle całości; 13) rozpoznaje jawną i ukrytą intencję wypowie- dzi (np. aprobatę, dezaprobatę, sugestię, iro- nię i manipulację językową); 14) dostrzega w wypowiedzi ewentualne przeja- wy manipulacji; 15) w tekście argumentacyjnym wskazuje tezę, argumenty, przykłady i wnioski; 16) korzysta z rozmaitych źródeł informacji. 3. Świadomość językowa. Zgodnie z opisem umiejętności oraz kręgami te- matycznymi (leksyka). 4. Analiza i interpretacja tekstów kultury (uczeń zna teksty literackie i inne teksty kultury wskazane przez nauczyciela). Zgodnie z opisem umiejętności oraz kręgami te- matycznymi (wartości). II. Tworzenie wypowiedzi. 1. Mówienie. Uczeń: 1) mówi w sposób na ogół zrozumiały i stosuje akcent zdaniowy; — 13191 — 2) swobodnie i spontanicznie porozumiewa się w różnych sytuacjach, stosując właściwe for- my komunikowania się; 3) wypowiada się spontanicznie, płynnie i logicznie; 4) formułuje spójną wypowiedź na tematy zwią- zane z otaczającą rzeczywistością, opowiada o własnych doświadczeniach, opisuje ludzi, przedmioty, miejsca i sytuacje; 5) publicznie wygłasza przygotowaną przez sie- bie wypowiedź, dbając o dźwiękową wyrazi- stość przekazu (w tym także tempo mowy i donośność głosu); 6) streszcza, omawia przeczytane utwory litera- ckie i inne teksty kultury, wskazuje ich temat, problematykę, charakteryzuje postaci, przed- stawia przebieg akcji oraz tworzy spójne, dłuższe wypowiedzi na zadany lub wybrany przez siebie temat; 7) prezentuje fabułę i charakteryzuje postać mó- wiącą, wypowiada się precyzyjnie w rozmai- tych formach; 8) uczestniczy w dyskusji na znany sobie temat, potrafi przedstawić swój punkt widzenia i uzasadnia własne zdanie; 9) w dyskusji, wystąpieniu publicznym formułu- je swoje zdanie, uzasadnia je i broni go, po- dejmuje polemikę; 10) stosuje uczciwe zabiegi perswazyjne, zdając sobie sprawę z ich wartości i funkcji; wystrze- ga się nieuczciwych zabiegów erystycznych; 11) stosuje podstawowe zasady etykiety języko- wej, dostosowując odmianę i styl języka do sytuacji, w której się wypowiada; 12) przestrzega zasad etykiety językowej, dosto- sowuje sposób wyrażania do stylu właściwe- go dla danej sytuacji; 13) recytuje utwory literackie, dbając o prawidło- we akcentowanie i intonację; interpretując je głosowo. 2. Pisanie. Uczeń: 1) zapisuje dyktowane teksty; 2) sporządza notatkę z tekstu słuchanego i czyta- nego; 3) tworzy podstawowe formy użytkowe (list ofi- cjalny, podanie, życiorys, CV, list motywacyj- ny); 4) tworzy dłuższy tekst pisany lub mówiony (roz- prawka, recenzja, referat, interpretacja utworu literackiego lub fragmentu) zgodnie z podsta- wowymi regułami jego organizacji, przestrze- gając zasad spójności znaczeniowej i logicznej; 5) analizuje i interpretuje wskazane utwory litera- ckie oraz inne teksty kultury; 6) przedstawia (opracowuje w pełni) dowolnie wybrany temat, zwracając uwagę na strukturę wypowiedzi; 7) przedstawia własną opinię na temat pozna- nych tekstów kultury i uzasadnia ją; 8) redaguje i edytuje własny tekst; 9) wykonuje różne działania na tekście cudzym (np. streszcza, parafrazuje, sporządza kon- spekt, cytuje); 10) posługuje się oficjalną i nieoficjalną odmianą języka; 11) pisze poprawnie pod względem ortograficz- nym i interpunkcyjnym, posługując się słow- nikiem ortograficznym; 12) stosuje obowiązujące normy poprawnościo- we, posługując się słownikami. 3. Świadomość językowa. Zgodnie z opisem umiejętności oraz kręgami te- matycznymi (leksyka). Teksty kultury: Teksty poznawane w całości (nie mniej niż 8 pozycji książkowych oraz wybrane przez nauczyciela teksty o mniejszej objętości, przy czym nie można pominąć autorów i utworów oznaczonych gwiazdką): Miron Białoszewski — wybrane utwory Bogurodzica, Tadeusz Borowski — wybrane opowiadanie Jarosław Iwaszkiewicz — wybrane opowiadanie Jan Kochanowski — wybrane pieśni, treny (inne niż w gimnazjum) i psalm Lament świętokrzyski Adam Mickiewicz — wybrane sonety i inne wiersze (w tym Romantyczność), Dziady część III, *Pan Tadeusz Cyprian Norwid — wybrane wiersze Bolesław Prus, Lalka Władysław Stanisław Reymont, Chłopi (tom I — Je- sień) *Bruno Schulz — wybrane opowiadanie Mikołaj Sęp Szarzyński — wybrane sonety Juliusz Słowacki — wybrane wiersze Stanisław Wyspiański, *Wesele Stefan Żeromski — wybrany utwór (Ludzie bezdomni, Wierna rzeka, Echa leśne lub Przedwiośnie) wybrane wiersze następujących poetów: Krzysztof Ka- mil Baczyński, Stanisław Barańczak, Józef Czechowicz, Konstanty Ildefons Gałczyński, Zbigniew Herbert, Jan Kasprowicz, Jan Lechoń, Bolesław Leśmian, Ewa Lip- ska, Czesław Miłosz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Ju- lian Przyboś, Tadeusz Różewicz, Leopold Staff, Wisława Szymborska, Julian Tuwim, Adam Zagajew- ski Teksty poznawane w całości lub w części: Irit Amiel — wybrane opowiadanie z tomu Osmaleni Krzysztof Gawronkiewicz, Grzegorz Janusz, Esencja Krzysztof Gawronkiewicz, Krystian Rosenberg, Ach- tung Zelig! Witold Gombrowicz, Ferdydurke — 13192 — Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat Paweł Huelle, Weiser Dawidek Ryszard Kapuściński, Cesarz, Podróże z Herodotem Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem Tadeusz Konwicki, Bohiń, Kronika wypadków miłos- nych, Mała Apokalipsa Ignacy Krasicki — wybrana satyra lub Monachoma- chia Stanisław Lem, Opowieści o pilocie Pirxie (wybór) Antoni Libera, Madame Adam Mickiewicz, Dziady część IV Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki Juliusz Słowacki, Kordian Julian Stryjkowski, Głosy w ciemności Olga Tokarczuk, E.E. lub Prawiek i inne czasy (frag- menty) Janusz Zajdel, wybrana powieść lub opowiadanie (np. Limes inferior) Gabriela Zapolska, Moralność pani Dulskiej Jeremi Przybora, Jerzy Wasowski: Kabaret Starszych Panów (wybrane fragmenty) Wybrane polskie komiksy Wybrane filmy: Miś (reżyser Stanisław Bareja) Przesłuchanie (reżyser Ryszard Bugajski) Nie lubię poniedziałku (reżyser Tadeusz Chmielewski) Pociąg (reżyser Jerzy Kawalerowicz) Przypadek (reżyser Krzysztof Kieślowski) Seksmisja (reżyser Juliusz Machulski) Rejs (reżyser Marek Piwowski) Nóż w wodzie, Pianista (reżyser Roman Polański) Człowiek z marmuru, Katyń, Pan Tadeusz, Panny z Wilka, Popiół i diament, Ziemia obiecana (reżyser Andrzej Wajda) inne wybrane filmy z twórczości polskich reżyserów (np. Krzysztofa Kieślowskiego, Andrzeja Munka, Krzysztofa Zanussiego) Wybrane inscenizacje polskiego dramatu Kręgi tematyczne 1) ja i moi bliscy: a) dane osobowe (imię, nazwisko, wiek, adres, data i miejsce urodzenia, wykształcenie), b) wygląd zewnętrzny, cechy charakteru, talenty i zdolności, c) zainteresowania, hobby, pasje, d) uczucia, emocje, marzenia, plany, e) praca i kariera, f) rodzina, relacje rodzinne i stopnie pokrewień- stwa, g) życie towarzyskie, h) konflikty i problemy (w tym problemy etyczne); 2) dom i otoczenie: a) miejsce zamieszkania i okolice, b) urzędy i instytucje, c) atrakcje w miejscu zamieszkania i okolicy; 3) życie codzienne: a) kalendarz, plan dnia (tygodnia, miesiąca), b) codzienne czynności i obowiązki (domowe, szkol- ne, koleżeńskie), c) klasa, szkoła, system edukacji, d) sposoby spędzania wolnego czasu (np. kino, teatr, klub), e) żywienie (artykuły spożywcze, posiłki i potrawy, lokale gastronomiczne, sposoby odżywiania się), f) zakupy (reklama; reklamacja), g) usługi (np. bank, punkty naprawy), h) ubranie, moda i styl; 4) zdrowie i sport: a) budowa człowieka, b) higiena osobista, c) choroby i leczenie, wypadki, d) uzależnienia, e) zdrowy styl życia; dieta, f) dyscypliny i wydarzenia sportowe, g) sprzęt i obiekty sportowe; 5) podróże i turystyka: a) planowanie wypoczynku i podróży, b) znane miejsca i zabytki, c) informacja turystyczna, d) baza turystyczna, e) transport; 6) środowisko naturalne: a) klimat, b) świat roślin i