Załącznik

 NAZWY SPECJALNOŚCI CZŁONKA PERSONELU LOTNICZEGO I SYMBOLE LICENCJI Nazwy dla poszczególnych rodzajów licencji są zamieszczone w poniższej tabeli wraz z symbolami licencji: Nazwa specjalności członka personelu lotniczego Symbol literowy licencji pilot wiatrakowcowy turystyczny pilot wiatrakowcowy zawodowy nawigator lotniczy mechanik pokładowy mechanik lotniczy obsługi technicznej dyspozytor lotniczy radiooperator pokładowy private pilot (autogiro) PPL(AG) commercial pilot (autogiro) CPL(AG) flight navigator FNL flight engineer FEL aircraft maintenance mechanic MML flight dispatcher FDL flight radiooperator FRL  WZORY LICENCJI CZŁONKÓW PERSONELU LOTNICZEGO  IX II XII XIII IX II XII XIII V X I III IV VI XI IVa VII XIV VIII  XIII IX II XIII IX II IVa XIV VIII III V VII IV VI I Celowo pozostawiono Intentionally left blank. niezapisaną. Celowo pozostawiono Intentionally left blank. niezapisaną. X XI  XIII XII IX II XIII XII IX II IVa XIV VIII III VII IV VI V I Celowo pozostawiono Intentionally left blank. niezapisaną. Celowo pozostawiono Intentionally left blank. niezapisaną. Celowo pozostawiono Intentionally left blank. niezapisaną. XI X  Celowo pozostawiono niezapisaną. Intentionally left blank. Celowo pozostawiono niezapisaną. Intentionally left blank. Celowo pozostawiono niezapisaną. Intentionally left blank. Licencję wydaje się na materiale koloru białego, o fakturze zapobiegającej przerabianiu albo podrabianiu oraz ujawniającej próbę jego przerobienia albo podrobienia. Papier albo materiał powinien być trwały. Licencja jest wydawana na pasie stanowiącym 1/2 formatu A4 powstałym z wzdłużnego cięcia, a każda strona stanowi 1/4 długości tego pasa.  SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA DLA POSZCZEGÓLNYCH RODZAJÓW LICENCJI ORAZ RODZAJE UPRAWNIEŃ WPISYWANYCH DO TYCH LICENCJI Rozdział 1 Określenia i przepisy wspólne 1.1. Określenia i skróty Użyte w załączniku określenia i skróty oznaczają: 1.1.1 Dowódca (pierwszy pilot). Pilot wyznaczony do pełnienia czynności dowódcy statku powietrznego. 1.1.2 Drugi pilot. Pilot wchodzący w skład załogi wieloosobowej statku powietrznego, niebędący jego dowódcą. 1.1.3 ICAO. Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego – International Civil Aviation Organisation. 1.1.4 Instruktor szkolenia praktycznego. Członek personelu lotniczego posiadający wpisane do licencji ważne upraw- nienie instruktora, mechanik poświadczenia obsługi upoważniony do prowadzenia szkolenia kandydatów na mechaników poświadczenia obsługi i mechaników poświadczenia obsługi. 1.1.5 Instruktor szkolenia teoretycznego. Osoba upoważniona do prowadzenia szkolenia teoretycznego w ośrodku szkolenia lotniczego albo w certyfikowanej organizacji szkolenia lotniczego. 1.1.6 Instruktor wiatrakowcowy. Pilot wiatrakowcowy, który posiada ważne uprawnienie instruktora wpisane do licencji. 1.1.7 Kategoria statku powietrznego. Rodzaj statków powietrznych o wspólnych cechach podstawowych, istotnie odróżniających je od innych rodzajów statków powietrznych. 1.1.8 Lot agrolotniczy. Lot VFR wykonywany na wysokości mniejszej niż określona przez przepisy dla lotów VFR, podczas którego ze statku powietrznego rozprzestrzeniane są substancje działające chemicznie lub biologicznie na biosferę ziemi lub wody. Do lotu agrolotniczego zalicza się również dolot z miejsca załadowania statku powietrznego do miejsca operacji, niezbędne manewry wyprowadzania statku powietrznego na kierunki nalotów, podczas których jest rozprzestrze- niana substancja, i dolot do miejsca powtórnego załadunku lub postoju statku powietrznego. 1.1.9 Lot kontrolny. Lot wykonany wyłącznie w celu określenia poziomu umiejętności praktycznych kandydata lub pilota. 1.1.10 Lot przeciwpożarowy gaśniczy. Lot, w którym ze statku powietrznego są rozprzestrzeniane substancje gaśnicze. 1.1.11 Oblot. Pierwszy lot albo pierwszy lot i kilka następnych lotów prototypu, objętych programem prób w locie albo jego częścią. 1.1.12 Obsługa naziemna (statku powietrznego). Obsługa statku powietrznego, wykonywana przez załogę statku powietrznego lub pod jej nadzorem na ziemi, inna niż obsługa techniczna. 1.1.13 Obsługa techniczna (statku powietrznego). Obsługa statku powietrznego i jego zespołów, której czynności, metody oraz terminy albo okoliczności wykonania określone są w instrukcji obsługi technicznej statku i jego zespołów lub w dokumentach uzupełniających. Obsługa techniczna jest wykonywana przez lub pod nadzorem uprawnionego mechanika poświadczenia obsługi i przez niego poświadczana. 1.1.14 Część – 66. Załącznik III do rozporządzenia nr 2042/2003. 1.1.15 Część – 145. Załącznik II do rozporządzenia nr 2042/2003. 1.1.16 Część – 147. Załącznik IV do rozporządzenia nr 2042/2003. 1.1.17 Pilot doświadczalny. Pilot, w którego licencji jest wpisane uprawnienie pilota doświadczalnego. 1.1.18 Pilotowanie. Zespół czynności pilota albo pilota-ucznia, polegających na wykonywaniu manewrów statku po- wietrznego przy użyciu sterownic, znajdujących się w kabinie załogi. W pilotowaniu może uczestniczyć mechanik pokładowy, w zakresie określonym w instrukcji użytkowania statku powietrznego i przez decyzje dowódcy statku powietrznego. 1.1.19 Przelot. Lot, który przebiega częściowo poza przestrzeniami powietrznymi, w których odbywa się ruch nad lot- niskiem albo lądowiskiem. 1.1.20 Radionawigacja. Prowadzenie nawigacji z wykorzystaniem sygnałów radiowych. 1.1.21 Ruch lotniczy kontrolowany. Ruch lotniczy, wobec którego zapewniona jest służba kontroli ruchu lotniczego.  1.1.22 Ruch lotniczy niekontrolowany. Ruch lotniczy, wobec którego nie jest zapewniona służba kontroli ruchu lotni- czego. 1.1.23 Statek powietrzny z załogą jednoosobową. Statek powietrzny dopuszczony zgodnie z jego certyfikatem typu lub innym równoważnym dokumentem do użytkowania z minimalną załogą składającą się z jednego pilota. 1.1.24 Statek powietrzny z załogą wieloosobową. Statek powietrzny dopuszczony zgodnie z jego certyfikatem typu lub innym równoważnym dokumentem do użytkowania z minimalną załogą składającą się co najmniej z dwóch pilotów. 1.1.25 Symulator lotu. Urządzenie odzwierciedlające w pełnej skali dany typ albo typ i wariant kabiny załogi lub po- kładu statku powietrznego, włączając w to pełne wyposażenie i programy komputerowe, posiadające system wizualizacji zapewniający obraz otoczenia widzianego z kabiny załogi lub pokładu statku powietrznego, a także system kinematyczny generujący ruch kabiny pilota. 1.1.26 Szkolenie praktyczne. Szkolenie, którego celem jest nabycie umiejętności lotniczych praktycznego wykonywania czynności lotniczych wraz z niezbędną wiedzą o zasadach ich wykonywania. 1.1.27 Szkolenie praktyczne naziemne. Szkolenie praktyczne pilota-ucznia albo pilota prowadzone na ziemi. 1.1.28 Szkolenie praktyczne w locie. Szkolenie praktyczne pilota-ucznia albo pilota na pokładzie statku powietrznego w czasie lotu. 1.1.29 Szkolenie teoretyczne. Szkolenie, którego celem jest zdobycie wiedzy lotniczej. 1.1.30 Typ statku powietrznego. Statki powietrzne zbudowane według tego samego podstawowego projektu łącznie z wszystkimi modyfikacjami, z wyjątkiem takich modyfikacji, które powodują zmianę właściwości pilotażowych, składu załogi lub charakterystyk lotu. 1.1.31 Pilot-uczeń. Osoba odbywająca szkolenia teoretyczne lub praktyczne. 1.1.32 Ukończenie szkolenia (teoretycznego lub praktycznego). Spełnienie przez uczestnika wymagań programu szkolenia dotyczących udziału w zajęciach szkoleniowych przy ewentualnym uwzględnieniu ustalonego dla niego indywi- dualnego toku szkolenia. 1.1.33 Urządzenie treningowe. Urządzenie częściowo symulujące środowisko kabiny lub pokład statku powietrznego i ich właściwości oraz przebieg lotu, przeznaczone do szkolenia. 1.1.34 VMC. Warunki meteorologiczne dla lotów z widocznością – Visual Meteorological Flight Conditions. 1.1.35 Załoga jednoosobowa. Załoga, w której składzie jest jeden pilot. 1.1.36 Załoga wieloosobowa. Załoga, w której składzie jest co najmniej dwóch pilotów. 1.2. Przepisy wspólne 1.2.1. Licencje i uprawnienia lotnicze, które odpowiadają nie tylko polskim przepisom licencjonowania, ale również wymaganiom międzynarodowym, są oznaczane przez umieszczenie na druku licencji informacji określającej spełnienie wymagań: 1) Części – 66 — jeżeli licencja lub uprawnienie odpowiada wymaganiom określonym w rozporządzeniu nr 2042/2003; 2) ICAO – jeżeli licencja lub uprawnienie odpowiada wymaganiom określonym w Załączniku 1; 3) PART – FCL – jeżeli licencja lub uprawnienie odpowiada wymaganiom określonym w rozporządzeniu nr 1178/2011. 1.2.2.. Osoba ubiegająca się o uzyskanie licencji lub uprawnienia lotniczego wydawanych zgodnie z polskimi przepisami licencjonowania może nie spełniać wymagań międzynarodowych, w przypadku gdy do licencji zostały wpisane stosowne ograniczenia. Rozdział 2 Szczegółowe wymagania dla licencji pilota wiatrakowcowego PPL(AG) i licencji pilota wiatrakowcowego zawodowego CPL(AG) dotyczące zakresu szkolenia lotniczego i wymaganej praktyki 2.1. Wymagania dotyczące poszczególnych licencji 2.1.1. Licencja pilota wiatrakowcowego PPL(AG) i uprawnienia lotnicze do niej wpisywane 2.1.1.1. Szkolenie lotnicze. Uczestnik szkolenia powinien ukończyć szkolenie teoretyczne i praktyczne w ośrodku szkolenia lotniczego potwierdzone odpowiednimi zaświadczeniami.  2.1.1.2. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne obejmuje następujące przedmioty: 1) prawo lotnicze: przepisy międzynarodowe i krajowe, w tym przepisy dotyczące licencji pilota wiatrakowcowego tury- stycznego i uprawnień, które mogą zostać do niej wpisane, oraz przepisy i procedury dotyczące ruchu lotniczego, służb i organów ruchu lotniczego; 2) wiedza ogólna o wiatrakowcu: konstrukcja i funkcjonowanie płatowca i jego systemów, zespoły napędowe, systemy i przyrządy pokładowe oraz ocena zdatności do lotu; 3) osiągi i planowanie lotu: masa i wyważenie, osiągi przy starcie i lądowaniu, podczas lotu poziomego, wznoszącego i ze zniżaniem, operacyjny plan lotu i plan lotu na potrzeby ruchu lotniczego; 4) człowiek – możliwości i ograniczenia: podstawowa wiedza o fizjologii i psychologii człowieka oraz wpływie warun- ków lotu, chorób, higieny, środków ograniczających sprawność psychiczną lub fizyczną pilota w postaci leków i środ- ków psychotropowych oraz innych środków o podobnym działaniu, czynnik ludzki w lotnictwie; 5) meteorologia: wiedza o atmosferze, czynnikach meteorologicznych i zjawiskach atmosferycznych zagrażających bez- pieczeństwu lotu, organizacja osłony meteorologicznej lotnictwa, informacje meteorologiczne na potrzeby lotnictwa, ich pozyskiwanie, interpretacja i wykorzystywanie, klimatologia i jej wykorzystanie na potrzeby lotnictwa; 6) nawigacja: kula ziemska i jej odwzorowania na mapach, odległości i kierunki, plany, mapy i odwzorowania kartogra- ficzne, ich odczytywanie i wykorzystanie w różnych rodzajach lotów, wysokość i poziom lotu, nastawianie wysokoś- ciomierzy ciśnieniowych, nawigacja zliczeniowa, wykorzystanie kalkulatorów nawigacyjnych, czas – średni lokalny i uniwersalny koordynowany, strefy czasowe, czas wschodu i zachodu słońca, radionawigacja, systemy radionawiga- cyjne, rodzaje i wykorzystanie pokładowych urządzeń radionawigacyjnych, nawigacja radarowa, transponder; 7) procedury operacyjne: przepisy międzynarodowe i krajowe o eksploatacji statków powietrznych, poszukiwanie i ratownictwo, badanie wypadków i incydentów lotniczych, procedury antyhałasowe, skutki naruszenia przepisów lotniczych; 8) zasady lotu: aerodynamika podstawowa, aerodynamika wirnika, kinematyka i mechanika jego ruchu, autorotacja, lot z prędkością postępową, mechanika podstawowych elementów lotu, sterowanie położeniem przestrzennym, statecz- ność, obciążenia konstrukcji w locie, wibracje i ich działanie na konstrukcję wiatrakowca, obciążenia konstrukcji w locie, mechanika ruchu wiatrakowca na ziemi i obciążenia jego konstrukcji, przy układach podwozia z kołem przed- nim i ogonowym, specyficzne zagrożenia lotu wiatrakowca; 9) łączność: frazeologia radiotelefoniczna w języku polskim lub języku angielskim, procedury radiotelefoniczne stoso- wane przy próbach naziemnych radiostacji, nawiązywanie i prowadzenie łączności, zezwolenia, instrukcje, ostrzeże- nia i informacje, łączność w niebezpieczeństwie i sytuacjach naglących, postępowanie w przypadku utraty łączności; 10) ogólne bezpieczeństwo lotów: wiatrakowiec – zasady bezpiecznego zachowania na pokładzie, wykorzystanie wyposa- żenia bezpieczeństwa, wyposażenia ratowniczego wiatrakowca oraz osobistego załogi i pasażerów – zasady jego uży- cia, zagrożenia bezpieczeństwa ze strony wiatrakowca i jego ładunku, zagrożenia zewnętrzne ze strony innych stat- ków powietrznych, warunków pogodowych, stanu nawierzchni lotniska, operacje przymusowych lądowań. 