Stan niepoczytalności

Stan niepoczytalności to w polskim prawie karnym stan psychiczny sprawcy, który w chwili popełnienia czynu uniemożliwiał mu rozpoznanie jego znaczenia albo pokierowanie swoim postępowaniem. Może wynikać z choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej lub innego zakłócenia czynności psychicznych. O ocenie decyduje nie sama diagnoza, lecz rzeczywisty wpływ danego stanu na zdolność rozumienia czynu i kierowania zachowaniem w konkretnym czasie.

Najważniejsze cechy:

• niepoczytalność musi istnieć w chwili popełnienia czynu;
• może polegać na całkowitym braku zdolności rozpoznania znaczenia czynu, całkowitym braku zdolności kierowania postępowaniem albo na jednoczesnym wystąpieniu obu tych elementów;
• ustalenie niepoczytalności wymaga oceny okoliczności sprawy, zwykle z wykorzystaniem opinii biegłych, jednak ostateczna ocena prawna należy do organu procesowego lub sądu;
• nie jest tożsama z ograniczoną poczytalnością, która oznacza jedynie znaczne ograniczenie wskazanych zdolności.

Czyn popełniony w stanie niepoczytalności nie powoduje odpowiedzialności karnej na zasadach przewidzianych dla osoby poczytalnej, ponieważ sprawcy nie można przypisać winy w wymaganym zakresie. Nie oznacza to jednak, że postępowanie zawsze pozostaje bez dalszych skutków. Jeżeli zachodzi wysokie prawdopodobieństwo ponownego popełnienia czynu o określonej szkodliwości, sąd może zastosować środek zabezpieczający. Postępowanie może zostać umorzone z powodu niepoczytalności, a sprawa skierowana do sądu z wnioskiem o zastosowanie takiego środka.

Termin ma znaczenie przede wszystkim w prawie karnym, a także w postępowaniu karnym i prawie karnym skarbowym. Może wpływać między innymi na możliwość orzeczenia środków zabezpieczających oraz przepadku. Odmiennie traktuje się stan wywołany dobrowolnym wprowadzeniem się w nietrzeźwość lub odurzenie, jeżeli sprawca przewidywał albo mógł przewidzieć jego wpływ na poczytalność.