zwierząt, c) krajobraz, d) ekologia, e) katastrofy naturalne, f) przestrzeń kosmiczna; 7) technika, media: a) rozwój techniki i informatyki, b) motoryzacja i telekomunikacja, c) radio, telewizja, prasa, Internet; 8) wiedza o Polsce: a) twórcy kultury i ich dzieła, b) święta, tradycje i zwyczaje, rocznice, c) polonica w świecie; 9) język nauki: a) terminy z zakresu wiedzy o języku, b) terminy z zakresu wiedzy o literaturze, c) terminy historyczne i geograficzne. — 13193 — Tabela diagnostyczna poziomu znajomości języka Kompetencje językowe (5—9 lat) Kompetencje A — poziom podstawowy Słuchanie Uczeń: — rozróżnia większość głosek istotnych dla języka pol- skiego, — rozumie proste polecenia, — rozumie proste wypowie- dzi monologowe i dialogo- we, o ile otrzymuje dodat- kowe wyjaśnienia, — rozumie proste teksty lite- rackie wspierane obrazka- mi, gestami, rekwizytami i inne teksty kultury, o ile otrzymuje dodatkowe wy- jaśnienia Mówienie — wymawia poznane słowa w sposób na ogół zrozu- miały, — tworzy, z pomocą nauczy- ciela, krótką wypowiedź składającą się z prostych zdań, — porozumiewa się w pro- stych sytuacjach komuni- kacyjnych, — stosuje podstawowe for- muły grzecznościowe, — odtwarza z pamięci rymo- wanki i inne krótkie, proste teksty Czytanie — zna wszystkie litery i odpo- wiadające im głoski, — dzieli wyraz na sylaby, — czyta na głos i cicho proste, krótkie teksty, — rozumie proste i krótkie teksty użytkowe, — rozumie proste i krótkie utwory literackie, wspiera- ne materiałem ilustracyj- nym, i inne teksty kultury, — korzysta z obrazkowych słowników i encyklopedii B — poziom średni (średnio C — poziom zaawansowany zaawansowany) Uczeń: Uczeń: — rozróżnia głoski współczes- — rozróżnia wszystkie głoski nej polszczyzny z wyjąt- współczesnej polszczyzny, kiem najtrudniejszych, — rozumie rozbudowane po- — rozumie złożone polecenia, lecenia, — rozumie proste wypowie- — rozumie złożone wypowie- dzi monologowe i dialogo- dzi monologowe i dialogo- we bez dodatkowych wy- we, jaśnień, — rozumie teksty literackie — rozumie proste teksty lite- (zwłaszcza pisane współ- rackie (zwłaszcza pisane czesną polszczyzną) i inne współczesną polszczyzną), teksty kultury wspierane obrazkami, ge- stami, rekwizytami i inne teksty kultury — wymawia poznane słowa — poprawnie wymawia słowa w sposób zrozumiały, i zwroty, — skutecznie porozumiewa — wypowiada się płynnie, się w codziennych sytua- — opisuje, opowiada, charak- cjach, stosując właściwe teryzuje postać literacką, formy komunikowania się, — uczestniczy w rozmowie — uczestniczy w rozmowie, i w prostej dyskusji, wyraża w prosty sposób — stosuje formuły grzecznoś- własne zdanie, ciowe, — formułuje kilkuzdaniową — recytuje wiersze, stosując wypowiedź, opowiada pauzę i intonację o własnych doświadcze- niach, opisuje ludzi, przed- mioty, miejsca i sytuacje, — formułuje życzenia i zapro- szenie, — opowiada w prosty sposób akcję utworu oraz opisuje bohaterów i relacje między nimi, a także świat przed- stawiony tekstów kultury, — stosuje formuły grzecznoś- ciowe, — recytuje wiersze — czyta na głos, prawidłowo — czyta na głos, poprawnie akcentując wyrazy, i wyraziście krótki i prosty — rozumie krótkie teksty użyt- tekst (także nieznany), kowe, — rozumie utwory literackie — rozpoznaje formy użytko- i inne teksty kultury, we, np. życzenia, zaprosze- — określa podstawowe ele- nie, ogłoszenie, list, prostą menty świata przedstawio- instrukcję, nego w utworze literackim — rozumie krótkie utwory li- lub innym tekście kultury, terackie i inne teksty kultu- — rozumie podstawowe oraz ry, przenośne znaczenie wyra- — w tekście literackim zazna- zów w tekście, cza wybrane fragmenty, — korzysta ze słowników i en- określa czas i miejsce akcji, cyklopedii wskazuje głównych boha- terów, — wyszukuje w tekście po- trzebne informacje, — korzysta z obrazkowych słowników i encyklopedii Pisanie — pisze wszystkie małe i wiel- kie litery, dostrzega różnicę między literą i głoską, — przepisuje wyrazy i proste zdania, — pisze z pamięci (pojedyn- cze wyrazy) i ze słuchu (proste zdania), po omó- wieniu pisowni z nauczy- cielem, — tworzy, z pomocą nauczy- ciela, krótką wypowiedź składającą się z prostych zdań (opis, pozdrowienia, życzenia), — pisze według wzoru krótki tekst o sobie, — stosuje podstawowe for- muły grzecznościowe, — dba o poprawność graficz- ną polskich liter — 13194 — — przepisuje krótkie teksty, — pisze z pamięci (pojedyn- — pisze z pamięci (kilka wyra- cze zdania) i ze słuchu zów) i ze słuchu (proste, (krótkie teksty), krótkie teksty), — tworzy krótką wypowiedź — z pomocą nauczyciela two- (dialog, opowiadanie, prze- rzy krótką wypowiedź (opis, pis), list prywatny, życzenia, za- — tworzy wypowiedź na zna- proszenie), ne mu tematy (np. związa- — pisze według wzoru proste ne z jego zainteresowania- teksty na znane mu tematy mi), (np. związane z jego zainte- — tworzy wypowiedź związa- resowaniami), ną z poznanymi utworami — pisze proste teksty związa- literackimi i innymi teksta- ne z poznanymi utworami mi kultury, literackimi i innymi teksta- — stosuje podstawowe for- mi kultury, muły grzecznościowe, — stosuje podstawowe for- — zna i na ogół stosuje zasa- muły grzecznościowe, dy ortografii i interpunkcji — na ogół pisze poprawnie ortograficznie i stosuje podstawową interpunkcję Kompetencje językowe (10—13 lat) Kompetencje A — poziom podstawowy Słuchanie Uczeń: — rozróżnia większość głosek języka polskiego (z wyjąt- kiem najtrudniejszych), — rozumie polecenia oraz proste wypowiedzi mono- logowe i dialogowe, — rozumie proste, współczes- ne utwory literackie wspie- rane ilustracjami, gestami, rekwizytami i inne teksty kultury, — rozumie proste wypowie- dzi o charakterze informa- cyjnym i użytkowym Mówienie — wymawia poznane słowa w sposób na ogół zrozu- miały, — tworzy samodzielnie na ogół poprawną kilkuzda- niową wypowiedź, — porozumiewa się w typo- wych sytuacjach komuni- kacyjnych, — stosuje podstawowe for- muły grzecznościowe, — odtwarza z pamięci proste teksty B — poziom średni (średnio C — poziom zaawansowany zaawansowany) Uczeń: Uczeń: — rozróżnia większość głosek — rozróżnia wszystkie głoski języka polskiego, języka polskiego, — rozumie złożone polecenia, — rozumie złożone polecenia, proste instrukcje oraz wy- proste instrukcje oraz wy- powiedzi monologowe powiedzi monologowe i dialogowe, w tym nada- i dialogowe, włącznie z wy- wane za pomocą środków powiedziami w dyskusjach, audiowizualnych, — rozumie utwory literackie — rozumie utwory literackie (z różnych epok) i inne teks- (zwłaszcza pisane współ- ty kultury, czesną polszczyzną) i inne — rozumie rozbudowane wy- teksty kultury, powiedzi o charakterze in- — rozumie wypowiedzi o cha- formacyjnym i użytkowym rakterze informacyjnym i użytkowym — mówi w sposób na ogół — poprawnie wymawia słowa zrozumiały, stosując akcent i zdania, zdaniowy, — wypowiada się płynnie i lo- — spontanicznie i w miarę gicznie, płynnie porozumiewa się — opisuje, opowiada, charak- w codziennych sytuacjach, teryzuje postać literacką, stosując właściwe formy streszcza i relacjonuje zda- komunikowania się, rzenia, — opowiada o własnych do- — rozpoczyna dyskusję świadczeniach, opisuje lu- i uczestniczy w dyskusji dzi, przedmioty, miejsca nad poznanymi tekstami i sytuacje, kultury, — formułuje życzenia, gratu- — stosuje zróżnicowane for- lacje, zaproszenie, muły grzecznościowe, — formułuje w miarę spójną — recytuje utwory literackie, wypowiedź na znane mu stosując właściwą modula- tematy (np. związane z jego cję głosową zainteresowaniami) oraz poznanymi utworami lite- rackimi i innymi tekstami kultury, Czytanie — zna wszystkie litery i odpo- wiadające im głoski języka polskiego, — czyta na głos i cicho proste teksty literackie i nielitera- ckie, — rozumie proste teksty