2.1.1.3. Szkolenie praktyczne. Kandydat powinien podczas szkolenia praktycznego nabyć umiejętności w zakresie: 1) operacyjnego i nawigacyjnego przygotowania do lotu, oceny zdatności do lotu i obsługi naziemnej wiatrakowca; 2) procedur lotów w przestrzeni powietrznej nad lotniskiem albo lądowiskiem, środków ostrożności i procedur antykoli- zyjnych; 3) pilotowania wiatrakowca według VFR, podczas wykonywania manewrów charakterystycznych dla wiatrakowca; 4) kołowania, startu i lądowania przy wietrze o kierunku i prędkości akceptowanej instrukcją użytkowania wiatrakowca w locie; 5) operacji połączonej ze startem i lądowaniem na lądowiskach; 6) operacji awaryjnych, w tym symulowania awarii zespołu napędowego, przymusowego i zapobiegawczego lądowania, niesprawności wyposażenia oraz pożaru w locie; 7) przelotów VFR na podstawie zewnętrznych punktów orientacyjnych, nawigowania zliczeniowego i radionawigacji; 8) przylotów na lotniska kontrolowane i odlotów z lotnisk kontrolowanych, przelotów VFR w ruchu lotniczym kontrolo- wanym; 9) prowadzenia korespondencji radiotelefonicznej w języku polskim lub języku angielskim w lotach VFR, w ruchu lotni- czym kontrolowanym i niekontrolowanym.  2.1.1.4. Praktyka. Uczestnik szkolenia powinien wykazać, że w trakcie szkolenia lotniczego wykonał co najmniej 40 godzin lotu na wiatrakowcu, w tym: 1) co najmniej 10 godzin lotu samodzielnego; 2) co najmniej 5 godzin przelotu samodzielnego, z włączeniem przelotu na odległość nie mniejszą niż 185 km (100 NM), podczas którego zostały wykonane dwa lądowania z całkowitym zatrzymaniem na dwóch różnych lotniskach; przelot samodzielny może mieścić się w ogólnym czasie lotów samodzielnych wymienionym w ppkt 1. 2.1.1.4.1. Jeżeli uczestnik szkolenia ma licencję pilota samolotowego, śmigłowcowego, szybowcowego albo świadectwo kwalifikacji pilota samolotu, śmigłowca albo wiatrakowca, to wówczas czas 40 godzin lotu określony w pkt 2.1.1.4 może być zmniejszony o czas lotu wynoszący 30% czasu lotu wykonanego przez kandydata w charakterze dowódcy jednego z tych statków powietrznych, jednak nie więcej niż o 20 godzin, pod warunkiem prowadzenia szkolenia według programu szkolenia zatwierdzonego dla tego rodzaju kandydatów. 2.1.1.5. Uprawnienia lotnicze, które mogą być wpisane do licencji. Do PPL(AG) wpisuje się uprawnienia na typ wiatrakowca oraz może być wpisane uprawnienie do lotów nocnych VFR. 2.1.1.6. Uprawnienia posiadacza licencji. Posiadacz PPL(AG) jest uprawniony do wykonywania bez wynagrodzenia czynności dowódcy i drugiego pilota używanego nieodpłatnie wiatrakowca, pod warunkiem posiadania ważnego uprawnie- nia na typ wiatrakowca. 2.1.2. Licencja pilota wiatrakowcowego zawodowego CPL(AG) i uprawnienia lotnicze do niej wpisywane 2.1.2.1. Wymagania wstępne. Uczestnik szkolenia przystępujący do szkolenia na CPL(AG) powinien wykazać, że wykonał co najmniej 150 godzin lotu na wiatrakowcu, w tym co najmniej: 1) 50 godzin jako pilot dowódca wiatrakowca; 2) 10 godzin przelotu jako pilot dowódca wiatrakowca; 3) co najmniej 10 godzin lotu na dwusterze według wskazań przyrządów; 4) 10 godzin lotu w nocy, w tym nie mniej niż: a) 5 godzin lotów szkoleniowych na dwusterze, w tym co najmniej 3 godziny przelotu, b) 5 godzin lotów szkoleniowych samodzielnych, w tym co najmniej 3 godziny przelotu w nocy i 5 samodzielnych startów i lądowań z pełnym zatrzymaniem. 2.1.2.1.1. W celu spełnienia wymogu wykonania 150 godzin lotu na wiatrakowcu, o którym mowa w pkt 2.1.2.1, uczest- nikowi szkolenia można zaliczyć: 1) 100 godzin lotu na śmigłowcach, wykonane przez posiadacza CPL(H) lub ATPL(H), albo 50 godzin lotu na samolo- tach, wykonane przez posiadacza CPL(A) lub ATPL(A); 2) 50 godzin lotu na śmigłowcach, wykonane przez posiadacza PPL(H), albo 20 godzin lotu na samolotach, wykonane przez posiadacza PPL(A); 3) 10 godzin lotu na motoszybowcach turystycznych albo na szybowcach. 2.1.2.2. Szkolenie lotnicze. Uczestnik szkolenia powinien ukończyć szkolenie teoretyczne i praktyczne w ośrodku szkolenia lotniczego potwierdzone odpowiednimi zaświadczeniami. 2.1.2.3. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne obejmuje następujące przedmioty: 1) prawo lotnicze: przepisy międzynarodowe i krajowe, w tym przepisy dotyczące licencjonowania odnoszące się do licencji pilotów wiatrakowcowych i uprawnień, które mogą zostać do nich wpisane, oraz przepisy i procedury doty- czące ruchu lotniczego, służb i organów ruchu lotniczego oraz współdziałanie z nimi; 2) wiedza ogólna o wiatrakowcu: konstrukcja i funkcjonowanie płatowca i jego systemów, zespoły napędowe, systemy i przyrządy pokładowe oraz ocena zdatności do lotu; 3) osiągi i planowanie lotu: wpływ masy i wyważenia na osiągi i właściwości pilotażowe, określanie i praktyczne wyko- rzystanie danych o osiągach podczas wszystkich faz lotu, opracowanie operacyjnego planu lotu i planu lotu na potrze- by ruchu lotniczego; 4) człowiek – możliwości i ograniczenia: podstawowa wiedza o fizjologii i psychologii człowieka oraz wpływie warun- ków lotu, chorób, higieny, środków ograniczających sprawność psychiczną lub fizyczną pilota w postaci leków i środ- ków psychotropowych oraz innych środków o podobnym działaniu, czynnik ludzki w lotnictwie;  5) meteorologia: wiedza o atmosferze, czynnikach meteorologicznych i zjawiskach atmosferycznych zagrażających bez- pieczeństwu lotu, organizacja osłony meteorologicznej lotnictwa, informacje meteorologiczne na potrzeby lotnictwa, ich pozyskiwanie, interpretacja i wykorzystywanie; klimatologia i jej wykorzystanie na potrzeby lotnictwa; 6) nawigacja: kula ziemska i jej odwzorowania na mapach, odległości i kierunki, plany, mapy i odwzorowania kartogra- ficzne, ich odczytywanie i wykorzystanie w różnych rodzajach lotów, wysokość i poziom lotu, nastawianie wysokoś- ciomierzy ciśnieniowych, nawigacja zliczeniowa, wykorzystanie kalkulatorów nawigacyjnych, czas – średni lokalny i uniwersalny koordynowany, strefy czasowe, czas wschodu i zachodu słońca, radionawigacja, systemy radionawiga- cyjne, rodzaje i wykorzystanie pokładowych urządzeń radionawigacyjnych, nawigacja radarowa, transponder, metody nawigowania stosowane w profesjonalnych operacjach lotniczych; 7) procedury operacyjne: korzystanie z dokumentacji operacyjnej i nawigacyjnej, przepisy międzynarodowe i krajowe o eksploatacji statków powietrznych, poszukiwanie i ratownictwo, badanie wypadków i incydentów lotniczych, pro- cedury antyhałasowe, procedury operacyjne stosowane podczas przewozu ładunków niebezpiecznych, rodzaje ładun- ków niebezpiecznych, wymagania i praktyki dotyczące informowania pasażerów o zasadach bezpieczeństwa łącznie z zapewnianiem obserwacji zachowania pasażerów podczas wchodzenia i wychodzenia oraz na pokładzie, skutki na- ruszenia przepisów lotniczych; 8) zasady lotu: aerodynamika podstawowa, aerodynamika wirnika, kinematyka i mechanika jego ruchu, autorotacja, lot z prędkością postępową, mechanika podstawowych elementów lotu, sterowanie położeniem przestrzennym, statecz- ność, obciążenia konstrukcji w locie, wibracje oraz ich wpływ na konstrukcję wiatrakowca, obciążenia konstrukcji w locie, mechanika ruchu wiatrakowca na ziemi i obciążenia jego konstrukcji przy układach podwozia z kołem przed- nim i ogonowym, specyficzne zagrożenia lotu wiatrakowca; 9) łączność: frazeologia radiotelefoniczna w języku polskim lub języku angielskim, procedury radiotelefoniczne stoso- wane przy próbach naziemnych radiostacji, nawiązywanie i prowadzenie łączności podczas lotu we wszystkich kla- sach przestrzeni powietrznej, zezwolenia, instrukcje, ostrzeżenia i informacje, łączność w niebezpieczeństwie i sytua- cjach naglących, procedury postępowania w przypadku utraty łączności; 10) ogólne bezpieczeństwo lotów: wiatrakowiec – zasady bezpiecznego zachowania na pokładzie, wykorzystanie wyposa- żenia bezpieczeństwa, wyposażenia ratowniczego wiatrakowca oraz osobistego załogi i pasażerów – zasady jego uży- cia, zagrożenia bezpieczeństwa ze strony wiatrakowca i jego ładunku, zagrożenia zewnętrzne ze strony innych stat- ków powietrznych, warunków pogodowych, stanu nawierzchni lotniska, operacje przymusowych lądowań. 2.1.2.4. Szkolenie praktyczne. Kandydat powinien podczas szkolenia praktycznego nabyć umiejętności w zakresie: 1) operacyjnego i nawigacyjnego przygotowania do lotu, oceny zdatności do lotu i obsługi naziemnej wiatrakowca; 2) wykonania procedur lotów w przestrzeni powietrznej nad lotniskiem albo lądowiskiem, zachowania środków ostroż- ności i procedur antykolizyjnych; 3) pilotowania wiatrakowca według zewnętrznych punktów oceny położenia w locie z widocznością podczas wykony- wania wszystkich manewrów normalnych charakterystycznych dla wiatrakowca; 4) wykonania: startów i lądowań przy wietrze o kierunku i prędkości akceptowanych przez instrukcję użytkowania śmi- głowca w locie, operacji połączonych ze startem i lądowaniem na lądowiskach, stromego podejścia do lądowania; 5) wykonania symulowanych lądowań przymusowych, postępowania w sytuacji symulowanej niesprawności wyposaże- nia wiatrakowca i niesprawności silników, sterów, układów elektrycznych i hydraulicznych; 6) wykonania lotu wyłącznie według wskazań przyrządów, bez widoczności, obejmującego: a) pilotaż przy standardowym i ograniczonym zestawie przyrządów, b) wyprowadzanie z nietypowych położeń, także przy ograniczonym zestawie przyrządów, c) nawigowanie z wykorzystaniem radionawigacji; 7) wykonania przelotu VFR na podstawie zewnętrznych punktów orientacyjnych, nawigowania zliczeniowego i radiona- wigacji; 8) wykonania przylotu na lotnisko kontrolowane i odlotu z lotniska kontrolowanego, przelotu VFR w ruchu lotniczym kontrolowanym; 9) prowadzenia korespondencji radiotelefonicznej w języku polskim lub języku angielskim w lotach VFR, w ruchu lotni- czym kontrolowanym i niekontrolowanym; 10) wykonywania lotów nocnych VFR.  2.1.2.5. Uprawnienia lotnicze, które mogą być wpisane do licencji. Do CPL(AG) wpisuje się uprawnienia na typ wiatrakowca oraz mogą być wpisane uprawnienia: 1) instruktora wiatrakowcowego: a) ograniczone klasy 2, b) klasy 1; 2) pilota doświadczalnego klasy 3, 2 lub 1; 3) IR – do lotów IFR. 2.1.2.6. Uprawnienia posiadacza licencji. Posiadacz CPL(AG) jest uprawniony do: 1) korzystania ze wszystkich uprawnień wynikających z PPL(AG); 2) wykonywania za wynagrodzeniem czynności pilota dowódcy i drugiego pilota na wszystkich wiatrakowcach zgodnie z posiadanymi ważnymi uprawnieniami; 3) wykonywania czynności lotniczych wynikających z ważnych uprawnień lotniczych wpisanych do jego licencji. 