w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w portach morskich i śródlądowych.
Rozdział 3. Urządzenia przeładunkowe
Rozdział 3
URZĄDZENIA PRZEŁADUNKOWE
§ 39. Wymagania dozoru technicznego
Urządzenia przeładunkowe podlegające organom dozoru technicznego powinny być projektowane, wytwarzane, eksploatowane i naprawiane według obowiązujących przepisów dozoru technicznego.
§ 40. Haki i urządzenia chwytne dźwignic
Haki i urządzenia chwytne dźwignic powinny odpowiadać wymaganiom norm przedmiotowych.
§ 41. Odpowiedzialność za urządzenia przeładunkowe
Wykonywanie przez organy dozoru technicznego czynności dozorowych nie zwalnia użytkowników i jednostek naprawiających urządzenia przeładunkowe od odpowiedzialności za ich odpowiednią jakość, zgodną z normami i przepisami dozoru technicznego, a także za dbałość o ich właściwą eksploatację i naprawę.
§ 42. Nadzór nad urządzeniami nieobjętymi dozorem
Zakłady pracy eksploatujące urządzenia przeładunkowe nie objęte dozorem powinny zorganizować we własnym zakresie nadzór techniczny oraz wydać instrukcje dotyczące prowadzenia ewidencji, kontroli, sprawdzania wytrzymałości i warunków obsługi tych urządzeń.
§ 43. Liczba pracowników obsługi
Liczba pracowników konieczna do obsługi urządzenia przeładunkowego powinna być określona w instrukcji obsługi danego urządzenia.
§ 44. Dopuszczalne obciążenie urządzeń przeładunkowych
Urządzenia przeładunkowe powinny mieć ustalone dopuszczalne obciążenie robocze, nośność lub dopuszczalny zakres ich stosowania.
§ 45. Świadectwo i cecha atestacji urządzeń
Urządzenia przeładunkowe będące pod nadzorem technicznym, z wyjątkiem narzędzi stosowanych w przeładunku, powinny posiadać świadectwo wydane przez wytwórcę oraz aktualną cechę atestacji.
§ 46. Kontrola haków i urządzeń chwytnych
Kontrola bieżąca haków i innych urządzeń chwytnych pod względem ich zużycia i ustalenia przydatności do dalszej pracy powinna być przeprowadzona przed rozpoczęciem każdej zmiany roboczej.
1. Stanowisko operatora wózka silnikowego powinno być wyposażone w osłonę chroniącą operatora przed urazami.
2. Wózki silnikowe używane jako ciągniki powinny być wyposażone w sprzęgi zabezpieczone przed samoczynnym odłączeniem się przyczepy od ciągnika podczas jazdy.
3. Wózki silnikowe stosowane do prac przeładunkowych w ładowniach statków i w magazynach wielopoziomowych (z balkonami) powinny posiadać - obok standardowego wyposażenia - dodatkowe uchwyty służące do przemieszczania wózków za pomocą urządzeń dźwignicowych.
4. Wózki silnikowe na oponach powinny posiadać oznakowanie nominalnego ciśnienia w oponach.
§ 48. Przystosowanie pojazdów do przewozu kontenerów
Pojazdy używane do przewozu kontenerów powinny być tak skonstruowane i wyposażone, by przewożone kontenery mogły być oparte na narożach i mocowane do pojazdu za pomocą urządzeń zaczepowych.
§ 49. Prędkość końcowa ładunku przy odbiorze
Prędkość końcowa ładunku w miejscach odbioru dla przenośników prostych i spiralnych przy odbiorze ręcznym nie powinna przekraczać 0,75 m/s.
1. Przenośniki proste typu otwartego (ześlizgi) do drobnicy powinny być zaopatrzone po obu stronach w prowadnice takiej wysokości, aby zapobiegały wypadaniu ładunków podczas ich ruchu. Wysokość prowadnic nie może być mniejsza niż 0,4 m.
2. Powierzchnia ślizgów oraz obrzeża przenośnika prostego do transportu bawełny i podobnych ładunków łatwo zapalnych powinny być wyłożone materiałem nieiskrzącym (np. drewnem), a główki gwoździ lub inne części metalowe, jeśli są z materiału iskrzącego, powinny być zakryte materiałem nieiskrzącym.
