Zabytek archeologiczny

Pojęcie „zabytek archeologiczny” ma ustawową definicję w ustawie „Ochrona zabytków i opieka nad zabytkami”. Obejmuje ono zarówno określone nieruchomości, jak i rzeczy ruchome związane z przeszłością oraz działalnością człowieka. Definicja wskazuje przede wszystkim na ich archeologiczny charakter, czyli związek z pozostałościami ludzkiej obecności, które zachowały się w określonej formie.

Za zabytek archeologiczny może być uznany zabytek nieruchomy, jeżeli stanowi pozostałość egzystencji lub działalności człowieka znajdującą się na powierzchni ziemi, pod ziemią albo pod wodą. Istotne jest również to, że taka pozostałość ma postać nawarstwień kulturowych, a więc kolejnych warstw powstałych w związku z działalnością człowieka, oraz zawartych w nich wytworów lub ich śladów. Drugą kategorię stanowi zabytek ruchomy, będący wytworem działalności człowieka. W tym ujęciu znaczenie może mieć zarówno miejsce lub warstwa pozostała po dawnych działaniach, jak i pojedynczy przedmiot będący ich rezultatem.

Definicja wyznacza zakres przedmiotowy ochrony zabytków archeologicznych i pomaga odróżnić je od innych zabytków. Uwzględnia przy tym różne sposoby zachowania śladów przeszłości, nie ograniczając ich do obiektów widocznych na powierzchni. Zabytek archeologiczny może znajdować się także pod ziemią lub pod wodą, a jego wartość może wynikać nie tylko z zachowanego przedmiotu, lecz również z jego położenia w warstwie kulturowej i związku z innymi śladami działalności człowieka.

Pojęcie ma znaczenie praktyczne w przepisach dotyczących ochrony dziedzictwa archeologicznego. Jest także używane przy regulowaniu nagród za odkrycie albo przypadkowe znalezienie takiego zabytku, w tym przy określaniu osób, którym nagroda może przysługiwać, oraz zasad jej podziału między osoby, które go odkryły lub znalazły.