2.2. Wymagania dotyczące szkolenia i praktyki w celu uzyskania uprawnienia na typ wia- trakowca 2.2.1. Typ wiatrakowca jednosilnikowego z załogą jednoosobową Szkolenie posiadacza licencji pilota wiatrakowcowego w celu uzyskania uprawnienia na dany typ wiatrakowca przeprowa- dza się zgodnie z programem szkolenia na ten typ, obejmującym wszystkie procedury, zgodnie z instrukcją użytkowania w locie tego typu wiatrakowca w czasie lotów szkoleniowych dwusterowych i samodzielnych w liczbie i w czasie lotów przewidzianych w programie dostosowanym do właściwości danego typu. 2.2.2. Typ wiatrakowca wielosilnikowego z załogą jednoosobową Szkolenie posiadacza licencji pilota wiatrakowcowego w celu uzyskania uprawnienia na dany typ wiatrakowca przeprowa- dza się zgodnie z programem szkolenia na ten typ, obejmującym wszystkie procedury, łącznie z procedurami lotu z jednym silnikiem niepracującym, zgodnie z instrukcją użytkowania w locie tego typu wiatrakowca w czasie lotów szkoleniowych dwusterowych i samodzielnych w liczbie i czasie lotów przewidzianych w programie dostosowanym do właściwości dane- go typu. 2.2.3. Typ wiatrakowca z załogą wieloosobową Uczestnik szkolenia przystępujący do szkolenia do uprawnienia na typ wiatrakowca z załogą wieloosobową posiada licen- cję pilota wiatrakowcowego oraz powinien wykazać, że wykonał co najmniej 100 godzin w charakterze dowódcy wiatra- kowca. Szkolenie obejmuje: 1) szkolenie teoretyczne w zakresie wymaganym w celu uzyskania CPL(AG); 2) szkolenie praktyczne według programu określającego minimalne wymagane liczby lotów i minimalny czas lotów szkoleniowych z uwzględnieniem wyjściowej praktyki lotniczej kandydata, właściwości wiatrakowca, rodzaju jego napędu i wyposażenia. 2.2.3.1. Ograniczenie uprawnienia na typ wiatrakowca z załogą wieloosobową do wykonywania wyłącznie czynności drugiego pilota może być wpisane do licencji, jeżeli szkolenie w celu uzyskania uprawnienia było prowadzone tylko w za- kresie wykonywania czynności drugiego pilota, co jest stwierdzone w zaświadczeniu o ukończeniu szkolenia, lub kandydat uzyskał pozytywny wynik z egzaminu praktycznego tylko w tym zakresie. 2.2.4. Ważność uprawnienia na typ wiatrakowca wynosi 12 miesięcy i podlega przedłużeniu, jeżeli jego posiadacz uzyskał pozytywny wynik z egzaminu państwowego przed egzaminatorem praktycznym lub w okresie ważności uprawnienia uzyska nalot w wymiarze co najmniej 12 godzin na danym typie wiatrakowca, w tym: 1) 6 godzin lotu jako dowódca; 2) 12 startów i 12 lądowań; 3) odbędzie co najmniej lot kontrolny z udziałem instruktora.  2.3. Wymagania dotyczące szkolenia i praktyki w celu uzyskania uprawnienia do wykony- wania lotów w nocy 2.3.1. Wymagania wstępne. Do szkolenia może być dopuszczony kandydat, który posiada: 1) PPL(AG); 2) kwalifikacje do lotów na typie wiatrakowca, na którym ma być szkolony w nocy, oraz nalot w wymiarze co najmniej 10 godzin w charakterze dowódcy. 2.3.2. Szkolenie teoretyczne i praktyczne 2.3.3. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne przeprowadza się przed rozpoczęciem szkolenia praktycznego. Szkolenie teoretyczne obejmuje następujące zagadnienia: 1) odmienność warunków widzialności obiektów orientacyjnych w nocy, odmienność sytuacji świetlnej i dziennej konfi- guracji obiektów, orientacja usytuowania lotniska wobec punktów świetlnych, identyfikacja osiedli, dróg, torów oraz położenia i oświetlenia lotniska zapasowego; 2) konieczność adaptacji wzroku i oszczędnego używania oświetlenia kabiny lub latarki ręcznej; 3) rozmieszczenie świateł startowych, oznakowanie przeszkód i dróg kołowania, kołowanie w nocy, trudności w ocenie prędkości ruchu po ziemi; 4) technika startu i lądowania przy pełnych i ograniczonych światłach, lądowanie przy użyciu reflektora pokładowego i innego oświetlenia; 5) trudności w ocenie położenia samolotu względem horyzontu, horyzonty pozorne, zaufanie do przyrządów pokłado- wych; 6) zachowanie i orientacja w strefie, korzystanie z busoli, korkociąg; 7) postępowanie w sytuacjach awaryjnych, utrata orientacji przestrzennej, awaria instalacji oświetlenia lotniska, awaria pokładowej instalacji elektrycznej lub radiowej, pogarszanie się warunków meteorologicznych, mgła przyziemna, przymusowe lądowanie w nocy na lotnisku. 2.3.4. Szkolenie praktyczne. Szkolenie praktyczne obejmuje co najmniej 5 godzin lotów: 1) w tym co najmniej 3 godziny lotów szkolnych na dwusterze obejmujących co najmniej 1 godzinę przelotu nawigacyj- nego; 2) co najmniej 2 godziny lotu jako dowódca, w tym co najmniej 5 samodzielnych startów i lądowań z pełnym zatrzyma- niem. 2.3.5. Kwalifikacje do wykonywania lotów w nocy. Uprawnienie do wykonywania lotów w nocy uzyskuje się poprzez dokonanie wpisu w PPL(AG) na podstawie zaświadczenia o ukończeniu szkolenia, o którym mowa w pkt 2.3.3 i 2.3.4, wydanego przez ośrodek szkolenia lotniczego. 2.3.6. Ważność uprawnienia. Uprawnienie do wykonywania lotów w nocy jest uprawnieniem bezterminowym. 2.4. Uprawnienie IR do lotów IFR 2.4.1. Wymagania wstępne. Kandydat przystępujący do szkolenia powinien spełniać następujące wymagania: 1) ma: a) PPL(AG) z uprawnieniem do lotów w nocy i ważne orzeczenie lotniczo-lekarskie odpowiedniej klasy zawierające informację o braku przeciwwskazań do wykonywania lotów IFR oraz nalot w wymiarze co najmniej 100 godzin wykonanych w charakterze dowódcy wiatrakowca albo b) CPL(AG); 2) wykazał się znajomością języka angielskiego zgodnie z wymaganiami określonymi w Załączniku 1 do Konwencji. 2.4.2. Szkolenie. Kandydat powinien ukończyć szkolenie teoretyczne i praktyczne w ośrodku szkolenia lotniczego po- twierdzone odpowiednimi zaświadczeniami. Szkolenie to może być prowadzone równolegle ze szkoleniem w celu uzyska- nia CPL(AG) albo ze szkoleniem na typ wiatrakowca.  2.4.2.1. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne obejmuje następujące przedmioty w zakresie dotyczącym wiado- mości niezbędnych w celu wykonywania lotów IFR: 1) prawo lotnicze; 2) ogólna wiedza o wiatrakowcu; 3) osiągi i planowanie lotu; 4) człowiek – możliwości i ograniczenia; 5) meteorologia; 6) nawigacja; 7) procedury operacyjne; 8) łączność radiowa. 2.4.2.2. Szkolenie praktyczne. Szkolenie praktyczne prowadzi się na: 1) jednosilnikowych wiatrakowcach i obejmuje ono co najmniej 50 godzin lotu IFR na wiatrakowcach, z których 25 godzin może być wykonanych na odpowiednim urządzeniu treningowym, zgodnie z zatwierdzonym programem szkolenia; 2) wielosilnikowych wiatrakowcach i obejmuje ono co najmniej 55 godzin lotu IFR na wiatrakowcach, w tym nie mniej niż 15 godzin na wiatrakowcu wielosilnikowym, z których do 30 godzin może być wykonanych na odpowiednim urządzeniu treningowym, a jeżeli kandydat posiada uprawnienie do lotów IFR na wiatrakowcach jednosilnikowych, szkolenie może obejmować nie mniej niż 5 godzin lotu na wiatrakowcu wielosilnikowym, z czego nie więcej niż 3 godziny na odpowiednim urządzeniu treningowym, zgodnie z zatwierdzonym programem szkolenia. 2.4.2.2.1. Zakres szkolenia praktycznego. Kandydat powinien podczas szkolenia praktycznego nabyć umiejętności w zakresie: 1) przygotowania do lotu: analiza informacji meteorologicznych, ocena możliwości wykonania lotu uwzględniająca ist- niejący i przewidywany stan pogody oraz wyposażenie statku powietrznego, jego osiągi i ograniczenia, minimalne warunki atmosferyczne, operacyjne i nawigacyjne planowanie lotu, ocena zdatności statku powietrznego do lotu IFR; 2) pilotażu i nawigowania w locie IFR bez widoczności zewnętrznej obejmującego wykonanie procedur właściwych dla typu statku powietrznego, który został użyty do szkolenia; 3) wykonania lotu IFR w dzień i w nocy obejmującego wszystkie fazy lotu IFR, przy wykorzystaniu systemów radiona- wigacji aktywnej i radarowej oraz kołowanie statku powietrznego; 4) wykonania procedur awaryjnych w lotach IFR, w tym procedury utraty łączności, lotu z ograniczonym zestawem przyrządów pokładowych, przymusowego zniżania lub lądowania na lotnisku zapasowym, procedury postępowania w sytuacji awaryjnej spowodowanej usterką zespołu napędowego statku wielosilnikowego, jeżeli uprawnienie ma dotyczyć takiego statku; 5) współdziałania z organami ruchu lotniczego, wykorzystania informacji otrzymanej od służby informacji powietrznej, w tym ze stacji automatycznego rozgłaszania; 6) monitorowania lotu i czynności załogi, szczególnie podczas przestawiania wysokościomierza oraz dostrajania urzą- dzeń radiowych i programowania systemów kierowania lotem; 7) prowadzenia korespondencji radiotelefonicznej. 2.4.2.3. Szkolenie w locie na wiatrakowcach prowadzi się wyłącznie na dwusterze z instruktorem uprawnionym do prowadzenia szkolenia w lotach IFR, na wiatrakowcu odpowiednio do rodzaju szkolenia. 2.4.2.4. Szkolenie może być skrócone o 5 godzin lotu na wiatrakowcach dla posiadacza CPL(A) albo CPL(H) z wpisa- nym uprawnieniem IR. 2.4.3. Egzaminowanie. Do uzyskania uprawnienia IR jest wymagane zaliczenie egzaminu państwowego w zakresie określonym w pkt 2.4.2.1 i 2.4.2.2.1. 2.4.4. Ważność uprawnienia. Ważność uprawnienia lotniczego IR do lotów IFR wynosi 12 miesięcy i może być prze- dłużona na kolejne okresy, jeżeli jego posiadacz zaliczy z wynikiem pozytywnym egzamin państwowy przed egzaminato- rem praktycznym.  2.5. Rodzaje uprawnień lotniczych instruktora wpisywanych do CPL(AG) oraz wynikające z nich uprawnienia do prowadzenia szkolenia lotniczego 2.5.1. Uprawnienie instruktora wiatrakowcowego szkolenia ogólnego klasy 2 2.5.1.1. Wymagania wstępne. Kandydat przystępujący do szkolenia powinien spełniać następujące wymagania: 1) ma CPL(AG); 2) ma nalot w wymiarze 200 godzin jako dowódca wiatrakowca. 2.5.1.2. Warunkiem uzyskania uprawnienia instruktorskiego jest: 1) ukończenie szkolenia teoretycznego i praktycznego; 2) uzyskanie pozytywnego wyniku z egzaminu państwowego; 3) odbycie praktyki instruktorskiej wymaganej programem. 2.5.1.3. