Zakaz

Zakaz to ustanowiony w przepisie prawa albo w indywidualnym rozstrzygnięciu obowiązek powstrzymania się od określonego działania. Jego adresatem może być osoba fizyczna, przedsiębiorca, organ, właściciel nieruchomości albo inny podmiot prawa. Zakaz ogranicza swobodę postępowania w zakresie wskazanym przez przepisy i co do zasady wiąże od chwili określonej w ustawie lub rozstrzygnięciu.

Zakazy mogą mieć różny charakter i cel, w szczególności:

• prewencyjny, gdy mają zapobiegać zagrożeniom, naruszeniom lub szkodom, na przykład w strefach ochronnych ujęć wody albo w pobliżu urządzeń pomiarowych;
• ochronny, gdy służą ochronie dokumentów zawierających informacje prawnie chronione, brzegów wód, urządzeń lub praw innych osób;
• sankcyjny, gdy są następstwem naruszenia prawa i stanowią dolegliwość orzekaną wobec sprawcy;
• organizacyjny, gdy określają sposób wykonywania uprawnień lub prowadzenia działalności.

Zakaz może wynikać bezpośrednio z ustawy, z decyzji organu administracji, z orzeczenia sądu albo z zastosowanego środka procesowego. W prawie karnym występuje między innymi jako środek karny, obejmujący zakaz prowadzenia pojazdów, uczestnictwa w grach hazardowych lub wykonywania określonej działalności. Może też dotyczyć kontaktów lub sposobu korzystania z określonych uprawnień w toku postępowania karnego albo wykonywania kary. Naruszenie zakazu może prowadzić do odpowiedzialności karnej, administracyjnej, cywilnej lub organizacyjnej, a także do zastosowania dodatkowych środków przewidzianych w przepisach.

W prawie administracyjnym zakazy często są elementem ochrony środowiska, gospodarki wodnej i bezpieczeństwa. Mogą ograniczać wznoszenie obiektów, sadzenie drzew, przemieszczanie urządzeń albo określone korzystanie z gruntu i wód. W prawie gospodarczym i handlowym zakaz może regulować działalność przedsiębiorców lub czynności organów spółki, a odpowiedzialność może ponosić także osoba zarządzająca, która umyślnie dopuściła do naruszenia.

Zakaz powinien być określony dostatecznie jasno, wskazywać adresata, przedmiot oraz zakres czasowy i terytorialny. Niektóre zakazy obowiązują przez oznaczony czas, inne do odwołania lub do ustania przyczyny ich ustanowienia. Czas trwania i skutki zakazu zależą od jego podstawy prawnej, a w przypadku orzeczeń karnych są związane z prawomocnością rozstrzygnięcia.