in- formacyjne i użytkowe, — rozumie proste utwory lite- rackie oraz inne teksty kul- tury, — wskazuje w tekście najważ- niejsze informacje, — korzysta ze słowników dwujęzycznych i encyklo- pedii Pisanie — poprawnie zapisuje wszyst- kie litery polskiego alfabe- tu, — przepisuje wyrazy i proste zdania, — pisze z pamięci i ze słuchu wyrazy i proste zdania, — zapisuje proste informacje o sobie, — pisze według wzoru proste teksty na znane mu tematy (np. związane z jego zainte- resowaniami), — tworzy krótką, na ogół po- prawną, kilkuzdaniową wy- powiedź składającą się z prostych zdań (opis, dia- log, pozdrowienia, życze- nia), — stosuje podstawowe for- muły grzecznościowe, — na ogół pisze poprawnie ortograficznie i stosuje po- prawną interpunkcję — 13195 — — opowiada akcję utworu, opisuje bohaterów i relacje między nimi, a także świat przedstawiony tekstów kultury, w tym nazywa swoje reakcje czytelnicze i wyraża swój stosunek do postaci, — uczestniczy w rozmowie, wyraża własne zdanie i uzasadnia je, — stosuje zróżnicowane for- muły grzecznościowe, — recytuje utwory literackie, dbając o prawidłowe ak- centowanie i intonację — czyta na głos, prawidłowo — czyta na głos, prawidłowo akcentując wyrazy, i stosu- akcentując wyrazy, i zacho- je akcent zdaniowy, wuje intonację zdania, — rozumie dłuższe teksty — czyta z pomocą nauczyciela informacyjne oraz użytko- wybrane utwory literackie we, (z różnych epok), — rozróżnia teksty informa- — rozumie utwory literackie, cyjne i argumentacyjne, informacyjne, użytkowe — odróżnia zdania informują- oraz inne teksty kultury, ce o faktach od zdań wyra- — odróżnia język literacki od żających opinię, nieliterackiego, — rozumie dłuższe utwory li- — wyodrębnia wszystkie ele- terackie oraz inne teksty menty świata przedstawio- kultury, nego w tekście literackim, — rozpoznaje wpisanego — korzysta z informacji zawar- w tekst literacki nadawcę tych w encyklopediach oraz i odbiorcę, słownikach jednojęzycz- — rozpoznaje wybrane ele- nych i dwujęzycznych menty świata przedstawio- nego w tekście literackim, — korzysta ze szkolnych słow- ników oraz innych źródeł informacji, — rozróżnia oficjalną i nieofi- cjalną odmianę języka — zapisuje dyktowane teksty, — sporządza notatkę z tekstu — opisuje wydarzenia, swoje czytanego, przeżycia i doświadczenia, — swobodnie tworzy wypo- — tworzy wypowiedź związa- wiedzi pisemne w pozna- ną z poznanymi utworami nych formach gatunko- literackimi i innymi teksta- wych, stosując urozmaico- mi kultury oraz na znane ne słownictwo, mu tematy (np. o jego zain- — stosuje w wypowiedzi teresowaniach), pisemnej odpowiednią — tworzy proste wypowiedzi kompozycję i układ graficz- pisemne w wybranych for- ny, mach gatunkowych (opis, — posługuje się oficjalną charakterystyka, opowia- i nieoficjalną odmianą języ- danie, dialog, list prywat- ka, ny, kartka z dziennika, ogło- — pisze poprawnie pod wzglę- szenie, zaproszenie, życze- dem ortograficznym i inter- nia, notatka), punkcyjnym — sporządza plan wypowie- dzi, — stosuje formuły grzecznoś- ciowe, — pisze poprawnie pod względem ortograficznym i interpunkcyjnym — 13196 — Kompetencje językowe (od 14 lat) Kompetencje A — poziom podstawowy Słuchanie Uczeń: — rozróżnia większość głosek języka polskiego, — rozumie polecenia i proste wypowiedzi monologowe i dialogowe, w tym nada- wane za pomocą środków audiowizualnych, — rozumie proste utwory lite- rackie (zwłaszcza pisane współczesną polszczyzną) i inne teksty kultury, — rozumie proste wypowie- dzi informacyjne i użytko- we, — rozpoznaje intencję wypo- wiedzi (np. aprobatę, dez- aprobatę) wspomaganą in- tonacją lub gestem Mówienie — wymawia poznane słowa w sposób na ogół zrozu- miały, — tworzy samodzielnie na ogół poprawną kilkuzda- niową wypowiedź, — porozumiewa się w typo- wych sytuacjach komuni- kacyjnych, — w prosty sposób wypowia- da się (opisuje swoje reak- cje) na temat poznanych tekstów kultury, — stosuje formuły grzecznoś- ciowe, — odtwarza teksty z pamięci B — poziom średni (średnio C — poziom zaawansowany zaawansowany) Uczeń: Uczeń: — rozróżnia głoski języka pol- — rozróżnia wszystkie głoski skiego z wyjątkiem najtrud- języka polskiego, niejszych, — rozumie wypowiedzi o zło- — rozumie wypowiedzi mo- żonej strukturze, w tym na- nologowe i dialogowe, dawane za pomocą środ- w tym nadawane za pomo- ków audiowizualnych, i od- cą środków audiowizual- biera zawarte w nich infor- nych, macje zarówno jawne, jak — rozumie utwory literackie i ukryte, i inne teksty kultury, — rozumie utwory literackie — rozumie wypowiedzi infor- (z różnych epok) i inne teks- macyjne i użytkowe oraz ty kultury, odróżnia informacje o fak- — rozumie wypowiedzi o cha- tach od opinii, rakterze popularnonauko- — rozumie intencję wypowie- wym i publicystycznym, dzi (np. aprobatę, dezapro- — rozumie jawną i ukrytą in- batę, prowokację) oraz roz- tencję wypowiedzi (suge- poznaje środki językowe stię i manipulację językową służące jej wyrażeniu oraz ironię), — rozpoznaje środki językowe pełniące różne funkcje sty- listyczne — mówi w sposób na ogół — poprawnie wymawia słowa zrozumiały i stosuje akcent i zdania, zdaniowy, — wypowiada się spontanicz- — swobodnie i spontanicznie nie, płynnie i logicznie, porozumiewa się w róż- — prezentuje fabułę i charak- nych sytuacjach, stosując teryzuje postać mówiącą, właściwe formy komuniko- wypowiada się precyzyjnie wania się, w rozmaitych formach, — formułuje spójną wypo- — w dyskusji, wystąpieniu wiedź na tematy związane publicznym formułuje swo- z otaczającą rzeczywistoś- je zdanie, uzasadnia je cią, opowiada o własnych i broni go, podejmuje pole- doświadczeniach, opisuje mikę, ludzi, przedmioty, miejsca — przestrzega zasad etykiety i sytuacje, językowej, dostosowuje — streszcza, omawia przeczy- sposób wyrażania do stylu tane utwory literackie i in- właściwego dla danej sytu- ne teksty kultury, wskazuje acji, ich temat, problematykę, — recytuje utwory literackie, charakteryzuje postaci, interpretując je głosowo przedstawia przebieg akcji oraz tworzy spójne, dłuższe wypowiedzi na zadany lub wybrany przez siebie te- mat, — uczestniczy w dyskusji na znany sobie temat, potrafi przedstawić swój punkt wi- dzenia i uzasadnia własne zdanie, — stosuje podstawowe zasa- dy etykiety językowej, do- stosowując odmianę i styl języka do sytuacji, w której się wypowiada, — recytuje utwory literackie, dbając o prawidłową into- nację Czytanie — zna wszystkie litery i odpo- wiadające im głoski, — czyta na głos i cicho proste teksty literackie i nielitera- ckie, — rozumie proste teksty in- formacyjne i użytkowe, — rozumie proste utwory lite- rackie oraz inne teksty kul- tury, — wyodrębnia części składo- we całego tekstu i akapitu (wstęp, rozwinięcie, zakoń- czenie), — odróżnia w prostym tekście informacje ważne od dru- gorzędnych, — korzysta ze słowników i en- cyklopedii Pisanie — poprawnie zapisuje wszyst- kie litery polskiego alfabe- tu, przepisuje wyrazy i pro- ste zdania, — pisze z pamięci i ze słuchu wyrazy i proste zdania, — zapisuje proste informacje o sobie, — w prosty sposób nazywa swoje emocje i opisuje swoje doświadczenia, — tworzy proste, kilkuzdanio- we wypowiedzi (opis, dia- log, pozdrowienia, życze- nia, list prywatny, krótka wiadomość), — tworzy kilkuzdaniową, na ogół poprawną, wypo- wiedź na znane mu tematy (np. związane z jego zainte- resowaniami lub doświad- czeniami), — w prosty sposób wypowia- da się (opisuje swoje reak- cje) na temat poznanych tekstów kultury, — stosuje formuły grzecznoś- ciowe, — na ogół pisze poprawnie pod względem ortograficz- nym i interpunkcyjnym, posługując się słownikiem ortograficznym — 13197 — — czyta na głos, prawidłowo — rozumie utwory literackie akcentując wyrazy, i stosu- i inne teksty kultury, a w ich je akcent zdaniowy, interpretacji