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne kandydata na instruktora pilota obejmuje następujące przedmioty: 1) prawo lotnicze: przepisy dotyczące licencjonowania pilotów w zakresie dotyczącym danego uprawnienia oraz kiero- wania lotami w ruchu lotniczym niekontrolowanym, jeżeli uprawnienie dotyczy szkolenia w tym rodzaju ruchu; 2) człowiek – możliwości i ograniczenia: zasady higieny w szkoleniu lotniczym, rozpoznawanie osób będących pod wpływem środków ograniczających sprawność fizyczną lub psychiczną w postaci leków i środków psychotropowych oraz innych środków o podobnym działaniu, procesy psychiczne, psychomotoryka, psychologiczne właściwości po- szczególnych rodzajów lotów, psychologia przyswajania wiedzy i umiejętności, racjonalizacja procesu szkolenia lot- niczego z punktu widzenia psychologii, czynnik ludzki w lotnictwie; 3) pedagogika – podstawy: wychowanie, nauczanie, metody i ich dostosowanie do wieku i innych cech szkolących się, podstawowe zasady dydaktyki i ich zastosowanie w szkoleniu lotniczym, różnice w nauczaniu i uczeniu się, rola i po- zycja instruktora w szkoleniu lotniczym; 4) metodyka i organizacja szkolenia kandydatów na pilotów: cykl szkolenia, szkolenie teoretyczne, czynności pilota wykonywane w locie, szkolenie praktyczne na ziemi oraz w locie, organizacja procesu szkolenia, bezpieczeństwo lotów oraz przygotowanie do bezpiecznej samodzielnej praktyki lotniczej, kształtowanie postaw i dyscypliny lotniczej, szczegółowe zasady metodyki szkolenia; 5) pierwsza pomoc w nagłych wypadkach; 6) zasady pilotażu; 7) organizacja i kierowanie lotami w ruchu lotniczym niekontrolowanym; 8) łączność. 2.5.1.3.1. Szkolenie w przedmiocie wymienionym w pkt 2.5.1.3 ppkt 6 ma formę zajęć metodycznych prowadzonych przez uczestników tego szkolenia. 2.5.1.4. Szkolenie praktyczne. Uczestnik szkolenia powinien podczas szkolenia praktycznego nabyć umiejętności w zakresie: 1) szkolenia w zakresie pilotowania statku powietrznego i wykonywania innych czynności lotniczych pilota z fotela instruktora; 2) szkolenia praktycznego w kierowaniu lotami w ruchu lotniczym niekontrolowanym oraz odbyć praktykę wymienioną w pkt 2.5.1.5. 2.5.1.5. Nadzorowana praktyka instruktorska. Warunkiem przystąpienia do nadzorowanej praktyki instruktorskiej jest ukończenie szkolenia teoretycznego i praktycznego na to uprawnienie oraz uzyskanie pozytywnego wyniku egzaminu państwowego. 2.5.1.5.1. Zakres nadzorowanej praktyki instruktorskiej. Uczestnik szkolenia pod nadzorem instruktora klasy 1 szkoli od podstaw do pierwszego samodzielnego lotu co najmniej dwóch pilotów-uczniów.  2.5.2. Uprawnienie instruktora wiatrakowcowego szkolenia ogólnego klasy 1 2.5.2.1. Wymagania wstępne. Kandydat przystępujący do szkolenia powinien spełniać następujące wymagania: 1) wykonać co najmniej 100 godzin lotów instruktorskich z pilotami-uczniami i pilotami podczas szkolenia, w tym co najmniej 30 godzin w okresie ostatnich 12 miesięcy poprzedzających dzień złożenia wniosku o wydanie uprawnienia; 2) prowadzić nadzór instruktorski nad lotami samodzielnymi pilotów-uczniów szkolonych przez co najmniej 15 dni, w tym co najmniej 5 dni w okresie ostatnich 12 miesięcy poprzedzających dzień złożenia wniosku o wydanie uprawnienia; 3) uzyskać pozytywny wynik z egzaminu teoretycznego w zakresie wymaganym na uprawnienie instruktora, jeżeli w dniu złożenia wniosku o wydanie uprawnienia upłynęło 5 lat od daty uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu teoretycznego na uprawnienie instruktora szkolenia ogólnego klasy 2. 2.5.3. Uprawnienia instruktora wiatrakowcowego Do PPL(AG) albo CPL(AG) mogą być wpisane następujące uprawnienia instruktora: 1) szkolenia ogólnego klasy 2 – uprawniające do prowadzenia szkolenia do: a) PPL(AG), b) uprawnień lotniczych na typ wiatrakowca zastosowanego w szkoleniu, jeżeli posiada uprawnienie instruktora na ten typ, c) uprawnień lotniczych niewymagających odrębnego uprawnienia instruktora i uprawnień dodatkowych – z wyłączeniem prawa decydowania o pierwszym locie samodzielnym i pierwszym przelocie samodzielnym pilota- -ucznia oraz zaliczenia etapów i całości szkolenia do PPL(AG); 2) szkolenia ogólnego klasy 1 – uprawniające do korzystania z wszystkich uprawnień przysługujących instruktorowi szkolenia ogólnego klasy 2 oraz do: a) szkolenia do CPL(AG), b) szkolenia do uprawnień lotniczych: na typ wiatrakowca zastosowanego w szkoleniu, jeżeli posiada uprawnienie instruktora na ten typ, c) szkolenia do lotów nocnych, d) szkolenia do uprawnienia lotniczego instruktora szkolenia ogólnego klasy 2, e) przyjmowania egzaminów na zaliczenie etapu i całości szkolenia do PPL(AG) i CPL(AG), f) szkolenia do uprawnień lotniczych, niewymagających odrębnego uprawnienia instruktora i uprawnień dodatko- wych. 2.5.3.1. Uprawnienia instruktora wiatrakowcowego szkolenia ogólnego klasy 2 i szkolenia ogólnego klasy 1 mogą być wykorzystywane przez ich posiadaczy podczas szkolenia na wiatrakowcach, jeżeli posiadacz uprawnienia instruktora posiada również wpisane do swojej licencji ważne uprawnienie na typ wiatrakowca. 2.5.3.2. Ważność uprawnień. Ważność uprawnień lotniczych instruktora wiatrakowcowego: 1) ważność uprawnienia instruktora pilota wynosi 3 lata; 2) przedłużenie ważności uprawnienia instruktora wymaga uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu praktycznego oraz spełnienia wymagań do wydania tego uprawnienia; 3) w przypadku nieuzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu praktycznego jest konieczne odbycie szkolenia uzupeł- niającego na podstawie zatwierdzonego programu szkolenia. 2.5.4. Inne uprawnienia wpisywane do licencji wiatrakowcowych Do PPL(AG) albo CPL(AG) mogą być wpisane następujące uprawnienia: 1) dotyczące typu wiatrakowca – uprawniające do: a) szkolenia na ten typ wiatrakowca, b) szkolenia instruktora na ten typ wiatrakowca, c) przyjmowania egzaminów na zaliczenie etapu i całości szkolenia do uprawnień lotniczych, niewymagających odrębnego uprawnienia instruktora;  2) IR do lotów IFR – uprawniające do: a) szkolenia do uzyskania uprawnienia do wykonywania lotów IFR, b) szkolenia do uprawnienia lotniczego instruktora w lotach IFR, jeżeli również posiada uprawnienie instruktora na typ zastosowany w szkoleniu, c) przyjmowania egzaminów na zaliczenie etapu i całości szkolenia do tego uprawnienia. Rozdział 3 Uprawnienia lotnicze pilota doświadczalnego 3.1. Klasy uprawnień pilota doświadczalnego wpisywane do licencji wiatrakowcowej zawo- dowej CPL(AG) i wynikające z nich uprawnienia do wykonywania lotów doświadczalnych 3.1.1. Warunki wykonywania uprawnień wynikających z uprawnienia pilota doświadczalnego: 1) pilot wykonujący czynności pilota doświadczalnego jest uprawniony: a) do wydawania opinii dotyczących etapu prób albo po zakończeniu programu prób w locie, na potrzeby organiza- cji przeprowadzającej próby oraz Prezesa Urzędu, b) do zgłaszania wraz z uzasadnieniem wniosków dotyczących zmian programu prób w locie albo zmian konstruk- cyjnych w prototypie statku powietrznego poddawanego próbom, w przypadku prowadzenia prób prototypu statku powietrznego, a jeżeli niewprowadzenie tych zmian uznaje za zagrażające bezpieczeństwu dalszych lotów próbnych – do przerwania prób w locie w przypadku nieuwzględnienia jego żądań związanych z usunięciem wynikłych zagrożeń; 2) pilot wykonujący czynności pilota doświadczalnego: a) stosuje się do programu prób w locie, b) stosuje się do ustaleń instrukcji użytkowania w locie statku powietrznego, tymczasowej instrukcji użytkowania w locie statku powietrznego albo innego równoważnego dokumentu, c) zgłasza organizatorowi prób każdy przypadek zagrożenia bezpieczeństwa lotu doświadczalnego i okoliczności jego wystąpienia, d) powstrzymuje się od wykonywania lotów próbnych kontrolnych i doświadczalnych w przypadku, gdy kwalifika- cje niezbędne do wykonania tych lotów są wyższe niż kwalifikacje wynikające z uprawnień wpisanych do jego licencji oraz wyższe od kwalifikacji udokumentowanych w jego dokumentacji osobistej lub wyższe od rzeczywi- stego poziomu jego umiejętności. 3.1.2. Klasy uprawnień pilota doświadczalnego 3.1.2.1. Uprawnienia pilota doświadczalnego są wydawane jako uprawnienia następujących trzech klas odpowiadających trzem pierwszym kategoriom lotów próbnych doświadczalnych określonym w § 17 rozporządzenia Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie zdatności statków powietrznych do lotu (Dz. U. poz. 519): 1) klasy 3 – upoważniające do wykonywania lotów próbnych doświadczalnych w charakterze dowódcy statku powietrz- nego lub drugiego pilota, w celu potwierdzenia spełnienia przez dany statek powietrzny warunków określonych w cer- tyfikacie typu albo w innym równorzędnym dokumencie, a uprawnienie to może być wykorzystywane, jeżeli do licen- cji pilota są wpisane uprawnienia odnoszące się do klasy albo typu statku powietrznego lub wynikają z tej licencji; 2) klasy 2 – upoważniające do: a) korzystania z uprawnienia pilota doświadczalnego klasy 3, b) wykonywania lotów próbnych doświadczalnych kategorii drugiej i pierwszej w charakterze drugiego pilota na statkach powietrznych z załogą wieloosobową, c) wykonywania lotów próbnych doświadczalnych kategorii drugiej, jeżeli posiadacz uprawnienia pilota doświad- czalnego klasy 2 spełnia dodatkowe warunki kwalifikacyjne, określone w instrukcji operacyjnej prób w locie organizacji projektującej albo produkującej prowadzącej próby; 3) klasy 1 – upoważniające do wykonywania lotów próbnych kontrolnych i doświadczalnych bez ograniczania ich zakresu.  3.2. Wymagania w celu uzyskania uprawnienia pilota doświadczalnego: 1) kandydat powinien posiadać następującą praktykę lotniczą jako pilot wiatrakowcowy zawodowy: a) na uprawnienie klasy 3 – co najmniej 200 godzin jako dowódca wiatrakowca, b) na uprawnienie klasy 2 – co najmniej 300 godzin jako dowódca wiatrakowca na co najmniej 2 typach wiatra- kowców, c) na uprawnienie klasy 1 – uprawnienie klasy 2, co najmniej 500 godzin jako dowódca wiatrakowca na co najmniej 3 typach wiatrakowców oraz co najmniej 100 godzin jako pilot doświadczalny; 2) kandydat na pilota doświadczalnego klasy 1 powinien posiadać wyższe wykształcenie techniczne; 3) przed rozpoczęciem szkolenia do uprawnienia klasy 3 kandydat podlega weryfikacji przeprowadzanej w ośrodku szkolenia lotniczego w zakresie wiadomości i umiejętności wymaganych na licencję, do której ma być wpisane upraw- nienie; 4) podczas weryfikacji, o której mowa w ppkt 3, pilot wykazuje się poziomem umiejętności pilotażowych w górnym zakresie skali ocen stosowanej przy egzaminach państwowych na posiadaną przez niego licencję i uprawnienia; 5) kandydat do uprawnień klasy 3 i 2 powinien zaliczyć szkolenia teoretyczne i praktyczne w zakresie wskazanym w pkt 3.4 oraz uzyskać pozytywny wynik z egzaminu państwowego; 6) kandydat do uprawnienia klasy 1 powinien uzyskać pozytywny wynik z egzaminu praktycznego. 3.3. Wymagania dotyczące prowadzenia szkolenia lotniczego Szkolenie do uprawnienia pilota doświadczalnego klas 3 i 2 prowadzi się w ośrodku szkolenia lotniczego, który: 1) stanowi część organizacji lotniczej wyspecjalizowanej w prowadzeniu prób albo 2) ma umowę z organizacją lotniczą wyspecjalizowaną w prowadzeniu prób dotyczącą współdziałania przy szkoleniu pilotów doświadczalnych, określającą udział w szkoleniach teoretycznym i praktycznym specjalistów tej organizacji. 