3. Miejsca odbioru ładunków z przenośnika powinny być wyposażone w urządzenia zatrzymujące ładunek w celu zabezpieczenia pracowników przed uderzeniem.
§ 51. Obrzeża przenośników spiralnych
Otwarte przenośniki spiralne, przeznaczone do drobnicy, powinny być wyposażone w obrzeża zabezpieczające ładunek przed wypadnięciem. Wysokość obrzeża powinna wynosić co najmniej 2/3 wysokości największej jednostki przesuwanego ładunku.
§ 52. Rozstaw rolek przenośników rolkowych
Odstęp między osiami rolek w przenośnikach rolkowych powinien być taki, aby najkrótsza jednostka przesuwanego ładunku spoczywała co najmniej na trzech rolkach.
1. Włączniki napędu przenośników, których elementy nośne są niewidoczne ze stanowiska sterowania powinny być sprzężone z instalacją sygnalizacji dźwiękowej i świetlnej.
2. Sygnalizacja powinna być dobrze słyszalna, szczególnie na odcinku niewidocznym ze stanowiska sterowania.
3. Sygnalizacja powinna się włączyć co najmniej 20 sekund przed włączeniem napędu urządzenia nośnego i wyłączyć się po włączeniu napędu.
1. Napęd przenośnika skośnego powinien być wyposażony w hamulec działający automatycznie z chwilą zaniku napięcia oraz wykluczający włączenie się napędu po przywróceniu zasilania. Powtórne uruchomienie przenośnika powinno nastąpić tylko z zerowego położenia sterowania.
2. System sterowania powinien zapewnić natychmiastowe zatrzymanie przenośnika w dowolnym położeniu.
3. Przenośniki stałe, niezależnie od wymagania ust. 1, powinny mieć wyłączniki awaryjne umieszczone w łatwo dostępnych i dobrze oświetlonych miejscach, w odstępach nie przekraczających 25 m.
§ 55. Automatyczne wyłączanie napędów przenośników
Jeżeli przenośnik składa się z dwóch lub więcej członów, to wyłączenie napędu jednego z członów powinno automatycznie wyłączyć napędy członów poprzedzających.
§ 56. Zabezpieczenie stanowisk przenośników masowych
Stałe stanowiska pracy przenośnika ładunków masowych powinny być zabezpieczone przed opadami atmosferycznymi.
§ 57. Osłony miejsc przekazu ładunku
Miejsca przekazu ładunku z jednego przenośnika na drugi powinny być osłonięte.
§ 58. Szerokość przejść wzdłuż przenośników
Przejścia komunikacyjne wzdłuż przenośników powinny mieć szerokość co najmniej 1,0 m.
§ 59. Gniazda wtykowe przenośników przewoźnych
Gniazda wtykowe, przeznaczone do wtyków kabli zasilających silniki elektryczne przenośników przewoźnych, powinny być jednego typu i posiadać automatycznie zamykające się osłony.
§ 60. Złącza taśm przenośników
Złącza końców taśmy przenośników powinny być obustronnie gładkie.
§ 61. Czyszczenie przenośników taśmowych
Przenośniki taśmowe, przeznaczone do ładunków sypkich, powinny być wyposażone w urządzenia do czyszczenia taśmy z pozostałości ładunku.
1. Przyciągarki z liną nawijaną na bęben powinny być wyposażone w hamulec i urządzenia zabezpieczające przed przeciążeniem oraz w czerwone światło ostrzegawcze czynne od zmroku do świtu i w porze złej widoczności.
2. Bębny linowe przyciągarek powinny być zaopatrzone w obustronne tarcze zapobiegające spadaniu liny z bębna.
3. Stanowisko operatora powinno posiadać zabezpieczenie przed możliwością doznania urazu przez urwany uchwyt wagonu.
§ 63. Wyłączniki awaryjne przyciągarek
Przyciągarki z liną obiegową bez końca powinny być zaopatrzone w wyłączniki awaryjne rozmieszczone w odstępach nie przekraczających 50 m i usytuowane wzdłuż odcinka torów, obok którego biegnie lina, w miejscach łatwo dostępnych, a w porze nocnej dobrze oświetlonych.
1. Prędkość przetaczania wagonów przyciągarkami nie powinna przekraczać 5 km/h.
2. Dozwolona liczba przetaczanych wagonów powinna być określona w instrukcji obsługi przyciągarki, z uwzględnieniem warunków terenowych oraz pracy w porze letniej i zimowej.
