Wyzysk pozwala podważyć umowę rażąco nierównoważną, zawartą przez wykorzystanie słabości drugiej strony. Sama nieopłacalność transakcji nie wystarcza - potrzebne są trzy elementy naraz.

### Najważniejsze punkty

- **Słabość drugiej strony**: przymusowe położenie, niedołęstwo, niedoświadczenie albo brak dostatecznego rozeznania co do przedmiotu umowy.
- **Rażąca dysproporcja świadczeń**, oceniana według stanu z chwili zawarcia umowy. Późniejsza zmiana wartości nie ma znaczenia.
- **Wykorzystanie tej słabości** przez drugą stronę - element świadomego działania, bez którego przepis nie działa.
- **Domniemanie z § 1¹**: jeżeli wartość jednego świadczenia przewyższa co najmniej dwukrotnie wartość świadczenia wzajemnego, domniemywa się, że dysproporcja jest rażąca. Ułatwia to dowód, ale nie zwalnia z wykazania pozostałych przesłanek.
- **Trzy żądania do wyboru pokrzywdzonego**: zmniejszenie własnego świadczenia, zwiększenie świadczenia należnego mu od drugiej strony albo unieważnienie umowy. Wybór należy do pokrzywdzonego.
- **Terminy**: uprawnienia wygasają z upływem trzech lat od dnia zawarcia umowy, a gdy stroną umowy jest konsument - z upływem sześciu lat. Bieg liczy się od zawarcia umowy, nie od wykrycia wyzysku.

### W praktyce

Do czasu wyroku umowa jest ważna i wiąże obie strony. Dlatego kluczowe jest pilnowanie terminu: jest to termin zawity, a uprawnienia po nim po prostu wygasają.

Kodeks cywilny

Przepis wyklucza prawo do świadczeń, jeżeli osoba sama, popełniając umyślne przestępstwo, spowodowała sytuację, która uzasadniałaby przyznanie świadczenia albo jego zwiększenie. Jeżeli prawo nie było jeszcze przyznane, osoba nie nabędzie go. Jeżeli zostało już nabyte, utraci je. Znaczenie ma więc zarówno umyślność przestępstwa, jak i jego związek z okolicznościami wpływającymi na powstanie lub wysokość świadczeń.

Zwiększenie świadczenia

Zwiększenie świadczenia w przepisach

Kodeks cywilny1 przepis

o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin1 przepis