3.4. Szkolenie teoretyczne i praktyczne 3.4.1. Szkolenia teoretyczne. Szkolenie teoretyczne odpowiednie dla klasy uprawnienia obejmuje następujące przed- mioty: 1) prawo i przepisy lotnicze: klasyfikacja statków powietrznych, przepisy budowy statków powietrznych i przepisy cer- tyfikacji statków powietrznych, klasyfikacja lotów próbnych, przepisy w zakresie licencjonowania dotyczące pilotów; 2) aerodynamika i mechanika lotu; 3) ogólna wiedza o statkach powietrznych: zasady konstrukcji i działania statku powietrznego kategorii odpowiedniej do uprawnienia oraz zespołów, układów i wyposażenia tych statków powietrznych, obciążenia i elementy aerosprężystości; 4) zespoły napędowe: typowe rodzaje i układy, podstawowe ich charakterystyki; 5) mierzone parametry oraz aparatura pomiarowa i rejestrująca; 6) metodyka badania zdatności statków powietrznych na ziemi i w locie: interpretacja badań i prezentacja ich wyników, ocena ergonomii i czynnika ludzkiego, sporządzanie sprawozdań; 7) procedury i zasady postępowania w sytuacjach niebezpiecznych występujących w lotach próbnych: wykorzystywanie urządzeń ratowniczych statku powietrznego i osobistych urządzeń ratowniczych członków załogi, ratownictwo spado- chronowe. 3.4.2. Szkolenie praktyczne. Uczestnik szkolenia powinien podczas szkolenia praktycznego nabyć umiejętności w zakresie: 1) przygotowania do lotu: interpretacji programu lotu, oceny możliwości wykonania lotu w istniejących i prognozowa- nych warunkach pogodowych, przygotowania załogi, oceny zdatności statku powietrznego do lotu w zakresie progra- mu prób w locie oraz wyposażenia ratowniczego; 2) wykonywania programu prób w locie zgodnie z aprobowaną metodyką, rejestracji wyników próby przy zastosowaniu wyposażenia rejestracyjnego, którym dysponuje; 3) badania i oceny właściwości statku powietrznego; 4) ustalania osiągów statku powietrznego;  5) stosowania procedur awaryjnych oraz wczesnego rozpoznawania pojawiania się zagrożeń bezpieczeństwa oraz podej- mowania odpowiednich działań zapobiegawczych; 6) opracowania wyników lotu próbnego, wydania opinii i zgłaszania wniosków dotyczących wyniku prób; 7) opracowania sprawozdania z realizacji programu prób w locie. 3.5. Ważność uprawnienia pilota doświadczalnego Uprawnienia pilota doświadczalnego wydaje się bezterminowo. Rozdział 4 Szkolenia lotnicze specjalistyczne 4.1. Wykonywanie w charakterze dowódcy statku powietrznego lotów: 1) grupowych, w których statki powietrzne znajdują się podczas lotu tak blisko siebie, że wymaga to od pilotów specjal- nych umiejętności pilotażowych dla zachowania bezpieczeństwa, 2) których celem jest wyrzucanie skoczków spadochronowych oraz przedmiotów, 3) agrolotniczych, 4) gaśniczych, 5) z ciężarem podwieszonym pod statkiem powietrznym – wymaga posiadania odpowiedniego potwierdzenia odbycia szkolenia lotniczego specjalistycznego wpisanego do osobistego dokumentu praktyki lotniczej pilota. 4.2. Prowadzenie szkoleń lotniczych specjalistycznych 4.2.1. Szkolenia lotnicze specjalistyczne wymienione w pkt 4.1 ppkt 1 i 2 są realizowane przez ośrodki szkolenia lotni- czego. 4.2.2. Szkolenia lotnicze specjalistyczne wymienione w pkt 4.1 ppkt 3–5 są realizowane przez operatorów uprawnionych do prowadzenia działalności operacyjnej związanej z wykonywaniem lotów agrolotniczych, lotów gaśniczych lub lotów z podwieszonym ciężarem. 4.2.3. Organizacje wymienione w pkt 4.2.1 i 4.2.2: 1) opracowują programy szkolenia specjalistycznego uwzględniające przebieg, formę i jakość szkolenia lotniczego kan- dydatów do tych uprawnień, tryb nadawania i potwierdzania uprawnień oraz przedłużania ich ważności; 2) potwierdzają odbyte szkolenia w osobistych dokumentach przebiegu praktyki lotniczej pilota. 4.2.4. Organizacje wymienione w pkt 4.2.1 i 4.2.2 są uprawnione do uznawania lub potwierdzania szkolenia lotniczego specjalistycznego, przeprowadzonego przez innego operatora, bez względu na to, do jakiego dokumentu szkolenie to zostało wpisane. Rozdział 5 Szczegółowe warunki wydawania licencji członków załogi lotniczej niebędących pilotami oraz wydawania im uprawnień dotyczących szkolenia lotniczego, kwalifikacji lotniczych w zakresie wiedzy, umiejętności i praktyki 5.1. Licencja nawigatora lotniczego (FNL) i uprawnienia do niej wpisywane 5.1.1. Szkolenie lotnicze. Kandydat powinien ukończyć i zaliczyć szkolenia teoretyczne i praktyczne w ośrodku szko- lenia lotniczego potwierdzone odpowiednimi zaświadczeniami. 5.1.2. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne obejmuje następujące przedmioty: 1) licencjonowanie: dotyczące licencji nawigatora i wpisywanych do niej uprawnień, przepisy i procedury ruchu lotni- czego, służb i organów ruchu lotniczego oraz współdziałanie z nimi; 2) ogólna wiedza o statku powietrznym: podstawowe wiadomości o statkach powietrznych, wyposażenie elektryczne statków powietrznych, pokładowe przyrządy pilotażowo-nawigacyjne oraz systemy kierowania lotem;  3) osiągi i planowanie lotu: masa i wyważenie, wpływ masy i wyważenia na osiągi, określanie i praktyczne wykorzysta- nie danych o osiągach przy starcie i lądowaniu, podczas lotu poziomego – parametry przelotowe, wznoszącego i szy- bowego, opracowanie operacyjnego planu lotu i planu lotu na potrzeby ruchu lotniczego; 4) człowiek – możliwości i ograniczenia: podstawowa wiedza o fizjologii i psychologii człowieka oraz wpływie warun- ków lotu, chorób, higieny, leków i środków psychotropowych na wydolność psychofizyczną pilota, czynnik ludzki w lotnictwie; 5) meteorologia: wiedza o atmosferze, czynnikach meteorologicznych i zjawiskach atmosferycznych, również występu- jących w górnych warstwach troposfery, szczególnie zagrażających bezpieczeństwu lotu, wiedza o organizacji osłony meteorologicznej lotnictwa, informacje meteorologiczne na potrzeby lotnictwa, ich pozyskiwanie, interpretacja i wy- korzystywanie, wiedza z zakresu klimatologii i jej wykorzystanie na potrzeby lotnictwa, dotycząca układów ciśnienia i frontów, ich struktury i przemieszczania się; 6) nawigacja: wiedza o kuli ziemskiej i jej odwzorowaniach na mapach, odległości i kierunki, plany, mapy i odwzorowa- nia kartograficzne, ich odczytywanie i wykorzystanie w różnych rodzajach lotów, wysokość i poziom lotu, nastawia- nie wysokościomierzy ciśnieniowych, nawigacja zaliczeniowa, wykorzystanie kalkulatorów nawigacyjnych, czas – średni lokalny i uniwersalny koordynowany, strefy czasowe, czas wschodu i zachodu słońca, radionawigacja, systemy radionawigacyjne, urządzenia radionawigacyjne zewnętrzne oraz rodzaje urządzeń radionawigacyjnych pokładowych i ich wykorzystanie, dokładność systemów nawigacyjnych oraz programowanych systemów kierowania lotem, nawi- gacja radarowa, transponder, stosowanie metod nawigowania w profesjonalnych operacjach lotniczych dalekiego za- sięgu; nawigowanie w strefach podbiegunowych, astronawigacja i nawigacja układów ciśnienia, dokumentacja nawi- gacyjna; 7) procedury operacyjne: posługiwanie się dokumentacją operacyjną oraz nawigacyjną, wydawnictwami oficjalnymi i prywatnymi, poszukiwanie i ratownictwo, badanie wypadków i incydentów lotniczych, procedury bezpieczeństwa i procedury awaryjne w lotach IFR, skutki naruszenia przepisów lotniczych; 8) zasady lotu: podstawowe zasady lotu odnoszące się do samolotów, śmigłowców i sterowców; 9) łączność: frazeologia radiotelefoniczna w języku polskim lub języku angielskim, procedury radiotelefoniczne stoso- wane przy próbach naziemnych radiostacji, nawiązywaniu łączności, w lotach nadlotniskowych i przelotach, we wszystkich rodzajach ruchu lotniczego, zezwolenia, instrukcje, ostrzeżenia i informacje, łączność w niebezpieczeń- stwie i sytuacjach naglących, procedury w razie utraty łączności. 5.1.3. Szkolenie praktyczne. Podczas szkolenia praktycznego kandydat powinien nabyć umiejętności w zakresie: 1) operacyjnego przygotowania do lotu, w tym określania charakterystycznych prędkości i parametrów startu i początko- wego wznoszenia, parametrów przelotu, przygotowania nawigacyjnego, oceny zdatności systemów nawigacyjnych statku powietrznego; 2) wykonywania czynności nawigatora lotniczego podczas lotów VFR i IFR zgodnie z wymaganiami instrukcji użytko- wania w locie statku przy optymalnym wykorzystaniu jego systemów nawigacyjnych; 3) rozpoznawania niesprawności systemów nawigacyjnych statku powietrznego i skutecznego nawigowania w locie w warunkach stwierdzonych niesprawności; 4) określania pozycji statku powietrznego w locie dziennym i nocnym za pomocą astronawigacji; 5) właściwej współpracy w załodze, w sposób niebudzący wątpliwości pozostałych członków załogi, skutecznego poro- zumiewania się z nimi przy wykorzystaniu standardowej frazeologii; 6) prowadzenia korespondencji z organami ruchu lotniczego lub innymi statkami powietrznymi w zakresie zleconym przez dowódcę statku powietrznego. 5.1.4. Praktyka. Kandydat powinien wykazać, że w trakcie praktycznego szkolenia lotniczego i nadzorowanej praktyki wykonał na statku powietrznym ogółem co najmniej 200 godzin lotu w charakterze nawigatora lotniczego, w tym co naj- mniej 30 godzin w nocy; przy czym nie więcej niż: 1) 100 godzin tego lotu może być wykonane na urządzeniu treningowym zaakceptowanym do tego celu przez Prezesa Urzędu; 2) 50 godzin tego lotu może być zaliczone, jeżeli zostało wykonane w charakterze pilota.  5.1.5. Uprawnienia lotnicze, które mogą być wpisane do licencji. Do licencji FNL mogą być wpisane następujące uprawnienia: 1) na poszczególne typy statków powietrznych, które upoważniają do wykonywania na tych typach statków powietrz- nych czynności nawigatora lotniczego po spełnieniu wymagań określonych w pkt 5.1.5.1; 2) instruktora typu, upoważniające do prowadzenia szkolenia praktycznego na ziemi i w locie na statku powietrznym danego typu po spełnieniu wymagań określonych w pkt 5.1.5.2. 5.1.5.1. Uprawnienie dotyczące typu statku powietrznego. Uprawnienie: 1) może być przyznane nawigatorowi lotniczemu, który ukończył szkolenia teoretyczne i praktyczne obejmujące: a) tematykę określoną w pkt 5.1.2 i 5.1.3, dotyczącą danego typu statku powietrznego, podczas szkolenia do licencji albo podczas szkolenia na dany typ, b) tematykę współpracy w załodze wieloosobowej; 2) może być przyznane nawigatorowi lotniczemu, który wykaże znajomość języka, w którym jest wydana zatwierdzona instrukcja użytkowania w locie tego typu statku powietrznego; 3) jest ważne 12 miesięcy i jego ważność może być przedłużona, jeżeli w ciągu okresu ważności jego posiadacz wykonał co najmniej 20 przelotów jako nawigator lotniczy na tym typie statku powietrznego albo jeden taki przelot pod nadzo- rem upoważnionego egzaminatora oraz zaliczył sprawdzenie umiejętności praktycznych; 4) może być wznowione po szkoleniu wznawiającym wiadomości i umiejętności w zakresie ustalonym przez Prezesa Urzędu przy uwzględnieniu lotniczej praktyki kandydata, przerwy w ważności uprawnienia i właściwości statku powietrznego oraz po uzyskaniu pozytywnego wyniku z egzaminu państwowego. 