§ 65. Wymiana lin przyciągarek
Liny przyciągarek wykazujące zużycie lub uszkodzenia określone w § 78 ust. 1 powinny być wymienione.
§ 66. Zakaz przebywania przy linach
Podczas pracy przyciągarek zabrania się przebywania i przechodzenia w zasięgu pracujących lin.
§ 67. Zakaz przeciągania lin
Zabrania się przeciągania liny przyciągarki wagonowej przez drogi komunikacyjne.
§ 68. Zakaz instalowania przyciągarek
W portach morskich na nabrzeżach typowo drobnicowych i strefy przeładunkowej zabrania się instalowania przyciągarek wagonowych.
§ 69. Wymagania dla sprzętu przeładunkowego
Pomocniczy sprzęt przeładunkowy i magazynowo-placowy (w dalszej części nazywany sprzętem) powinien być bezpieczny dla obsługi, niezawodny w użyciu, czynić zadość wymaganiom wytrzymałościowym, mieć jak najmniejszą masę, pozwalać na szybkie i dogodne uchwycenie i zwolnienie ładunku.
§ 70. Zakaz używania sprzętu niespełniającego wymagań
Zabrania się używania sprzętu nieatestowanego, nie odpowiadającego normom przedmiotowym lub dokumentacji technicznej oraz nie oznakowanego w sposób wyraźny.
§ 71. Wymagania dla materiałów sprzętu
Materiały i elementy użyte do wyrobu sprzętu powinny spełniać wymagania norm i zachowywać swoje właściwości fizyczno-mechaniczne w temperaturze od 2530 do 323oK (-20o do 50oC).
§ 72. Atestowanie elementów nośnych
Liny, łańcuchy, pasy, taśmy i wszystkie inne elementy nośne, jak np.: ogniwa łącznikowe, haki, uchwyty itp. powinny być wykonane z materiałów atestowanych.
§ 73. Wytrzymałość lin stalowych
Liny stalowe sprzętu powinny mieć wytrzymałość na rozrywanie od 1400 do 1800 MPa (140 do 160 kG/mm2).
§ 74. Współczynniki bezpieczeństwa lin i łańcuchów
Minimalne wartości współczynników bezpieczeństwa dla lin i łańcuchów sprzętu powinny być przyjmowane według tablicy stanowiącej załącznik do rozporządzenia.
§ 75. Zabezpieczenie ogniw łącznikowych
Ogniwa łącznikowe sprzętu powinny być zamykane za pomocą zgrzewania, spawania, specjalnych śrub bądź innych elementów łączących, przeznaczonych do tego celu i wykonanych zgodnie z wymaganiami norm.
§ 76. Wykonywanie zaplotów linowych
Zaplatanie kausz, uch i pętli należy wykonać przez przeplatanie splotek liny lub stosowanie tulejek zaciskowych.
1. Sprzęt będący w eksploatacji, z wyjątkiem narzędzi stosowanych w przeładunku, powinien być poddawany kontroli bieżącej i kontroli okresowej. Narzędzia stosowane przy pracach przeładunkowych podlegają kontroli bieżącej.
2. Kontrola bieżąca powinna polegać na oględzinach sprzętu przed przystąpieniem do pracy, przed rozpoczęciem każdej zmiany i w czasie jego użytkowania. Zadaniem kontroli jest sprawdzenie, czy poszczególne elementy sprzętu nie doznały niebezpiecznych dla dalszej jego pracy uszkodzeń.
3. Kontrola okresowa sprzętu, przeprowadzana przez pracowników nadzoru technicznego, powinna polegać na szczegółowym przeglądzie, określeniu stopnia zużycia oraz przydatności do dalszego użytkowania. Kontrola okresowa powinna być przeprowadzana co najmniej raz na trzy miesiące.