uwzględnia — rozumie dłuższe teksty in- różne konteksty, formacyjne oraz użytkowe, — identyfikuje elementy kon- — rozpoznaje podstawowe strukcyjne struktury tekstu funkcje wypowiedzi, literackiego i dostrzega re- — wyszukuje informacje we- lacje między nimi, dług wskazanego kryterium — odczytuje sens całego teks- i porządkuje je, tu i wydzielonych fragmen- — rozumie dłuższe utwory li- tów oraz ich funkcję na tle terackie oraz inne teksty całości, kultury, — rozpoznaje jawną i ukrytą — wskazuje i charakteryzuje intencję wypowiedzi, ironię podstawowe kategorie i manipulację językową, świata przedstawionego, — czyta wybrane utwory lite- — rozpoznaje jawną i ukrytą rackie (z różnych epok), intencję wypowiedzi (np. — korzysta z rozmaitych źró- aprobatę, dezaprobatę, su- deł informacji gestię), — dostrzega w wypowiedzi ewentualne przejawy ma- nipulacji, — w tekście argumentacyj- nym wskazuje tezę, argu- menty, przykłady i wnioski — zapisuje dyktowane teksty, — sporządza notatkę z tekstu — tworzy podstawowe formy słuchanego i czytanego, użytkowe (list oficjalny, po- — tworzy formy użytkowe (list danie, życiorys), oficjalny, podanie, życio- — opowiada o rzeczywistych rys, CV, list motywacyjny), lub fikcyjnych zdarzeniach — przedstawia (opracowuje i doświadczeniach oraz w pełni) dowolnie wybrany opisuje uczucia, temat, zwracając uwagę na — tworzy wypowiedzi pisem- strukturę wypowiedzi, ne w poznanych formach — wypowiada się w różnych gatunkowych, stosując formach gatunkowych (list urozmaicone słownictwo, prywatny, dziennik, stresz- — tworzy spójną pod wzglę- czenie, w tym streszczenie dem logicznym i składnio- tekstu argumentacyjne- wym wypowiedź na zadany go, sprawozdanie, roz- temat, prawka), stosując urozmai- — przedstawia własną opinię cone słownictwo, na temat poznanych teks- — analizuje i interpretuje tów kultury i uzasadnia ją, wskazane utwory literackie — posługuje się oficjalną oraz inne teksty kultury, i nieoficjalną odmianą języ- — stosuje formuły grzecznoś- ka, ciowe odpowiednie do sy- — stosuje formuły grzecznoś- tuacji, ciowe, — stosuje obowiązujące nor- — pisze poprawnie pod wzglę- my poprawnościowe, po- dem ortograficznym i inter- sługując się słownikami, punkcyjnym, posługując — redaguje i edytuje własny się słownikiem ortograficz- tekst nym — 13198 — Kręgi tematyczne 5—9 lat 10—13 lat Ja i moi bliscy: Ja i moi bliscy: od 14 lat Ja i moi bliscy: — podstawowe informacje o sobie — dane osobowe (imię, nazwisko, — dane osobowe (imię, nazwisko, (imię, nazwisko, wiek, miejsce wiek, adres, data i miejsce uro- wiek, adres, data i miejsce uro- zamieszkania); dzenia); dzenia, wykształcenie); — wygląd zewnętrzny; — wygląd zewnętrzny i cechy cha- — wygląd zewnętrzny, cechy cha- — umiejętności i zainteresowania; rakteru; — emocje, marzenia, świat wyob- — zainteresowania, hobby; rakteru, talenty i zdolności; — zainteresowania, hobby, pasje; raźni; — uczucia, emocje, marzenia, świat — uczucia, emocje, marzenia, pla- — najbliższa rodzina; wyobraźni; — przyjaciele, koledzy — zawody i umiejętności; — rodzina i relacje rodzinne; — przyjaciele, koledzy, znajomi Dom i otoczenie: Dom i otoczenie: ny; — praca i kariera; — rodzina, relacje rodzinne i stop- nie pokrewieństwa; — życie towarzyskie; — konflikty i problemy (w tym problemy etyczne) Dom i otoczenie: — dom (pomieszczenia, meble); — dom (pomieszczenia, wyposaże- — dom i otoczenie domu; — zabawki; nie); — podwórko, plac zabaw; — otoczenie domu (ogród, ulica); — ciekawe miejsca — najbliższa okolica; — miejsce zamieszkania i okolice; — urzędy i instytucje; — atrakcje w miejscu zamieszkania — atrakcje w miejscu zamieszka- i okolicy nia Życie codzienne: Życie codzienne: Życie codzienne: — kalendarz (miesiące, dni tygo- — kalendarz (miesiące, dni tygo- — kalendarz (miesiące, dni tygo- dnia, godziny, pory dnia); dnia, godziny, pory dnia, plan dnia, godziny, pory dnia, lata, — podstawowe czynności dnia co- dnia/tygodnia/miesiąca); wieki, plan dnia/tygodnia/mie- dziennego; — codzienne czynności i obowiąz- siąca); — moja klasa i obowiązki szkolne; ki; — gry, zabawy, koła zaintereso- — moja klasa i szkoła; — codzienne czynności i obowiąz- ki (domowe, szkolne, koleżeń- wań; — rozrywki (np. kino, park rozryw- skie); — żywienie (artykuły spożywcze, ki); — klasa, szkoła, system edukacji; posiłki i potrawy); — żywienie (artykuły spożywcze, — sposoby spędzania wolnego — zakupy (kupowanie, sprzedawa- posiłki i potrawy, ich przygoto- czasu (np. kino, teatr, klub); nie, cyfry i liczby); wanie, sposoby odżywiania — żywienie (artykuły spożywcze, — usługi (np. biblioteka); się); posiłki i potrawy, lokale gastro- — ubranie (części garderoby) — zakupy (sklepy, towary, miary nomiczne, sposoby odżywiania i wagi, pieniądze); — usługi (np. poczta, fryzjer); — ubranie i moda Zdrowie i sport: Zdrowie i sport: — najważniejsze części ciała; — części ciała; — czystość i schludność; — higiena osobista; — samopoczucie; — choroby i leczenie; — umiejętności sportowe — zdrowa żywność; się); — zakupy (sklepy, towary, miary i wagi, pieniądze, reklama, re- klamacja); — usługi (np. bank, punkty napra- wy); — ubranie, moda i styl Zdrowie i sport: — budowa człowieka; — higiena osobista; — choroby i leczenie, wypadki; — uzależnienia; — dyscypliny i wydarzenia sporto- — zdrowy styl życia, dieta; we; — sprzęt i obiekty sportowe Podróże i turystyka: Podróże i turystyka: — wakacje; — wakacje, wypoczynek; — ciekawostki turystyczne; — znane miejsca, obiekty; — komunikacja lokalna — informacja turystyczna; — środki transportu — dyscypliny i wydarzenia sporto- we; — sprzęt i obiekty sportowe Podróże i turystyka: — planowanie wypoczynku i po- dróży; — znane miejsca i zabytki; — informacja turystyczna; — baza turystyczna; — transport — 13199 — Środowisko naturalne: Środowisko naturalne: Środowisko naturalne: — pogoda, pory roku; — klimat, pogoda, pory roku; — klimat, pogoda, pory roku; — rośliny i zwierzęta — rośliny i zwierzęta; — świat roślin i zwierząt; — ochrona przyrody Technika, media: Technika, media: — krajobraz; — ekologia; — katastrofy naturalne; — przestrzeń kosmiczna Technika, media: — domowe urządzenia techniczne; — odkrycia i wynalazki; — rozwój techniki i informatyki; — telewizja, radio, Internet — urządzenia techniczne; — motoryzacja i telekomunikacja; — radio, telewizja, prasa, Internet — radio, telewizja, prasa, Internet Wiedza o Polsce: Wiedza o Polsce: Wiedza o Polsce: — symbole narodowe; — wybitni twórcy kultury i ich dzie- — twórcy kultury i ich dzieła; — znani Polacy; ła; — święta, tradycje i zwyczaje, rocz- — święta i zwyczaje; — święta, tradycje i zwyczaje; nice; — polonica w miejscu zamieszka- — polonica w miejscu zamieszka- — polonica w miejscu zamieszka- nia nia Język nauki: Język nauki: nia i okolicy Język nauki: — podstawowe terminy z zakresu — podstawowe terminy z zakresu — podstawowe terminy z zakresu wiedzy o języku; wiedzy o języku; wiedzy o języku; — podstawowe terminy z zakresu — podstawowe terminy z zakresu — podstawowe terminy z zakresu wiedzy o literaturze; wiedzy o literaturze; wiedzy o literaturze; — podstawowe terminy historycz- — podstawowe terminy historycz- — podstawowe terminy historycz- ne i geograficzne ne i geograficzne WIEDZA O POLSCE (elementy historii, geografii, wiedzy o społeczeń- stwie) II etap edukacyjny (klasy IV—VI szkoły podstawowej) Cele kształcenia — wymagania ogólne Uczeń zdobywa podstawowe wiadomości na te- mat historii Polski od przyjęcia chrześcijaństwa do czasów Solidarności i odzyskania suwerenności w 1989 r., które pozwolą mu lepiej poznać kraj jego pochodzenia oraz dostrzec związki teraźniejszości z przeszłością. Zdobywa podstawowe informacje o kulturze i społeczeństwie, a także geografii Polski; zdobyta wiedza pozwoli mu na identyfikację z kulturą i tradycją polską. Rozbudza swoje zainteresowania dziejami Polski, stawia pytania dotyczące przyczyn i skutków analizowanych wydarzeń historycznych i współczesnych; posługuje się zdobytymi pojęciami, przedstawiając własne stanowisko i próbując je uza- sadnić. Treści nauczania — wymagania szczegółowe 1. Państwo polskie za Piastów. Uczeń: 1) wskazuje na mapie Gniezno i państwo Mieszka I; 2) opisuje panowanie Mieszka I, umiejscawiając je w czasie i używając pojęć: plemię, gród, druży- na, książę; opowiada historię zjazdu gnieźnień- skiego, uwzględniając postacie św. Wojciecha, Bolesława Chrobrego i Ottona III; 3) wskazuje na mapie Kraków i państwo Kazimie- rza Wielkiego, umiejscawiając je w czasie; opo- wiada o panowaniu Kazimierza Wielkiego z uwzględnieniem powstania Akademii Krakow- skiej. ne i geograficzne 2. Mikołaj Kopernik i jego odkrycie. Uczeń: 1) opowiada o życiu Mikołaja Kopernika, używając pojęć: uczony, astronom, odkrycie naukowe; 2) opisuje i umieszcza w czasie odkrycie Mikołaja Kopernika, wyjaśniając, co znaczy powiedzenie: „Wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię”. 