5.1.5.2. Uprawnienie instruktora typu statku powietrznego. Uprawnienie: 1) może być wydane nawigatorowi lotniczemu, który: a) posiada uprawnienie na typ statku powietrznego, którego ma dotyczyć uprawnienie instruktora, oraz wykonał co najmniej 1000 godzin jako nawigator lotniczy, b) w ciągu ostatnich 12 miesięcy poprzedzających złożenie wniosku, wykonał co najmniej 30 przelotów obejmują- cych starty i lądowania na danym typie statku powietrznego lub uznanym za podobny, z czego nie więcej niż 15 na symulatorze lotu, a jeżeli ubiega się o uprawnienie instruktora na następny typ, wykonał co najmniej 15 przelotów, z których nie więcej niż 7 może być wykonanych na symulatorze lotu, c) ukończył kurs szkolenia do uprawnień instruktora obejmujący: – szkolenie teoretyczne w następującym zakresie: prawo lotnicze, człowiek – możliwości i ograniczenia, meto- dyka i organizacja szkolenia nawigatora lotniczego, zasady wykonywania czynności lotniczych nawigatora lotniczego, – szkolenie praktyczne w zakresie: praktyczne nauczanie w locie na symulatorze lotu i na statku powietrznym czynności normalnych i awaryjnych kandydatów na nawigatorów lotniczych; 2) jest ważne 3 lata i jego ważność może być przedłużona, jeżeli w ciągu 12 miesięcy poprzedzających wygaśnięcie ter- minu ważności jego posiadacz przeprowadził co najmniej 3 godziny szkolenia na symulatorze, 1 godzinę lotu na statku powietrznym co najmniej z dwoma startami i lądowaniami, zaliczył szkolenie wznawiające kwalifikacje oraz sprawdzenie umiejętności; 3) może być wznowione: a) jeżeli kandydat wykonał jako nawigator lotniczy co najmniej 30 przelotów obejmujących starty i lądowania na danym typie statku powietrznego lub na uznanym za podobny, z czego nie więcej niż 15 przelotów na symulatorze, b) po szkoleniu wznawiającym wiadomości i umiejętności, obejmującym co najmniej 3 godziny lotu w charakterze instruktora na danym typie statku powietrznego lub podobnym albo na symulatorze lotu, c) po uzyskaniu pozytywnego wyniku z egzaminu państwowego.  5.1.5.2.1. Zastępcze wykonywanie czynności instruktorskich. Na statkach powietrznych, na których brak jest możliwo- ści zapewnienia instruktorowi nawigatorowi lotniczemu bezpiecznego miejsca na fotelu w kabinie załogi, wykonywanie czynności instruktorskich w stosunku do kandydata na nawigatora lotniczego powierza się pilotowi dowódcy statku po- wietrznego posiadającemu: 1) ważne uprawnienie instruktora odpowiednie dla typu statku powietrznego; 2) zaliczone odpowiednie szkolenie metodyczne dotyczące wykonywania tego rodzaju czynności instruktorskich według zatwierdzonego programu. 5.1.6. Uprawnienia posiadacza licencji Posiadacz FNL jest uprawniony do wykonywania za wynagrodzeniem czynności nawigatora lotniczego we wszystkich rodzajach zarobkowych i niezarobkowych operacji lotniczych na typach statków powietrznych, których dotyczą uprawnie- nia lotnicze wpisane do jego licencji. 5.2. Licencja mechanika pokładowego (FEL) i uprawnienia do niej wpisywane FEL może być wydana mechanikowi pokładowemu: 1) samolotowemu; 2) śmigłowcowemu; 3) sterowcowemu. 5.2.1. Szkolenie lotnicze. Kandydat powinien zaliczyć szkolenia teoretyczne i praktyczne w ośrodku szkolenia lotni- czego potwierdzone odpowiednimi zaświadczeniami. 5.2.2. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne obejmuje następujące przedmioty: 1) przepisy w zakresie licencjonowania dotyczące licencji mechanika pokładowego i wpisywanych do niej uprawnień, operacji cywilnych statków powietrznych mających związek z czynnościami lotniczymi i obowiązkami mechanika pokładowego; 2) ogólna wiedza o statku powietrznym: a) podstawowe zasady pracy zespołów napędowych, turbinowych, turboodrzutowych i tłokowych, paliwa lotnicze i kontrola ich jakości, układy paliwowe i kontrola ich funkcjonowania, smarowanie i układy smarowania, dopa- lacze i systemy wtryskowe, systemy rozruchowe, b) zasady operacyjne, procedury obsługi naziemnej, ograniczenia operacyjne zespołów napędowych, wpływ warun- ków atmosferycznych na osiągi silników, c) płatowce samolotów albo śmigłowców, układy sterowania lotem, podwozia, ich układy i systemy hamowania, układy antypoślizgowe, korozja i trwałość zmęczeniowa, rozpoznawanie uszkodzeń strukturalnych i usterek, systemy hydrauliczny i pneumatyczny, d) systemy hermetyzacji, klimatyzacji i systemy tlenowe, systemy przeciwoblodzeniowe i odladzające, e) podstawy wiedzy o elektryczności, system elektryczny i jego elementy, umasienie i ekranowanie, f) przyrządy pokładowe, przyrządy kontroli zespołów napędowych i systemów statku powietrznego, przyrządy pilotażowo-nawigacyjne, awionika i monitory, systemy kierowania lotem, g) ograniczenia statku powietrznego zamieszczone w instrukcji użytkowania w locie, h) instalacja przeciwpożarowa statku powietrznego, system wykrywania i sygnalizacji pożaru oraz jego tłumienia lub gaszenia, i) wykorzystanie systemu sprawdzania zdatności do lotu wyposażenia i systemów statku powietrznego; 3) osiągi i planowanie lotu: obliczenia masy i wyważenia, zależność właściwości statku powietrznego od masy i wywa- żenia; 4) człowiek – możliwości i ograniczenia: podstawowa wiedza o fizjologii i psychologii człowieka oraz wpływie warun- ków lotu, chorób, higieny, leków i środków psychotropowych na wydolność psychofizyczną pilota, czynnik ludzki w lotnictwie; 5) meteorologia: podstawowa wiedza o atmosferze, czynnikach meteorologicznych, zjawiskach atmosferycznych nie- bezpiecznych dla lotu: oblodzenie, uskok wiatru, turbulencja;  6) nawigacja: podstawowe zasady, wysokość i poziom lotu, nastawianie wysokościomierzy ciśnieniowych, nawigacja zliczeniowa, wykorzystanie kalkulatorów nawigacyjnych, czas – średni lokalny i uniwersalny koordynowany, systemy nawigacyjne i radionawigacyjne, systemy kierowania lotem; 7) procedury operacyjne: zasady obsługi technicznej i naziemnej, procedury utrzymania i oceny zdatności do lotu, zgła- szanie usterek, procedury ostrożnościowe przy tankowaniu paliwa i wykorzystywaniu obcych źródeł mocy, obsługa systemów wyposażenia kabin, normalne i nienormalne procedury awaryjne, procedury operacyjne przewozu ładunku oraz towarów niebezpiecznych; 8) zasady lotu: aerodynamika podstawowa, podstawy mechaniki lotu, obciążenia konstrukcji w czasie lotu oraz poruszania się statku powietrznego na ziemi przy użyciu własnego napędu albo holowania; 9) łączność: frazeologia radiotelefoniczna w języku polskim i języku angielskim, procedury radiotelefoniczne stosowane przy próbach naziemnych radiostacji, nawiązywaniu łączności, zezwolenia, instrukcje, ostrzeżenia i informacje, łącz- ność w niebezpieczeństwie i sytuacjach naglących, procedury w razie utraty łączności. 5.2.3. Szkolenie praktyczne. Podczas szkolenia praktycznego kandydat powinien nabyć umiejętności w zakresie: 1) stosowania i wykonywania następujących procedur normalnych: a) sprawdzenia przed lotem statku powietrznego, oceny jego zdatności do lotu oraz, jeżeli przewiduje to instrukcja obsługi technicznej, wykonanie obsługi technicznej przedlotowej, b) obsługi naziemnej: kontroli jakości paliwa, tankowania oraz nadzoru nad obsługą naziemną wykonywaną przez służby specjalistyczne, c) procedur pokładowych podczas wszystkich faz lotu, d) współpracy w załodze, również w przypadku niesprawności jednego z członków załogi, e) zgłaszania usterek; 2) stosowania procedur zastępczych przewidzianych w instrukcji użytkowania w locie statku powietrznego: a) rozpoznawanie niestandardowego funkcjonowania systemów statku powietrznego, b) wykonywanie działań przewidzianych dla tych okoliczności; 3) stosowania procedur awaryjnych: a) rozpoznawanie awarii, b) wykonywanie działań awaryjnych przewidzianych dla rozpoznanych awarii; 4) wykorzystywania systemów statku powietrznego w ramach ich możliwości technicznych i ograniczeń; 5) podejmowania prawidłowych decyzji i sprawnego sterowania systemami; 6) właściwej współpracy w załodze, w sposób niebudzący wątpliwości pozostałych członków załogi, skutecznego poro- zumiewania się z nimi przy wykorzystaniu standardowej frazeologii; 7) prowadzenia korespondencji z organami ruchu lotniczego lub statkami powietrznymi w zakresie zleconym przez dowódcę statku powietrznego. 5.2.4. Praktyka. Kandydat powinien wykazać, że: 1) w trakcie praktycznego szkolenia lotniczego i nadzorowanej praktyki wykonał na statku powietrznym jednej z kategorii wymienionych w pkt 5.2, do której ma się odnosić licencja, ogółem co najmniej 100 godzin lotu w charakterze mecha- nika pokładowego, w tym nie więcej niż 25 godzin lotu może być zaliczonych, jeżeli zostały wykonane w charakterze: a) pilota na statku powietrznym tej kategorii, do której ma się odnosić licencja, o którą kandydat się ubiega, b) mechanika pokładowego posiadającego licencję uprawniającą do wykonywania tych czynności na statku po- wietrznym innej kategorii niż ta, do której ma się odnosić licencja, o którą kandydat się ubiega; 2) posiada co najmniej 6 miesięcy praktyki w obsłudze technicznej statków powietrznych tej kategorii, do której ma się odnosić licencja, o którą kandydat się ubiega, w zakresie płatowca, zespołu napędowego i wyposażenia w przyrządy pokładowe i systemy nawigacyjne oraz kierowania lotem.  5.2.5. Uprawnienia lotnicze, które mogą być wpisane do licencji. Do licencji mechanika pokładowego samolotu, śmigłowca albo sterowca mogą być wpisane uprawnienia: 1) na poszczególne typy statków powietrznych, które upoważniają do wykonywania na tych typach statków powietrz- nych czynności mechanika pokładowego oraz poświadczania przedlotowej obsługi technicznej, jeżeli instrukcja ob- sługi technicznej tego typu wymaga takiej obsługi, po spełnieniu wymagań określonych w pkt 5.2.5.1, 2) instruktora typu upoważniające do prowadzenia szkolenia praktycznego na ziemi i w locie na statku powietrznym danego typu po spełnieniu wymagań określonych w pkt 5.2.5.2. 5.2.5.1. Uprawnienie dotyczące typu statku powietrznego. Uprawnienie: 1) może być wydane mechanikowi pokładowemu, którego licencja dotyczy odpowiedniej kategorii statków powietrz- nych, który ukończył szkolenia teoretyczne i praktyczne obejmujące: a) tematykę określoną w pkt 5.2.2 i 5.2.3, dotyczącą danego typu statku powietrznego, podczas szkolenia do licencji albo podczas szkolenia na dany typ statku powietrznego, b) tematykę współpracy w załodze wieloosobowej, c) przedlotową obsługę techniczną statku powietrznego, jeżeli instrukcja obsługi technicznej tego typu wymaga takiej obsługi, a kandydat nie posiada licencji mechanika poświadczenia obsługi statku powietrznego, z której wynika takie uprawnienie; 2) może być wydane mechanikowi pokładowemu, który wykaże znajomość języka, w którym są wydane zatwierdzona instrukcja użytkowania w locie tego typu oraz instrukcja obsługi technicznej, jeżeli zachodzą okoliczności, wymienio- ne w ppkt 1 lit. c; 3) jest ważne 36 miesięcy i jego ważność może być przedłużona przez egzaminatora państwowego na podstawie egzami- nu praktycznego; 4) może być wznowione po spełnieniu wymagania określonego w ppkt 3, z zastrzeżeniem że w przypadku nieuzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu praktycznego konieczne jest odbycie szkolenia uzupełniającego przed następnym przystąpieniem do egzaminu na wznowienie uprawnienia. 