1. Sprzęt powinien być natychmiast wycofany z eksploatacji, gdy ma pęknięcia, trwałe odkształcenia lub widoczne zużycia, które spowodowały zmniejszenie pierwotnej grubości lub średnicy powyżej 10% nominalnej wielkości w dowolnym miejscu oraz gdy:
1) liny stalowe:
a) na odcinku liny równym 8 jej średnicom liczba widocznych pęknięć wynosi 10% lub więcej całkowitej liczby drutów w linie,
b) wykazują oznaki silnego zużycia, przerdzewienia, zerwania splotek lub inne uszkodzenia,
2) Liny z włókien naturalnych:
a) mają zerwane lub rozkręcone sploty, przecięcia, postrzępienia czy oznaki butwienia lub wyraźne przewężenia,
b) mają wydłużone cięgna o więcej niż 10% w stosunku do pierwotnej długości,
3) liny i taśmy z włókien syntetycznych:
a) nastąpiło przerwanie przędzy taśmy lub pętli pasów przy obrzeżach spowodowane uszkodzeniem mechanicznym,
b) nastąpiło zerwanie splotów liny, przecięcie, rozkręcenie splotów bądź wyraźne przewężenie,
c) nastąpiło uszkodzenie mechaniczne lub przetopienie przędzy na minimum 10% szerokości taśmy lub średnicy liny,
4) łańcuchy:
a) zużycie pręta ogniwa przekracza 20% pierwotnej jego średnicy,
b) ogniwa uległy deformacji lub wykazują inne widoczne uszkodzenia,
5) bloki: mają niewyraźne cechy, pęknięte lub nie obracające się krążki, okaleczone krawędzie, zgięte lub wytarte osie.
2. Sprzęt wycofany z eksploatacji nie powinien być przechowywany razem ze sprzętem zdatnym do użytku.
3. Do przechowywania wycofanych zawiesi powinno być w magazynie wydzielone pomieszczenie zamykane na klucz.
§ 79. Badania pod obciążeniem statycznym
Sprzęt, o ile normy przedmiotowe nie stanowią inaczej, powinien być badany pod próbnym obciążeniem statycznym zgodnie z instrukcją technologiczną w następujących przypadkach:
1) po wykonaniu,
2) przed wprowadzeniem do eksploatacji nowych elementów sprzętu, o ile nie zostało stwierdzone w zaświadczeniu producenta, że były badane po wykonaniu,
3) po każdej naprawie lub przeróbce,
4) po wyżarzeniu okresowym.
1. Badania sprzętu powinny być wykonane przez jednostki organizacyjne posiadające odpowiednie wyposażenie i wykwalifikowanych pracowników, które po stwierdzeniu, że badany sprzęt lub jego elementy nie uległy uszkodzeniu w czasie prób, wykonują na nim trwałe i wyraźne oznaczenie dopuszczalnego obciążenia roboczego, o ile uległo ono zmianie, oraz daty wykonania badań. Jednostki te, w oparciu o posiadane uprawnienia, mają obowiązek wystawienia zaświadczeń o wykonanych badaniach.
2. Sprzęt złożony z elementów, które posiadają ważne zaświadczenie o wykonanych badaniach, nie musi być poddany badaniom.
§ 81. Wyżarzanie elementów sprzętu
Łańcuchy, pierścienie, haki, ogniwa łącznikowe i krętliki sprzętu, o ile normy nie stanowią inaczej, powinny być odpowiednio wyżarzone (wyżarzenie odprężające) w następujących przypadkach:
1) przed wprowadzeniem do eksploatacji nowych elementów sprzętu, jeżeli nie zostało stwierdzone w zaświadczeniach producenta, że były wyżarzone bądź nie wyrażono przeciwwskazań wyżarzenia,
2) po naprawie lub przeróbce,
3) jeżeli producent zalecił wyżarzanie okresowe.
§ 82. Okresowe wyżarzanie sprzętu stalowego
Eksploatowany sprzęt lub jego elementy wykonane ze stali zgrzewnej, niezależnie od wymagań § 81, podlegają okresowemu wyżarzaniu co 12 miesięcy, o ile producent nie zalecił inaczej.
§ 83. Przekazywanie sprzętu do magazynu
Sprzęt po zakończeniu pracy, jeżeli nie jest przekazywany następnej zmianie, powinien być natychmiast oddany do magazynu w celu sprawdzenia jego dalszej przydatności do bezpiecznej pracy.
§ 84. Kartoteki sprzętu
W magazynie sprzętu powinny być prowadzone oddzielne kartoteki dla każdego rodzaju sprzętu, w których powinny być odnotowywane informacje dotyczące przeglądów, badań i konserwacji.