3. Jadwiga i Jagiełło. Uczeń: 1) wskazuje na mapie Wielkie Księstwo Litewskie; 2) wyjaśnia przyczyny unii polsko-litewskiej; 3) charakteryzuje osobę Jadwigi i wymienia jej za- sługi dla kultury polskiej; opowiada o przyczy- nach i skutkach bitwy pod Grunwaldem. 4. Dwór Jagiellonów. Uczeń opisuje życie dworskie na Wawelu w okresie panowania dwóch ostatnich Jagiellonów, używając pojęć: dwór, paziowie, komnata, arras. 5. Polski szlachcic. Uczeń: 1) charakteryzuje obowiązki szlachcica wobec pań- stwa, używając pojęć: sejm, sejmik, pospolite ruszenie; 2) opisuje działalność gospodarczą polskiej szlach- ty, używając pojęć: folwark, pańszczyzna, kmie- cie, spichlerz, spław rzeczny — Wisłą do Gdań- ska. 6. Rzeczpospolita Obojga Narodów. Uczeń: 1) wyjaśnia, na czym polegała unia lubelska i wskazuje na mapie Rzeczypospolitą Obojga Narodów; 2) opisuje, w jaki sposób dokonywano wyboru króla, używając pojęć: elekcja, pole elekcyjne, koronacja. — 13200 — 7. Rzeczpospolita w XVII w. Uczeń: 1) sytuuje w czasie i omawia wydarzenia potopu szwedzkiego z uwzględnieniem obrony Często- chowy i postaci Stefana Czarnieckiego; 2) sytuuje w czasie i opisuje wyprawę wiedeńską Jana III Sobieskiego, używając pojęć: oblężenie, odsiecz, sułtan, husaria. 8. Upadek I Rzeczypospolitej. Uczeń: 1) podaje przykłady naprawy państwa polskiego za panowania Stanisława Augusta Poniatow- skiego z uwzględnieniem Konstytucji 3 maja; 2) omawia i sytuuje w czasie wydarzenia powsta- nia kościuszkowskiego, używając pojęć: naczel- nik powstania, przysięga Kościuszki, kosynie- rzy; 3) wyjaśnia, w jakich okolicznościach doszło do upadku państwa polskiego, podaje datę III roz- bioru. 9. Formy walki o niepodległość. Uczeń: 1) umiejscawia w czasie powstanie listopadowe i powstanie styczniowe; 2) wymienia cele walki powstańców oraz przykła- dy represji zastosowanych wobec społeczeń- stwa po przegranych powstaniach; omawia na wybranym przykładzie walkę o język polski w nauczaniu; 3) zbiera z różnych źródeł informacje o zasługach dla kultury polskiej: Fryderyka Chopina, Adama Mickiewicza, Marii Skłodowskiej-Curie, Heleny Modrzejewskiej, Jana Matejki, Stanisława Mo- niuszki, Henryka Sienkiewicza i Stanisława Wy- spiańskiego; 4) wskazuje na mapie państwa, które przyjęły naj- więcej emigrantów z ziem polskich w XIX w.; 5) rozróżnia emigrację polityczną i zarobkową. 10. Odrodzenie państwa polskiego. Uczeń: 1) wskazuje na mapie granice II Rzeczypospolitej oraz wymienia jej sąsiadów; 2) wymienia czynniki decydujące o odzyskaniu niepodległości przez Polskę; 3) zbiera informacje o zasługach dla państwa pol- skiego Józefa Piłsudskiego i Romana Dmow- skiego. 11. Polska w II wojnie światowej. Uczeń: 1) wskazuje na mapie państwa, które dokonały agresji na Polskę; 2) charakteryzuje życie ludności na okupowanych terytoriach Polski, z uwzględnieniem losów lud- ności żydowskiej; 3) omawia formy oporu społeczeństwa wobec okupantów; 4) opisuje postawę ludności cywilnej i żołnierzy powstańczej Warszawy. 12. Polska Rzeczpospolita Ludowa. Uczeń: 1) wskazuje na mapie granice Polskiej Rzeczypo- spolitej Ludowej i wymienia jej sąsiadów; 2) opowiada o Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, używając pojęć: odbudowa zniszczeń wojen- nych, zależność od ZSRR, dyktatura partii ko- munistycznej, opozycja demokratyczna. 13. Solidarność i powstanie III Rzeczypospolitej. Uczeń: 1) wskazuje na mapie III Rzeczpospolitą i jej sąsia- dów; 2) opisuje powstanie i działania Solidarności, uży- wając określeń: strajk, walka bez przemocy, stan wojenny, „Okrągły Stół”; 3) wyjaśnia, jakie najważniejsze zmiany zaszły w Polsce w 1989 r. 14. Krajobrazy Polski i Europy. Uczeń: 1) rozpoznaje na mapie hipsometrycznej niziny, wyżyny i góry; 2) charakteryzuje wybrane krajobrazy Polski: gór wysokich, wyżyny wapiennej, nizinny, pojezier- ny, nadmorski, podaje przykłady zależności między cechami krajobrazu a formami działal- ności człowieka; 3) wymienia formy ochrony przyrody stosowane w Polsce, wskazuje na mapie parki narodowe; 4) wymienia najważniejsze walory turystyczne naj- większych miast Polski, ze szczególnym uwzględnieniem Warszawy, Krakowa, Gdań- ska; 5) lokalizuje na mapie Europy: Polskę oraz pań- stwa sąsiadujące z Polską i ich stolice. 15. Ojczyzna. Uczeń: 1) wymienia i tłumaczy znaczenie najważniejszych świąt narodowych, symboli państwowych i miejsc ważnych dla pamięci narodowej; wska- zuje na mapie i opisuje główne regiony Polski; 2) wymienia miejsca największych skupisk Pola- ków na świecie. 16. Państwo. Uczeń: 1) wyjaśnia, w czym wyraża się demokratyczny charakter państwa polskiego, używając pojęć: wolne wybory, wolność słowa, wolne media, konstytucja; 2) wymienia organy władzy w Rzeczypospolitej Polskiej: parlament, prezydent, rząd, sądy i oma- wia najważniejszą funkcję każdego z tych orga- nów w systemie politycznym; 3) podaje przykłady praw i obowiązków obywateli Rzeczypospolitej Polskiej. 17. Społeczeństwo. Uczeń: 1) opisuje różne grupy społeczne, wskazując ich role w społeczeństwie; — 13201 — 2) podaje przykłady ważnych problemów współ- czesnej Polski, korzystając z różnych źródeł in- formacji (od osób dorosłych, z prasy, radia, te- lewizji, Internetu). 18. Wspólnota europejska. Uczeń opowiada o uczest- nictwie Polski we wspólnocie europejskiej oraz rozpoznaje symbole unijne: flagę i hymn Unii Eu- ropejskiej (Oda do radości). III etap edukacyjny (gimnazjum) Cele kształcenia — wymagania ogólne w zakresie historii i wiedzy o społeczeństwie 1. Chronologia historyczna: uczeń sytuuje wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w czasie oraz porząd- kuje je i ustala związki poprzedzania, równoczesno- ści i następstwa; dostrzega zmiany w życiu społecz- nym oraz ciągłość w rozwoju kulturowym i cywili- zacyjnym. 2. Analiza i interpretacja historyczna: uczeń wyszukuje oraz porównuje informacje pozyskane z różnych źródeł i formułuje wnioski; wyjaśnia związki przy- czynowo-skutkowe analizowanych wydarzeń, zja- wisk i procesów historycznych; wyjaśnia znaczenie poznawania przeszłości dla rozumienia świata współczesnego. 3. Tworzenie narracji historycznej: uczeń tworzy nar- rację historyczną, integrując informacje pozyskane z różnych źródeł; tworzy krótkie wypowiedzi: plan, notatkę, rozprawkę, prezentację; przedstawia argu- menty uzasadniające własne stanowisko. Treści nauczania — wymagania szczegółowe w za- kresie historii. 1. Polska pierwszych Piastów. Uczeń: 1) sytuuje w czasie i przestrzeni państwo pierw- szych Piastów; 2) wyjaśnia okoliczności przyjęcia chrztu przez Pia- stów oraz następstwa kulturowe, społeczne i polityczne chrystianizacji Polski; 3) ocenia dokonania pierwszych Piastów w dzie- dzinie polityki, gospodarki i kultury. 