5.2.5.2. Uprawnienie instruktora typu statku powietrznego. Uprawnienie: 1) może być wydane mechanikowi pokładowemu, który: a) posiada uprawnienie na typ statku powietrznego, którego ma dotyczyć uprawnienie instruktora, oraz wykonał co najmniej 1500 godzin lotu jako mechanik pokładowy, b) ukończył kurs szkolenia do uprawnień instruktora, obejmujący: – szkolenie teoretyczne w zakresie przedmiotów: prawo lotnicze, człowiek – możliwości i ograniczenia, meto- dyka i organizacja szkolenia mechaników pokładowych, zasady wykonywania czynności lotniczych mechanika pokładowego, – szkolenie praktyczne w zakresie nauczania kandydatów na mechaników pokładowych czynności normalnych i awaryjnych w locie, na symulatorze lotu i na statku powietrznym; 2) jest ważne 3 lata i jego ważność może być przedłużona, jeżeli w ciągu 12 miesięcy poprzedzających wygaśnięcie ter- minu ważności jego posiadacz uczestniczył w locie jako członek załogi i odbył przynajmniej 1 godzinę lotu na statku powietrznym co najmniej z dwoma startami i lądowaniami oraz uzyskał pozytywny wynik z egzaminu państwowego przed upoważnionym egzaminatorem na podstawie praktycznego sprawdzianu umiejętności; 3) może być wznowione po: a) szkoleniu wznawiającym wiadomości i umiejętności, b) uzyskaniu pozytywnego wyniku z egzaminu praktycznego przed egzaminatorem państwowym. 5.2.5.2.1. Zastępcze wykonywanie czynności instruktorskich. Na statkach powietrznych, na których brak jest możli- wości zapewnienia instruktorowi mechanikowi pokładowemu bezpiecznego miejsca na fotelu w kabinie załogi, wykonywa- nie czynności instruktorskich w stosunku do kandydata na mechanika pokładowego powierza się dowódcy statku powietrz- nego posiadającemu: 1) ważne uprawnienie instruktora odpowiednie dla typu statku powietrznego; 2) zaliczone odpowiednie szkolenie metodyczne dotyczące wykonywania tego rodzaju czynności instruktorskich według zatwierdzonego programu.  5.2.6. Uprawnienia posiadacza licencji. Posiadacz FEL jest uprawniony do wykonywania: 1) czynności mechanika pokładowego we wszystkich rodzajach zarobkowych i niezarobkowych operacji lotniczych na typach statków powietrznych, których dotyczą uprawnienia lotnicze wpisane do jego licencji; 2) poświadczania przedlotowej obsługi technicznej typu statku powietrznego, na który posiada uprawnienie, jeżeli instrukcja obsługi technicznej tego typu statku powietrznego wymaga tego rodzaju obsługi. 5.3. Licencja radiooperatora pokładowego (FRL) i uprawnienia do niej wpisywane 5.3.1. Szkolenie lotnicze. Kandydat powinien zaliczyć szkolenia teoretyczne i praktyczne w ośrodku szkolenia lotni- czego potwierdzone odpowiednimi zaświadczeniami. 5.3.2. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne obejmuje następujące przedmioty: 1) przepisy w zakresie licencjonowania dotyczące FRL i wpisywanych do niej uprawnień, operacji cywilnych statków powietrznych mających związek z czynnościami lotniczymi i obowiązkami mechanika pokładowego, przepisy i pro- cedury łączności lotniczej, radiotelefonii i radiotelegrafii, ruchu lotniczego, służby i organy ruchu lotniczego oraz współdziałanie z nimi; 2) ogólna wiedza o statku powietrznym: podstawowe wiadomości o statkach powietrznych, wyposażenie elektryczne statków powietrznych, wyposażenie do łączności radiotelegraficznej i radiotelefonicznej; 3) człowiek – możliwości i ograniczenia: podstawowa wiedza o fizjologii i psychologii człowieka oraz wpływie warun- ków lotu, chorób, higieny, leków i środków psychotropowych na wydolność psychofizyczną pilota, czynnik ludzki w lotnictwie; 4) meteorologia: podstawowa wiedza o czynnikach meteorologicznych i zjawiskach atmosferycznych, terminologia; 5) nawigacja: podstawowa wiedza o nawigacji lotniczej, terminologia związana z nawigowaniem; 6) procedury operacyjne: terminologia związana z procedurami operacyjnymi i procedurami ruchu; 7) zasady lotu: podstawowe zasady lotu odnoszące się do samolotów, śmigłowców i sterowców; 8) łączność: znajomość praw fizycznych dotyczących propagacji fal radiowych, pasm częstotliwości radiokomunikacyj- nych przeznaczonych dla lotnictwa, ich właściwości wpływających na zasięg łączności, znajomość regulaminu radio- komunikacyjnego, znajomość radiotelegrafii: przepisów dotyczących radiotelefonii, procedur radiokomunikacyjnych dotyczących prób radiostacji, nawiązywania, prowadzenia i kończenia łączności, kodu Q, alfabetu Morse’a, procedur oraz kodów i skrótów dotyczących korespondencji w niebezpieczeństwie i korespondencji naglącej, procedur w razie utraty łączności oraz znajomość radiotelefonii: frazeologii radiotelefonicznej w języku polskim i języku angielskim, procedur radiotelefonicznych stosowanych przy próbach naziemnych radiostacji, nawiązywaniu łączności we wszyst- kich rodzajach ruchu lotniczego, zezwoleń, instrukcji, ostrzeżeń i informacji, łączności w niebezpieczeństwie i sytua- cjach naglących, procedur w razie utraty łączności. 5.3.3. Szkolenie praktyczne. Podczas szkolenia praktycznego kandydat powinien nabyć umiejętności w zakresie: 1) przygotowania do lotu dokumentacji zawierającej informacje o łączności na trasie lotu albo przelotu; 2) obsługi, sprawdzania i posługiwania się radiostacjami nadawczo-odbiorczymi radiotelegraficznymi i radiofonicznymi wraz ze sprawdzeniem i obsługą instalacji elektrycznej statku powietrznego, służącej do zasilania urządzeń radiowych, łącznie z usuwaniem usterek urządzeń radiowych, niewymagających narzędzi lub przyrządów specjalistycznych; 3) wykorzystywania zakresów częstotliwości i częstotliwości korespondencyjnych odpowiednich dla wysokości i obszaru wykonywanego lotu; 4) nadawania i odbioru, nieprzerwanie co najmniej 5 minut, radiotelefonicznych depesz kodu Q i tekstu otwartego z za- stosowaniem alfabetu Morse’a z szybkością 20 grup na minutę; 5) prowadzenia dziennika korespondencji radiowej; 6) właściwej współpracy w załodze, w sposób niebudzący wątpliwości pozostałych członków załogi, skutecznego poro- zumiewania się z nimi przy wykorzystaniu standardowej frazeologii; 7) prowadzenia korespondencji z organami ruchu lotniczego lub statkami powietrznymi w zakresie zleconym przez dowódcę statku powietrznego.  5.3.4. Praktyka. Kandydat powinien wykazać, że: 1) podczas szkolenia lotniczego wykonał co najmniej 20 godzin lotu na statku powietrznym wyposażonym w radiostacje łączności radiotelegraficznej i radiotelefonicznej, wykonując czynności radiooperatora pokładowego pod nadzorem radiooperatora posiadającego uprawnienia dotyczące typu statku powietrznego, upoważnionego przez ośrodek szkolenia lotniczego; 2) nie więcej niż 10 godzin lotu wymienionego w ppkt 1 może być zastąpionych lotami na symulatorze albo ćwiczeniami na innym urządzeniu treningowym zaakceptowanym przez Prezesa Urzędu. 5.3.5. Uprawnienia lotnicze wpisywane do licencji Do licencji radiooperatora pokładowego mogą być wpisane uprawnienia na poszczególne typy statków powietrznych tej kategorii, której dotyczy licencja. Po spełnieniu wymagań określonych w pkt 5.3.5.1 upoważniają one do wykonywania czynności na tych typach statków powietrznych. 5.3.5.1. Uprawnienie dotyczące typu statku powietrznego. Uprawnienie: 1) może być wydane radiooperatorowi pokładowemu, który ukończył szkolenia teoretyczne i praktyczne obejmujące: a) tematykę określoną w pkt 5.3.2 i 5.3.3, dotyczącą danego typu statku powietrznego, podczas szkolenia do licencji albo podczas szkolenia na dany typ statku powietrznego, b) tematykę współpracy w załodze wieloosobowej; 2) może być wydane radiooperatorowi pokładowemu, który wykaże znajomość języka, w którym są wydane instrukcje obsługi urządzeń radiowych i instalacji zasilających te urządzenia, w które jest wyposażony dany typ statku powietrz- nego; 3) jest ważne 12 miesięcy i jego ważność może być przedłużona, jeżeli w okresie ważności uprawnienia jego posiadacz wykonał co najmniej 10 przelotów jako radiooperator pokładowy na tym typie statku powietrznego albo jeden taki przelot pod nadzorem upoważnionego egzaminatora oraz uzyskał pozytywny wynik z egzaminu praktycznego; 4) może być wznowione po odbyciu szkolenia wznawiającego wiadomości i umiejętności w zakresie ustalonym przez Prezesa Urzędu z uwzględnieniem lotniczej praktyki kandydata, przerwy w ważności uprawnienia i właściwości statku powietrznego oraz po zaliczeniu egzaminów teoretycznego i praktycznego. Rozdział 6 Szczegółowe wymagania dla licencji członka personelu lotniczego niewchodzącego w skład załóg lotniczych 6.1. Licencja dyspozytora lotniczego (FDL) 6.1.1. Wiadomości i umiejętności. Kandydat powinien podczas egzaminu na licencję wykazać, że zna język angielski w stopniu umożliwiającym rozumienie pisanych tekstów angielskich dotyczących informacji operacyjnych o statkach po- wietrznych, operacji lotniczych, informacji lotniczej łącznie z mapami lotniczymi i rozumienie potocznej odmiany tego języka oraz mówienie w tym języku bez wad wymowy, akcentu i błędów, które mogłyby utrudniać korespondencję radiotelefoniczną, w zakresie niezbędnym do wykonywania czynności dyspozytora lotniczego. 6.1.2. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne obejmuje następujące przedmioty: 1) prawo lotnicze: przepisy w zakresie licencjonowania dyspozytorów lotniczych, przepisy dotyczące organów i służb ruchu lotniczego, zasady ruchu lotniczego, procedury służb ruchu lotniczego stosowane w ruchu lotniczym kontrolo- wanym, szczególnie przepisy o lotach według wskazań przyrządów; 2) ogólna wiedza o statku powietrznym: zasady działania zespołów napędowych, przyrządów i systemów, ich ogranicze- nia operacyjne, wykaz minimalnego wyposażenia; 3) osiągi i planowanie lotu: masa i wyważenie, wpływ masy i wyważenia na osiągi i właściwości statku powietrznego; operacyjny plan lotu, w tym zużycie paliwa, jego zapasu, zasięgu i czasów lotu, wybór lotnisk zapasowych, kierowa- nie lotem po trasie przelotu, operacje o zwiększonym zasięgu, przygotowanie i wypełnianie planu lotu dla służb ruchu lotniczego, planowanie operacji z zastosowaniem komputera; 4) człowiek – możliwości i ograniczenia: podstawowa wiedza o fizjologii i psychologii człowieka oraz o wpływie wa- runków pracy dyspozytora lotniczego na możliwość popełniania błędów, o wpływie stanów chorobowych, używania leków i środków psychotropowych na wydolność psychofizyczną, higiena życia i pracy, czynnik ludzki w lotnictwie;  5) meteorologia: ruch układów ciśnienia atmosferycznego, struktura i przemieszczanie się frontów mas powietrza, właś- ciwości mas powietrza, pochodzenie i rozwój zjawisk pogodowych, ich właściwości i znaczenie dla warunków startu, przelotu i lądowania, interpretacja i wykorzystanie informacji meteorologicznych, map pogodowych, prognoz i ostrze- żeń, skróty i kody stosowane w informacjach meteorologicznych, procedury pozyskiwania informacji pogodowych; 6) nawigacja: zasady nawigacji lotniczej, obliczenia nawigacyjne dla przelotów, szczególnie wykonywanych według wskazań przyrządów; 7) procedury operacyjne: wykorzystanie dokumentacji lotniczej, operacyjnej i nawigacyjnej, procedury operacyjne doty- czące przewozu ładunków i materiałów niebezpiecznych, procedury badania wypadków i incydentów lotniczych, po- stępowanie w razie sytuacji awaryjnych, postępowanie w razie działań bezprawnych, sabotażu i aktów terroru na stat- ku powietrznym; 8) zasady lotu: podstawowe zasady aerodynamiki i aerostatyki oraz mechaniki lotu samolotów, śmigłowców i sterowców; 9) łączność: sprzęt łączności wykorzystywany w pracy dyspozytora lotniczego, procedury i frazeologia łączności ze stat- kiem powietrznym oraz stacjami i służbami naziemnymi. 