Umowa wzajemna

Umowa wzajemna to umowa, w której obie strony są jednocześnie zobowiązane do świadczenia, a świadczenie jednej z nich ma stanowić odpowiednik świadczenia drugiej. Każda strona występuje więc zarazem jako wierzyciel i dłużnik. O wzajemności decyduje funkcjonalny związek świadczeń, a nie sama liczba obowiązków określonych w umowie.

Świadczenia wzajemne mogą polegać na działaniu, zaniechaniu albo znoszeniu określonego działania. Ich wartość nie musi być identyczna ani łatwa do wyrażenia w pieniądzu. Istotne jest to, że strony zawierają umowę po to, aby uzyskać świadczenie drugiej strony w zamian za własne. Przykładami umów wzajemnych są sprzedaż, zamiana, najem, dzierżawa oraz umowa o dzieło, jeżeli świadczenia stron pozostają wobec siebie odpowiednikami.

Umowę wzajemną należy odróżnić od każdej umowy dwustronnie zobowiązującej. W tej drugiej kategorii obie strony mogą mieć obowiązki, lecz nie muszą one być świadczeniami wzajemnymi, czyli odpowiadającymi sobie i stanowiącymi przyczynę zawarcia umowy.

Znaczenie praktyczne umowy wzajemnej obejmuje w szczególności:

• zasadę jednoczesnego spełnienia świadczeń, jeżeli umowa, ustawa, orzeczenie sądu lub decyzja właściwego organu nie przewiduje innego terminu;
• możliwość powiązania wykonania własnego świadczenia z wykonaniem świadczenia przez drugą stronę, na zasadach określonych w przepisach;
• szczególne skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, w tym możliwość dochodzenia uprawnień przewidzianych dla umów wzajemnych;
• znaczenie wzajemności przy ocenie wyzysku, gdy rażąca dysproporcja świadczeń wynika z wykorzystania przymusowego położenia, niedołęstwa lub braku doświadczenia drugiej strony.

Reguły dotyczące wykonania i niewykonania umów wzajemnych znajdują się przede wszystkim w Kodeksie cywilnym. Szczególne znaczenie pojęcie to ma także w Prawie upadłościowym, które określa zasady postępowania z umowami wzajemnymi niewykonanymi w całości lub w części w chwili ogłoszenia upadłości.