2. Polska dzielnicowa i zjednoczona. Uczeń: 1) sytuuje w czasie i przestrzeni Polskę okresu roz- bicia dzielnicowego; 2) opisuje postanowienia statutu Bolesława Krzy- woustego; 3) porządkuje i sytuuje w czasie najważniejsze wy- darzenia związane z relacjami polsko-krzyżacki- mi w epoce Piastów; 4) ocenia dokonania Kazimierza Wielkiego w dzie- dzinie polityki wewnętrznej (system obronny, urbanizacja kraju, prawo, nauka) oraz w polity- ce zagranicznej. 3. Polska w dobie unii z Litwą. Uczeń: 1) wyjaśnia przyczyny i ocenia następstwa unii Polski z Litwą; 2) porządkuje i sytuuje w czasie najważniejsze wy- darzenia związane z relacjami polsko-krzyżacki- mi w epoce Jagiellonów; 3) charakteryzuje rozwój uprawnień stanu szlache- ckiego. 4. Polska i Litwa w czasach ostatnich Jagiellonów. Uczeń: 1) ocenia politykę zagraniczną ostatnich Jagiello- nów; 2) przedstawia okoliczności zawarcia unii realnej pomiędzy Polską a Litwą i jej główne postano- wienia oraz wskazuje na mapie terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 3) charakteryzuje stosunki wyznaniowe w pań- stwie polsko-litewskim i wyjaśnia ich specyfikę na tle europejskim; 4) przedstawia największe osiągnięcia piśmienni- ctwa polskiego epoki renesansu, uwzględniając twórczość Mikołaja Reja, Jana Kochanowskie- go, Andrzeja Frycza Modrzewskiego; 5) rozpoznaje reprezentatywne obiekty sztuki re- nesansowej na ziemiach polskich. 5. Społeczeństwo i ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Uczeń: 1) wymienia instytucje ustrojowe demokracji szla- checkiej i charakteryzuje ich kompetencje; 2) wyjaśnia okoliczności uchwalenia oraz główne założenia konfederacji warszawskiej i artykułów henrykowskich; 3) przedstawia zasady wolnej elekcji; 4) ocenia charakter zmian systemu polityczno- -ustrojowego Rzeczypospolitej w XVII w. 6. Rzeczpospolita Obojga Narodów i jej sąsiedzi w XVII w. Uczeń: 1) wyjaśnia główne przyczyny wojen Rzeczy- pospolitej ze Szwecją, Turcją i Rosją; 2) ocenia społeczno-gospodarcze i polityczne na- stępstwa wojen w XVII w.; 3) wyjaśnia przyczyny i wskazuje przejawy kryzysu politycznego i społeczno-gospodarczego Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII w. 7. Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVIII w. Uczeń: 1) przedstawia przyczyny i przejawy kryzysu pań- stwa polskiego w czasach saskich; 2) wyjaśnia zmiany położenia międzynarodowego Rzeczypospolitej w XVIII w. 8. Rzeczpospolita w dobie stanisławowskiej. Uczeń: 1) przedstawia okoliczności powstania, zadania i osiągnięcia Komisji Edukacji Narodowej; 2) sytuuje w czasie obrady Sejmu Wielkiego oraz uchwalenie Konstytucji 3 Maja; — 13202 — 3) wymienia reformy Sejmu Wielkiego oraz posta- nowienia Konstytucji 3 Maja; 4) wyjaśnia okoliczności zawiązania konfederacji targowickiej i ocenia jej następstwa; 5) rozpoznaje charakterystyczne cechy polskiego oświecenia. 9. Walka o utrzymanie niepodległości w ostatnich la- tach XVIII w. Uczeń: 1) sytuuje w czasie I, II i III rozbiór Rzeczypospolitej i wskazuje na mapie zmiany terytorialne po każ- dym rozbiorze; 2) przedstawia cele i następstwa powstania koś- ciuszkowskiego; 3) rozróżnia wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku Rzeczypospolitej. 10. Sprawa polska w epoce napoleońskiej i na kongre- sie wiedeńskim. Uczeń: 1) wyjaśnia okoliczności utworzenia Legionów Polskich i Księstwa Warszawskiego; 2) opisuje cechy ustrojowe i terytorium Księstwa Warszawskiego; 3) ocenia politykę Napoleona wobec sprawy pol- skiej oraz postawę Polaków wobec Napoleona; 4) przedstawia zasady i postanowienia kongresu wiedeńskiego, uwzględniając jego decyzje w sprawie polskiej. 11. Ziemie polskie po kongresie wiedeńskim. Uczeń: 1) charakteryzuje ustrój Królestwa Polskiego; 2) ocenia osiągnięcia Królestwa Polskiego w gospodarce, kulturze i szkolnictwie. 12. Społeczeństwo dawnej Rzeczypospolitej w okresie powstań narodowych. Uczeń: 1) sytuuje w czasie i przestrzeni powstanie listopa- dowe i powstanie styczniowe; 2) przedstawia przyczyny oraz porównuje przebieg i charakter powstań narodowych; 3) rozróżnia bezpośrednie i długofalowe następ- stwa powstańczych ruchów narodowych; 4) charakteryzuje główne nurty i postaci Wielkiej Emigracji. 13. Życie pod zaborami. Uczeń: 1) wyjaśnia cele i opisuje metody działań zabor- ców wobec mieszkańców ziem dawnej Rzeczy- pospolitej; 2) charakteryzuje i ocenia zróżnicowane postawy społeczeństwa wobec zaborców; 3) porównuje warunki życia społeczeństwa w trzech zaborach w II poł. XIX w., uwzględnia- jąc możliwości prowadzenia działalności spo- łecznej i rozwoju narodowego; 4) przedstawia główne nurty życia politycznego pod zaborami w końcu XIX w. 14. Sprawa polska w I wojnie światowej. Uczeń: 1) charakteryzuje stosunek państw zaborczych do sprawy polskiej oraz opisuje poglądy zwolenni- ków różnych orientacji politycznych; 2) ocenia wysiłek zbrojny Polaków; 3) wyjaśnia międzynarodowe uwarunkowania sprawy polskiej. Cele kształcenia — wymagania ogólne w zakresie geografii Uczeń poznaje najważniejsze cechy środowiska przyrodniczego Polski. Zdobywa wiedzę o miastach i regionach Polski. Poznaje przyczyny zróżnicowania gospodarczego Polski. Korzysta z atlasu Polski i roz- budza swoje zainteresowania krajem przodków i re- gionem Polski, z którego pochodzi jego rodzina. Treści nauczania i wymagania szczegółowe w za- kresie geografii i wiedzy o społeczeństwie. 1. Polska na mapie Europy. Uczeń: 1) pokazuje Polskę na mapie Europy; 2) opisuje położenie Polski, granice oraz wskazuje na mapie jej sąsiadów; 3) rozpoznaje główne regiony przyrodnicze Polski oraz wskazuje je na mapie; 4) pokazuje na mapie niziny, wyżyny i góry; 5) wskazuje na mapie Morze Bałtyckie oraz naj- ważniejsze polskie jeziora i rzeki. 2. Moja Ojczyzna. Uczeń: 1) opisuje miejsce i region, z którego pochodzi je- go rodzina, opisuje jego środowisko przyrodni- cze i tradycje regionalne; 2) zbiera informacje o cechach środowiska geo- graficznego tego regionu i ludziach tam miesz- kających; 3) posługuje się mapą regionu oraz wskazuje na niej najważniejsze miejscowości, rzeki, obiekty historyczne; 4) opisuje ten region na mapie. 3. Krajobrazy Polski. Uczeń: 1) opisuje cechy klimatu Polski; wyjaśnia, na czym polegają zmiany krajobrazów polskich w roku kalendarzowym; 2) opisuje wybrane krajobrazy w różnych porach roku; 3) opisuje formy ochrony przyrody stosowane w Polsce, wymienia i wskazuje na mapie parki narodowe; 4) opisuje wybrany park narodowy. 4. Człowiek i jego działalność gospodarcza. Uczeń: 1) opowiada o rozmieszczeniu ludności na podsta- wie mapy Polski; — 13203 — 2) wymienia największe miasta Polski i wskazuje je na mapie; 3) wymawia poprawnie ich nazwy; 4) wymienia najważniejsze walory turystyczne naj- większych miast Polski; 5) opisuje krajobraz wiejski i rolniczy w Polsce; wymienia najważniejsze rośliny uprawne i zwie- rzęta hodowlane; 6) identyfikuje tradycyjne potrawy polskiej kuch- ni; 7) wymienia najważniejsze surowce mineralne eksploatowane w Polsce; 8) podaje przykłady aktualnych problemów spo- łeczno-gospodarczych współczesnej Polski, ko- rzystając z różnych źródeł informacji (od osób dorosłych, z prasy, radia, telewizji, Internetu); 9) wymienia mniejszości narodowe i etniczne żyją- ce w Polsce, na wybranych przykładach opisuje ich kulturę i tradycje. 5. Polska we współczesnym świecie. Uczeń: 1) opisuje położenie Polski w Unii Europejskiej; 2) zna przebieg wschodniej granicy Unii Europej- skiej; 3) rozpoznaje na mapie Europy połączenia kolejo- we, drogowe i lotnicze Polski z innymi krajami, w tym z krajem zamieszkania; 4) lokalizuje na mapie największe skupiska Polonii; wyjaśnia przyczyny powstania polskiej diaspo- ry. 6. Współczesne społeczeństwo polskie. Uczeń: cha- rakteryzuje — odwołując się do przykładów — wy- brane warstwy społeczne, grupy zawodowe i ich style życia, omawia problemy i perspektywy życio- we młodych Polaków (na podstawie samodzielnie zebranych informacji). 