6.1.3. Szkolenie praktyczne. Podczas szkolenia praktycznego kandydat powinien nabyć umiejętności w zakresie: 1) wykonania dokładnej i prawidłowej analizy pogody na podstawie informacji meteorologicznych o pogodzie przewi- dywanej i rzeczywistej i map pogody oraz sporządzania na tej podstawie informacji wartościowej pod względem ope- racyjnym o pogodzie na trasie przelotu, w sąsiedztwie trasy przelotu i w rejonach lotnisk zapasowych, przewidywania tendencji do zmian pogody dla trasy przelotu, lotniska docelowego i lotnisk zapasowych, z uwzględnieniem wymagań przewozu lotniczego; 2) określania optymalnych tras lotu dla odcinków przelotu i sporządzania ręcznych lub komputerowych planów opera- cyjnych lotu i planów lotu na potrzeby służb ruchu lotniczego; 3) sprawowanie operacyjnego nadzoru nad lotem i zapewnienia pomocy dowódcy statku powietrznego w niekorzystnych warunkach pogodowych i nawigacyjnych zgodnie z przyjętymi procedurami. 6.1.4. Doświadczenie lotnicze. Jeżeli kandydat do uzyskania licencji dyspozytora lotniczego wykonywał: 1) w okresie 3 lat bezpośrednio poprzedzających ubieganie się o wydanie licencji w ciągu 2 lat w przewozie lotniczym czynności na stanowisku: a) członka załogi lotniczej statku powietrznego w przewozie lotniczym lub b) meteorologa w organizacji przewoźnika lotniczego, lub c) kontrolera ruchu lotniczego, lub d) inspektora nadzoru technicznego nad dyspozytorami lotniczymi, lub 2) w okresie 2 lat bezpośrednio poprzedzających ubieganie się o wydanie licencji czynności asystenta dyspozytora lotni- czego co najmniej w ciągu jednego roku – nie wymaga się od niego ukończenia odpowiednich szkoleń teoretycznego i praktycznego w ośrodku szkolenia lotniczego, potwierdzonych odpowiednim zaświadczeniem. 6.1.4.1. W przypadku wykonywania przez kandydata czynności na kilku stanowiskach, o których mowa w pkt 6.1.4 ppkt 1, do wymaganej praktyki może być zaliczony okres wykonywania tych czynności na każdym ze stanowisk, nie krótszy niż jeden rok. 6.1.5. Praktyka. Kandydat powinien wykazać, że w ciągu 6 miesięcy bezpośrednio poprzedzających ubieganie się o FDL odbył pod nadzorem dyspozytora lotniczego praktykę nie krótszą niż 90 dni roboczych. Praktyka powinna obejmować czynności wykonywane na stanowisku dyspozytora lotniczego. 6.1.6. Uprawnienia posiadacza licencji. Posiadacz FDL jest uprawniony do wykonywania czynności w zakresie spra- wowania nadzoru operacyjnego w rozumieniu przepisów wydanych na postawie art. 159 ust. 1 i 2 ustawy, przepisów Za- łącznika 6 do Konwencji oraz JAR-OPS 3 wprowadzonych do stosowania na podstawie przepisów wydanych na podstawie art. 3 ust. 4 pkt 2 ustawy.  6.1.7. FDL jest ważna w przypadku uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu praktycznego, w zakresie takim jak do uzyskania tej licencji, zdawanym nie rzadziej niż co 5 lat. 6.1.7.1. Dyspozytor lotniczy może korzystać z licencji, jeżeli od dnia przeprowadzenia egzaminu państwowego przed egzaminatorem praktycznym upłynął okres nie dłuższy niż 5 lat. 6.2. Licencja mechanika lotniczego obsługi technicznej (MML) i uprawnienia do niej wpisywane 6.2.1. Szkolenia teoretyczne i praktyczne 6.2.1.1. Szkolenie teoretyczne. Szkolenie teoretyczne obejmuje następujące przedmioty: 1) prawo lotnicze – przepisy prawa międzynarodowego i krajowego, przepisy dotyczące licencjonowania odnoszące się do licencji mechanika lotniczego obsługi technicznej i uprawnień, które mogą zostać do nich wpisane, przepisy doty- czące obsługi technicznej statków powietrznych; 2) nauki techniczne – jednostki miar, atmosfera wzorcowa, podstawy aerodynamiki i mechaniki lotu; 3) technika lotnicza dotycząca statku powietrznego odpowiedniego do licencji i uprawnienia – rodzaje i parametry tech- niczne materiałów stosowanych w budowie statku powietrznego, podstawowe zespoły i układ konstrukcyjny statku powietrznego, wytrzymałość konstrukcji statku powietrznego, techniki naprawy uszkodzeń; 4) obsługa techniczna statku powietrznego i bezpieczeństwo obsługi statku powietrznego odpowiedniego do licencji i uprawnienia – program obsługi technicznej statku powietrznego, komponenty o ograniczonej żywotności, przygoto- wanie materiałów i wyposażenia obsługowego, przygotowanie stanowiska obsługowego, procedury wykonania obsługi technicznej, procedury bezpieczeństwa podczas wykonywania obsługi technicznej, dokumentowanie wykonania czyn- ności obsługowych; 5) człowiek – możliwości i ograniczenia: podstawowa wiedza o fizjologii i psychologii człowieka oraz wpływie warun- ków pracy, chorób, higieny, środki ograniczające sprawność psychiczną lub fizyczną mechanika, czynnik ludzki w obsłudze statków powietrznych. 6.2.1.2. Szkolenie praktyczne. Kandydat powinien podczas szkolenia praktycznego nabyć umiejętności w zakresie: 1) wykorzystania instrukcji obsługi; 2) posługiwania się odpowiednimi narzędziami i materiałami; 3) utrzymywania porządku na stanowisku pracy; 4) dbałości o zdatność statku powietrznego do lotu; 5) dokonania przeglądu po zakończeniu obsługi statku powietrznego; 6) dokumentowania poszczególnych czynności przeglądu lub obsługi; 7) wpisywania poświadczeń obsługi do dokumentów obsługi statku powietrznego. 6.2.2. Praktyka. Kandydat powinien wykazać, że posiada następującą praktykę w obsłudze: 1) elementów: a) płatowca, zespołu napędowego i systemów elektrycznych, b) awioniki i systemów elektrycznych samolotów albo śmigłowców nieobjętych rozporządzeniem nr 216/2008 oraz wiatrakowców o maksymalnej masie do startu nieprzekraczającej (MTOM) 5700 kg – 1 rok pracy w charakterze mechanika obsługi płatowca i jego systemów lub awioniki; 2) statku powietrznego jako całości: samolotu albo śmigłowca nieobjętych rozporządzeniem nr 216/2008 oraz wiatra- kowca o maksymalnej masie do startu nieprzekraczającej (MTOM) 5700 kg – 2 lata pracy w charakterze mechanika lotniczego obsługi technicznej wszystkich elementów statku powietrznego; 3) statku powietrznego jako całości: sterowca, balonu wolnego, szybowca i motoszybowca, jeżeli ma być uprawniony do poświadczenia obsługi – 2 lata pracy.  6.2.3. Uprawnienia lotnicze wpisane do licencji. Do MML wpisuje się co najmniej jedno z następujących uprawnień lotniczych do poświadczenia obsługi: 1) elementów samolotów i śmigłowców nieobjętych rozporządzeniem nr 216/2008 oraz wiatrakowców o maksymalnej masie do startu nieprzekraczającej (MTOM) 5700 kg, odrębnie dla: a) płatowca, zespołu napędowego i systemów elektrycznych, b) awioniki i systemów elektrycznych; 2) statku powietrznego jako całości: samolotu albo śmigłowca nieobjętych rozporządzeniem nr 216/2008 oraz wiatra- kowca o maksymalnej masie do startu nieprzekraczającej (MTOM) 5700 kg; 3) statku powietrznego jako całości: sterowca, balonu wolnego, szybowca, motoszybowca. 6.2.4. Uprawnienie lotnicze mechanika lotniczego obsługi technicznej może być wydane: 1) po odbyciu i zaliczeniu przez kandydata szkolenia w ośrodku szkolenia wymienionym w § 26 rozporządzenia; 2) kandydatowi posiadającemu wymaganą praktykę na dane uprawnienie określone w pkt 6.2.2; 3) kandydatowi, który uzyskał pozytywny wynik z egzaminu państwowego. 6.2.5. Ważność uprawnień. Uprawnienia wpisywane do licencji mechanika lotniczego obsługi technicznej wydaje się bezterminowo.  NAZWY I SKRÓTY NAZW UPRAWNIEŃ WPISYWANYCH DO LICENCJI Stosowane w licencjach nazwy i skróty nazw uprawnień są zamieszczone w poniższej tabeli: Uprawnienie lotnicze Symbol literowy Nazwa w języku polskim uprawnienia wpisywanego do licencji Nazwa w języku angielskim Uprawnienia lotnicze wpisywane do licencji członków personelu lotniczego wchodzących w skład załogi statku powietrznego TR ...... uprawnienie dotyczące typu ...... FI 2 (uprawnienie ograniczone) instruktora (szkolenia ogólnego) – klasy 2 FI 1 (uprawnienie) instruktora (szkolenia ogólnego) – klasy 1 TRI ...... (uprawnienie) instruktora szkolenia typ ...... TRI(MP) ...... (uprawnienie) instruktora szkolenia typ z załogą wieloosobową ...... IR uprawnienie do lotów według wskazań przyrządów IRI uprawnienie instruktora szkolenia w lotach według wskazań przyrządów TPR uprawnienie pilota doświadczalnego TPR 3/2/1 uprawnienie pilota doświadczalnego klasy 3 albo 2, albo 1 Type rating Flight instructor (restricted rating) – 2 class Flight instructor (rating) – 1 class Type rating instructor ..... Multi-pilot type rating instructor ..... Instrument rating Instrument rating instructor Test pilot rating Test pilot rating 3 or 2 or 1 class Uprawnienia lotnicze wpisywane do licencji mechaników lotniczych obsługi technicznej statków powietrznych innych niż samoloty i śmigłowce, a także statków powietrznych wymienionych w załączniku II do rozporządzenia nr 216/2008 AFPP(A)R (uprawnienie) dotyczące płatowca, zespołu napędowego i systemów elektrycznych samolotu o masie startowej poniżej 5700 kg AFPP(H)R (uprawnienie) dotyczące płatowca, zespołu napędowego i systemów elektrycznych śmigłowca o masie startowej poniżej 5700 kg AFPP(AG)R (uprawnienie) dotyczące płatowca, zespołu napędowego i systemów elektrycznych wiatrakowca o masie startowej poniżej 5700 kg AV(A) (uprawnienie) dotyczące awioniki i systemów elektrycznych statku powietrznego o masie startowej poniżej 5700 kg TM(A)R (uprawnienie) dotyczące samolotu o masie startowej poniżej 5700 kg, jako całości Airframe, power plant and electrical systems of aeroplane of weight below 5700 kg (rating) Airframe, power plant and electrical systems of helicopter of weight below 5700 kg (rating) Airframe of autogiro of weight below 5700 kg (rating) Avionics of aircraft and electrical systems of weight below 5700 kg (rating) Totality of aeroplane of weight below 5700 kg (rating)  TM(H)R (uprawnienie) dotyczące śmigłowca o masie startowej poniżej 5700 kg, jako całości TM(AG)R (uprawnienie) dotyczące wiatrakowca o masie startowej poniżej 5700 kg, jako całości TM(AS)R (uprawnienie) dotyczące sterowca jako całości TM(FB)R (uprawnienie) dotyczące balonu wolnego jako całości TM(G)R (uprawnienie) dotyczące szybowca jako całości TM(MG)R (uprawnienie) dotyczące motoszybowca jako całości Totality of helicopter of weight below 5700 kg (rating) Totality of autogiro of weight below 5700 kg (rating) Totality of airship (rating) Totality of free balloon (rating) Totality of total glider motor (rating) Totality of total motor glider (rating)  WZÓR ŚWIADECTWA UZNANIA RZECZPOSPOLITA POLSKA REPUBLIC OF POLAND Urząd Lotnictwa Cywilnego – ULC Civil Aviation Authority – CAA ŚWIADECTWO UZNANIA CERTIFICATE OF VALIDATION Ia IIa IIIa IX XIII II III XX/YY/ZZ IV IVa V VI VII X XI Ia IIa IIIa IX XIII  Celowo pozostawiono niezapisaną. Intentionally left blank. Celowo pozostawiono niezapisaną. Intentionally left blank.