§ 85. Karty katalogowe sprzętu
Karty katalogowe pomocniczego sprzętu przeładunkowego powinny określać również m.in. warunki przechowywania i konserwacji tego sprzętu.
§ 86. Oznakowanie masy sprzętu
Sprzęt, którego masa przekracza 50 kg, powinien mieć wybitą cechę podającą jego masę.
§ 87. Łączenie lin zawiesi
Ucha i pętle zawiesi lin z włókien naturalnych i syntetycznych powinny być zaplatane. Dla lin z włókien syntetycznych dopuszcza się, w uzgodnieniu z zamawiającym, inne wykonanie łączeń lin, np. przy użyciu specjalnych złączek metalowych lub z tworzyw sztucznych zaciskanych mechanicznie lub spajanych termicznie z liną, dające trwałe połączenie liny i wytrzymałość nie mniejszą od łączeń zaplatanych.
§ 88. Budowa zawiesi wielocięgnowych
Zawiesia wielocięgnowe powinny być wykonane z zawiesi jednocięgnowych. Cięgna parami powinny być uchwycone ogniwami łączącymi pośrednimi, a ogniwa pośrednie uchwycone wspólnym ogniwem zbiorczym. W przypadku nieparzystej liczby cięgien w zawiesiu dopuszcza się łączenie trzech cięgien jednym ogniwem zbiorczym.
1. Jeżeli warunki eksploatacyjne na to pozwalają, można stosować łączenie cięgien zawiesia z hakiem i pierścieniami za pomocą rozłącznych szakli i ogniw lub innych równorzędnych łączników.
2. Zabrania się przedłużania zawiesi wykonanych z lin lewoskrętnych zawiesiami z lin prawoskrętnych.
§ 90. Oznakowanie zawiesi jednocięgnowych i pętlowych
Cecha zawiesi jednocięgnowych i pętlowych wykonanych z lin lub łańcuchów powinna zawierać dwa określenia DOR odnoszące się do sposobu użytkowania zawiesia:
1) do zawieszania lub podtrzymywania ładunku,
2) do zawieszania ładunku przy jednoczesnym jego obwiązaniu.
1. Dopuszczalne obciążenie robocze zawiesi dwu- i wielocięgnowych w zależności od kąta wierzchołkowego ŕ mierzonego między cięgnami, po naprężeniu zawiesia, podlega obniżeniu: przy kącie 0o < α ≤ 45o - o 10% DOR 45o < α ≤ 90o - o 30% DOR 90o < α ≤ 120o - o 50% DOR
2. Zabrania się przekraczania kąta wierzchołkowego ponad 120o.
§ 92. Ustalanie DOR zawiesi wielocięgnowych
Przy określeniu DOR zawiesia wielocięgnowego należy przyjąć, że w zawiesiu:
1) dwucięgnowym - pracują dwa cięgna przy równomiernym obciążeniu zawiesia; jeżeli unos przemieszczany jest ukośnie, to przyjmuje się tylko jedno cięgno jako nośne,
2) trzycięgnowym i czterocięgnowym - pracują trzy cięgna,
3) o obwodzie zamkniętym - pracują dwa cięgna.
§ 93. Obciążenie zawiesi o obwodzie zamkniętym
Przy użyciu dwóch zawiesi o obwodzie zamkniętym, gdy układ cięgien nie zapewnia równomiernego obciążenia, łączne obciążenie nie powinno przekraczać wielkości DOR jednego zawiesia.
§ 94. Obciążenie zawiesi łańcuchowych w niskich temperaturach
W zawiesiach łańcuchowych pracujących w warunkach, w których temperatura otoczenia znacznie odbiega od przeciętnej, zaleca się obniżenie wartości obciążenia roboczego o 50 % przy temperaturach poniżej 253oK (-20oC) oraz 25% przy temperaturach od 253o do 263oK (-20o do -10oC).
§ 95. Tablice obciążenia zawiesi
W magazynach sprzętu pomocniczego, w dobrze widocznych miejscach, powinny być umieszczone tablice wskazujące dopuszczalne obciążenie zawiesi z lin, pasów i łańcuchów w zależności od: Zaleca się wywieszanie tablic również na nabrzeżach drobnicowych w pobliżu miejsc używania sprzętu pomocniczego.