7. Obywatelstwo polskie i udział obywateli w życiu publicznym. Uczeń: 1) wyjaśnia, jak człowiek staje się obywatelem w sensie formalnym (prawo ziemi, prawo krwi, nadanie obywatelstwa); 2) podaje przykłady uprawnień i obowiązków wy- nikających z posiadania polskiego obywatel- stwa; 3) wyjaśnia, podając przykłady, jak obywatele mo- gą wpływać na decyzje władz na poziomie lo- kalnym, krajowym, europejskim i światowym; 4) wskazuje, czym powinien kierować się obywa- tel, podejmując decyzje wyborcze; krytycznie analizuje ulotki, hasła i spoty wyborcze. 8. Naród i mniejszości narodowe. Uczeń: 1) wyjaśnia, co dla niego oznacza być Polakiem (lub członkiem innej wspólnoty narodowej) i czym obywatelstwo różni się od narodowości; 2) wyjaśnia, uwzględniając wielonarodowe trady- cje Polski, jaki wpływ na kształtowanie narodu mają wspólne dzieje, kultura, język i tradycja. 9. Patriotyzm dzisiaj. Uczeń: 1) wyjaśnia, co łączy człowieka z wielką i małą oj- czyzną, i omawia te więzi na własnym przykła- dzie, wyjaśnia, odwołując się do wybranych przykładów, czym według niego jest patriotyzm, porównuje tę postawę z nacjonalizmem, szowi- nizmem i kosmopolityzmem; 2) rozważa, w jaki sposób stereotypy i uprzedzenia utrudniają dziś relacje między narodami; 3) uzasadnia, że można równocześnie być Pola- kiem, Europejczykiem i członkiem społeczności światowej. IV etap edukacyjny (liceum ogólnokształcące) Cele kształcenia — wymagania ogólne w zakresie historii i wiedzy o społeczeństwie Uczeń zdobywa usystematyzowaną wiedzę na te- mat historii Polski od odzyskania niepodległości w 1918 r. do czasów współczesnych, która pozwoli mu lepiej poznać historię najnowszą Polski oraz dostrzec korzenie wielu współczesnych zjawisk politycznych, społecznych i kulturowych. Zdobywa usystematyzo- waną wiedzę o kulturze i społeczeństwie polskim w XX w. 1. Chronologia historyczna: uczeń porządkuje i syn- chronizuje wydarzenia z dziejów ojczystych w XX w.; dostrzega zmienność i dynamikę wyda- rzeń, a także ciągłość procesów historycznych. 2. Analiza i interpretacja historyczna: uczeń analizuje wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w kon- tekście epoki i dostrzega zależności pomiędzy róż- nymi dziedzinami życia społecznego; rozpoznaje rodzaje źródeł; ocenia przydatność źródeł do wyjaś- nienia problemów społecznych i historycznych; do- strzega wielość perspektyw badawczych oraz wie- lorakie interpretacje historii i ich przyczyny. 3. Tworzenie narracji historycznej: uczeń tworzy nar- rację historyczną; dostrzega problem i buduje argu- mentację, uwzględniając różne aspekty procesów społeczno-historycznych; dokonuje selekcji i hierar- chizacji oraz integruje pozyskane informacje z róż- nych źródeł wiedzy. Treści nauczania — wymagania szczegółowe w za- kresie historii i wiedzy o społeczeństwie. 1. Odbudowa niepodległości i życie polityczne II Rzeczypospolitej. Uczeń: 1) opisuje proces kształtowania się terytorium II Rzeczypospolitej, w tym powstanie wielkopol- skie i powstania śląskie oraz plebiscyty, a także wojnę polsko-bolszewicką; 2) rozpoznaje charakterystyczne cechy ustroju II Rzeczypospolitej zapisane w konstytucjach z 1921 r. i 1935 r.; — 13204 — 3) wyjaśnia przyczyny kryzysu demokracji parla- mentarnej w II Rzeczypospolitej; 4) wyjaśnia uwarunkowania polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej; 5) identyfikuje wielkie postaci polskiej sceny poli- tycznej okresu międzywojnia: Józefa Piłsudskie- go, Romana Dmowskiego, Ignacego Jana Pade- rewskiego, Władysława Grabskiego, Eugeniu- sza Kwiatkowskiego, Wincentego Witosa; 6) synchronizuje najważniejsze wydarzenia z dzie- jów Polski z wydarzeniami historii powszech- nej. 2. II Rzeczpospolita. Społeczeństwo, gospodarka, kul- tura. Uczeń: 1) opisuje społeczeństwo II Rzeczypospolitej, z uwzględnieniem struktury wyznaniowo-naro- dowościowej; 2) opisuje trudności gospodarcze i sukcesy II Rzeczypospolitej, uwzględniając budowę Gdy- ni, utworzenie Centralnego Okręgu Przemysło- wego, reformy Władysława Grabskiego oraz emigrację zarobkową; 3) wymienia główne osiągnięcia kultury i nauki II Rzeczypospolitej. 3. Okupacja niemiecka i radziecka na ziemiach pol- skich. Uczeń: 1) wyjaśnia przyczyny wybuchu II wojny świato- wej; 2) opisuje przebieg i następstwa wojny obronnej Polski w 1939 r.; 3) przedstawia politykę okupantów wobec narodu polskiego, uwzględniając zbrodnię katyńską, deportacje i łagry, obozy koncentracyjne i wy- wózki na roboty; 4) charakteryzuje nazistowski plan eksterminacji Żydów oraz innych narodowości i grup społecz- nych, omawia powstanie w getcie warszaw- skim, uwzględniając postać Janusza Korczaka i Mordechaja Anielewicza, przedstawia udział Polaków w ratowaniu Żydów, organizację „Że- gota”, Irenę Sendlerową, Jana Karskiego; 5) opisuje i ocenia stosunek społeczeństw i rzą- dów państw Europy Zachodniej i Stanów Zjed- noczonych do zagłady Żydów; 6) opisuje organizację Polskiego Państwa Pod- ziemnego oraz różne formy ruchu oporu, ze szczególnym uwzględnieniem działalności Ar- mii Krajowej; identyfikuje przywódców Polskie- go Państwa Podziemnego i bohaterów Armii Krajowej, między innymi: Stefana „Grota” Ro- weckiego, Tadeusza „Bora” Komorowskiego, Augusta Emila „Nila” Fieldorfa; 7) przedstawia działania Stalina zmierzające do utworzenia komunistycznego ośrodka władzy w Polsce; 8) wyjaśnia uwarunkowania polityczne i charakte- ryzuje czyn zbrojny powstania warszawskiego. 4. Polski rząd na wychodźstwie i sprawa polska w czasie II wojny światowej. Uczeń: 1) przedstawia okoliczności powstania oraz dzia- łalność prezydenta i rządu polskiego na wy- chodźstwie; 2) charakteryzuje udział Polaków w wysiłku mili- tarnym aliantów, z uwzględnieniem osiągnięć polskich kryptologów, oraz sytuuje w czasie i przestrzeni działania wojsk polskich na różnych frontach wojny; 3) opisuje i ocenia politykę mocarstw wobec spra- wy polskiej w czasie II wojny światowej (Tehe- ran, Jałta, Poczdam); 4) identyfikuje czołowe postaci polskiego rządu na emigracji i dowódców polskich sił zbrojnych okresu II wojny światowej: Władysława Raczkie- wicza, Władysława Sikorskiego, Stanisława Mikołajczyka, Władysława Andersa, Stanisława Maczka i Stanisława Sosabowskiego; 5) synchronizuje najważniejsze wydarzenia II woj- ny światowej w Polsce z wydarzeniami na świe- cie. 5. Polska w systemie komunistycznym. Uczeń: 1) wskazuje granice państwa polskiego po II woj- nie światowej; 2) wyjaśnia okoliczności przejęcia władzy w Polsce przez komunistów; 3) identyfikuje najważniejszych przywódców partii komunistycznej; 4) charakteryzuje system represji stalinowskich w Polsce i ocenia jego skutki; 5) charakteryzuje realia życia gospodarczego i spo- łecznego w Polsce Ludowej; 6) porównuje przyczyny i skutki kryzysów politycz- nych w 1956 r., 1968 r., 1970 r. i 1976 r.; 7) charakteryzuje działalność opozycji demokra- tycznej w latach siedemdziesiątych; 8) opisuje relacje państwo — Kościół i ocenia rolę Kościoła rzymskokatolickiego w życiu politycz- nym i społecznym; charakteryzuje sylwetkę pry- masa Stefana Wyszyńskiego; 9) charakteryzuje kulturę i życie codzienne w Pol- sce Ludowej. 