1) sposobu zawieszenia ładunku,
2) kątów rozwarcia lub odchylenia cięgien od pionu,
3) temperatury otoczenia, znacznie odbiegającej od przeciętnej dla zawiesi wykonanych ze stali niskowęglowej (np. łańcuchów).
§ 96. Gardziele haków zawiesi pasowych
Gardziele haków współpracujących z zawiesiami pasowymi powinny mieć szerokość odpowiadającą szerokości pasów, a ich obrzeża powinny być zaokrąglone.
§ 97.
Zabrania się skracania zawiesia przez robienie węzłów.
§ 98. Zabezpieczenie mostków i płyt
Mostki i płyty służące do łączenia wagonu z rampą lub wagonu z wagonem powinny być zaopatrzone w zaczepy lub inne urządzenia zabezpieczające przed nieumyślnym przesunięciem, a ich powierzchnia robocza powinna utrudniać poślizg.
§ 99. Oznakowanie dopuszczalnego obciążenia
Pomosty, stojaki, kozły i inne urządzenia powinny mieć na widocznym miejscu trwałe i wyraźne oznakowanie dopuszczalnego obciążenia roboczego.
§ 100. Bariery pomostów
Jeżeli górna powierzchnia pomostów znajduje się powyżej 1,0 m ponad ziemią (podłogą), to na bocznych krawędziach pomostu zaleca się osadzenie składanych barier.
§ 101. Urządzenia hamulcowe pomostów
Pomosty przejezdne powinny być wyposażone w urządzenia hamulcowe.
§ 102. Sprzęganie pomostów, płyt i stołów
Pomosty przejezdne i płyty przeznaczone do budowy pomostów i stołów ładunkowych powinny mieć urządzenia do sprzęgania, umożliwiające skuteczne ich łączenie obok lub wzdłuż siebie.
§ 103. Wzmocnienie i zawieszenie tac ładunkowych
Dolne powierzchnie drewnianych tac ładunkowych powinny być wzmocnione oraz zakończone uchami lub innymi elementami do zawieszenia.
§ 104. Ściany boczne palet i tac
Do przeładunku ładunków w balonach oraz ładunków niebezpiecznych kl. 1 i 7 kat.0) i A powinny być stosowane palety i tace ładunkowe ze ścianami bocznymi.
§ 105. Zakaz stosowania chwytników elektromagnetycznych
Stosowanie chwytników elektromagnetycznych do przeładunku na statek lub ze statku jest zabronione.
§ 106. Warunki stosowania chwytników elektromagnetycznych
Chwytniki elektromagnetyczne mogą być stosowane do innych prac niż wymienione w § 105, jeśli napięcie ich zasilania nie zmienia się w zakresie większym niż ±10%.
§ 107. Zabezpieczenie chwytnika przed zawilgoceniem
Chwytnik elektromagnetyczny powinien być zabezpieczony przed zawilgoceniem wnętrza.
§ 108. Zabezpieczenie haka chwytnika elektromagnetycznego
Hak, na którym wisi chwytnik elektromagnetyczny, powinien być zabezpieczony przed obracaniem się oraz posiadać urządzenie zabezpieczające przed spadnięciem chwytnika.
§ 109. Masa bloków przenoszonych ręcznie
Masa bloków przenoszonych ręcznie nie powinna przekraczać 50 kg.
§ 110. Zabezpieczenie zamknięcia jarzma
Zamknięcie otwieranej części metalowego jarzma bloku powinno być zabezpieczone w taki sposób, aby nie mogło ono otwierać się samoczynnie podczas pracy i aby liny nie dostawały się między krążek a jarzmo.
1. Bloki używane w ładowni statków powinny być mocowane w wyznaczonych miejscach, za pomocą sworzniowych ogniw łącznikowych.
2. Mocowanie bloków na rozpornicach jest niedopuszczalne.
3. Jeżeli wręgi nie są wyposażone w urządzenia do mocowania bloków, to bloki powinny być mocowane przy użyciu uchwytów wykonanych specjalnie do tego celu.
4. Wiercenie otworów we wręgach lub przyspawanie do konstrukcji statków urządzeń zastępczych do mocowania bloków, bez zgody kierownictwa statku, jest zabronione.
Pełna treść aktu: w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w portach morskich i śródlądowych..