6. Rozpad systemu komunistycznego w Polsce — polska droga do suwerenności. Uczeń: 1) przedstawia znaczenie pontyfikatu Jana Pawła II dla przemian politycznych w Polsce; 2) wyjaśnia przyczyny i skutki wydarzeń sierpnio- wych 1980 r.; opisuje rolę Solidarności w prze- mianach politycznych i ustrojowych; 3) przedstawia okoliczności wprowadzenia i na- stępstwa stanu wojennego; 4) charakteryzuje reakcje społeczności między- narodowej wobec wprowadzenia stanu wojen- nego, uwzględniając postawy polskiej emigra- cji; — 13205 — 5) wyjaśnia genezę oraz wymienia najważniejsze postanowienia „Okrągłego Stołu”; 6) charakteryzuje przemiany polityczne, społecz- no-gospodarcze i cywilizacyjno-kulturowe po 1989 r.; 7) przedstawia międzynarodowe i wewnętrzne uwarunkowania procesu odbudowy demokra- tycznego państwa po 1989 r.; 8) przedstawia okoliczności i ocenia znaczenie wstąpienia Polski do NATO i Unii Europej- skiej; 9) wskazuje czołowe postaci polskiej sceny poli- tycznej po 1989 r.; 10) synchronizuje najważniejsze wydarzenia z historii Polski w drugiej połowie XX w. z wy- darzeniami europejskimi i powszechnymi. 7. Rzeczpospolita Polska jako demokracja konstytu- cyjna. Uczeń: 1) wyjaśnia, co to znaczy, że konstytucja jest naj- wyższym aktem prawnym w Rzeczypospolitej Polskiej; 2) omawia najważniejsze zasady ustroju Polski (suwerenność narodu, podział władzy, rządy prawa, pluralizm), korzystając z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej omawia podstawowe prawa i wolności w niej zawarte. 8. System wyborczy i partyjny. Uczeń: 1) wyjaśnia, jak przeprowadzane są w Polsce wy- bory prezydenckie i parlamentarne; 2) wymienia partie polityczne obecne w Sejmie; wskazuje te, które należą do koalicji rządzącej, i te, które pozostają w opozycji. 9. Władza ustawodawcza i władza wykonawcza w Polsce. Uczeń: 1) przedstawia zadania i zasady funkcjonowania polskiego parlamentu, w tym sposób tworzenia ustaw; 2) sporządza, na podstawie obserwacji wybranych obrad parlamentu, notatkę prasową o przebie- gu tych obrad i przygotowuje krótkie wystąpie- nie sejmowe w wybranej sprawie; 3) wskazuje najważniejsze zadania prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i wyszukuje w środ- kach masowego przekazu informacje o działa- niach urzędującego prezydenta; 4) wyjaśnia, jak powoływany jest i czym zajmuje się rząd polski; 5) podaje nazwisko premiera, wyszukuje nazwiska ministrów i zadania wybranych ministerstw. 10. Polska w Unii Europejskiej i relacje Polski z innymi państwami. Uczeń: 1) przedstawia najważniejsze kierunki polskiej po- lityki zagranicznej (stosunki z państwami Unii Europejskiej i Stanami Zjednoczonymi, relacje z sąsiadami); 2) charakteryzuje politykę obronną Polski, członko- stwo w NATO, udział w międzynarodowych misjach pokojowych i operacjach militarnych; 3) przedstawia relacje Polski z wybranym pań- stwem na podstawie samodzielnie zebranych informacji; 4) wyjaśnia, czym się zajmują ambasady i konsu- laty; 5) przedstawia prawa i obowiązki wynikające z po- siadania obywatelstwa Unii Europejskiej; 6) formułuje i uzasadnia własne zdanie na temat korzyści, jakie niesie ze sobą członkostwo w Unii Europejskiej. Cele kształcenia — wymagania ogólne w zakresie geografii Uczeń korzysta z planów, map, fotografii, rysun- ków, wykresów, danych statystycznych, tekstów źród- łowych oraz technologii informacyjno-komunikacyj- nych w celu gromadzenia, przetwarzania i prezento- wania informacji geograficznych o Polsce. Posługuje się podstawowym słownictwem geograficznym przy opisywaniu oraz wyjaśnianiu zjawisk i procesów za- chodzących w środowisku geograficznym. Identyfiku- je związki i zależności w środowisku przyrodniczym, gospodarce i życiu społecznym Polski. Rozbudza swo- je zainteresowania przyrodniczym i kulturowym śro- dowiskiem Polski. Treści nauczania i wymagania szczegółowe w za- kresie geografii. 1. Mapa — umiejętności czytania, interpretacji i po- sługiwania się mapą Polski. Uczeń: 1) odczytuje z map informacje przedstawione za pomocą różnych metod kartograficznych; 2) posługuje się planem, mapą topograficzną, tu- rystyczną, samochodową Polski (m.in. orientuje mapę oraz identyfikuje obiekty geograficzne na mapie, planuje podróż do Polski i wycieczki po kraju); 3) określa położenie i charakteryzuje obiekty geo- graficzne na fotografiach, zdjęciach lotniczych i satelitarnych oraz mapach topograficznych Polski. 2. Położenie i środowisko przyrodnicze Polski. Uczeń: 1) opisuje podział administracyjny Polski; 2) podaje nazwy i wskazuje na mapie wybrane wo- jewództwa oraz ich stolice; 3) charakteryzuje współczesną rzeźbę Polski i wy- jaśnia przyczyny jej zróżnicowania; 4) podaje główne cechy klimatu Polski, uwzględ- niając czynniki klimatotwórcze; 5) opisuje, korzystając z mapy, rozmieszczenie głównych zasobów naturalnych Polski. — 13206 — 3. Ludność Polski. Uczeń: 1) wyjaśnia i poprawnie stosuje podstawowe ter- miny z zakresu demografii: przyrost naturalny, urodzenia i zgony, średnia długość życia; 2) korzystając z różnych źródeł informacji, podaje liczbę ludności Polski, charakteryzuje przyrost naturalny, strukturę płci, średnią długość życia w Polsce; 3) charakteryzuje, na podstawie map gęstości za- ludnienia, zróżnicowanie rozmieszczenia ludno- ści w Polsce i kraju zamieszkania oraz wyjaśnia te różnice, uwzględniając czynniki przyrodnicze, historyczne, ekonomiczne; 4) podaje główne aktualne problemy rynku pracy w Polsce; 5) analizuje, porównuje, charakteryzuje rozmiesz- czenie i wielkość miast w Polsce, wyjaśnia przy- czyny powstania i rozwoju największych miast w Polsce. 4. Wybrane zagadnienia geografii gospodarczej. Uczeń: 1) charakteryzuje strukturę własności ziemi w Pol- sce; 2) wymienia najważniejsze uprawy i produkty pol- skiego rolnictwa; 3) porównuje strukturę wykorzystania źródeł ener- gii w Polsce; 4) wyjaśnia przyczyny zmian zachodzących w prze- myśle w Polsce oraz wskazuje najlepiej rozwija- jące się obecnie w Polsce gałęzie produkcji przemysłowej; 5) charakteryzuje walory turystyczne Polski oraz opisuje obiekty znajdujące się na Liście Świato- wego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodnicze- go Ludzkości; 6) opisuje, na podstawie map, zróżnicowanie gęstości i jakości sieci transportowej w Polsce i wyjaśnia jej wpływ na rozwój innych dziedzin działalności gospodarczej; 7) wymienia formy ochrony środowiska przyrod- niczego i kulturowego w Polsce. 5. Regiony geograficzne Polski. Uczeń: 1) wskazuje na mapie główne regiony geograficz- ne Polski; 2) charakteryzuje, na podstawie map tematycz- nych, środowisko przyrodnicze głównych regio- nów geograficznych Polski, ze szczególnym uwzględnieniem regionu pochodzenia; 3) opisuje, na podstawie map tematycznych, naj- ważniejsze cechy gospodarki regionów geogra- ficznych Polski oraz ich związek z warunkami przyrodniczymi; 4) przedstawia walory turystyczne wybranego re- gionu geograficznego, ze szczególnym uwzględ- nieniem jego walorów kulturowych; 5) projektuje i opisuje, na podstawie map tury- stycznych, tematycznych, ogólnogeograficz- nych i przekazów rodzinnych, podróż wzdłuż wybranej trasy w wybranym regionie, uwzględ- niając walory przyrodnicze i kulturowe; 6) opisuje główne cechy położenia oraz środowi- ska przyrodniczego Bałtyku, charakteryzuje zna- czenie gospodarcze Bałtyku oraz wyjaśnia przy- czyny degradacji jego wód. — 13207 — PLAN NAUCZANIA UZUPEŁNIAJĄCEGO 1) szkoły podstawowej I etap edukacyjny Obowiązkowe zajęcia edukacyjne Edukacja wczesnoszkolna Godziny do dyspozycji kierownika (ustalone w porozumieniu z radą rodziców) II etap edukacyjny Obowiązkowe zajęcia edukacyjne Język polski (kompetencje językowe) Wiedza o Polsce (elementy historii, geografii, kultury) Godziny do dyspozycji kierownika (ustalone w porozumieniu z radą rodziców) 2) gimnazjum i liceum Obowiązkowe zajęcia edukacyjne Język polski (kompetencje językowe) Wiedza o Polsce (elementy historii, geografii, kultury) Godziny do dyspozycji kierownika (ustalone w porozumieniu z radą rodziców) Maksymalna liczba godzin w seme- strze klasa I klasa II klasa III Maksymalna liczba godzin w seme- strze klasa IV klasa V klasa VI Maksymalna liczba godzin w seme- strze klasa I klasa II klasa III