Stan nadzwyczajny może zostać wprowadzony w sytuacji szczególnego zagrożenia, gdy zwykłe środki konstytucyjne nie wystarczają. Możliwe są trzy jego rodzaje: stan wojenny, stan wyjątkowy oraz stan klęski żywiołowej. Wprowadzenie takiego stanu wymaga ustawy i następuje w drodze rozporządzenia, które musi zostać dodatkowo podane do publicznej wiadomości. Szczegółowe zasady działania organów władzy publicznej oraz zakres dopuszczalnych ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela określa ustawa. Może ona także wskazać, kiedy, w jakim zakresie i w jakim trybie wyrównywane są straty majątkowe wynikające z takich ograniczeń. Działania podejmowane w czasie stanu nadzwyczajnego powinny być odpowiednie do poziomu zagrożenia i służyć możliwie szybkiemu przywróceniu normalnego funkcjonowania państwa. W czasie stanu nadzwyczajnego nie można zmieniać Konstytucji, przepisów dotyczących wyborów do Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego, przepisów o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej ani ustaw o stanach nadzwyczajnych. W tym czasie oraz przez 90 dni po jego zakończeniu nie można skrócić kadencji Sejmu, przeprowadzić referendum ogólnokrajowego ani przeprowadzić wskazanych wyborów. Kadencje właściwych organów ulegają wtedy odpowiedniemu przedłużeniu. Wybory samorządowe mogą odbywać się wyłącznie na obszarach, na których nie wprowadzono stanu nadzwyczajnego.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Stan klęski żywiołowej może zostać wprowadzony, aby zapobiec skutkom katastrofy naturalnej albo awarii technicznej noszącej znamiona klęski żywiołowej, a także aby usunąć skutki takiego zdarzenia. Przepis wskazuje więc dwa cele tego rozwiązania: ochronę przed przewidywanymi skutkami oraz działania podejmowane po ich wystąpieniu. Decyzję o wprowadzeniu stanu klęski żywiołowej podejmuje Rada Ministrów. Stan ten może obejmować tylko część terytorium państwa albo całe terytorium państwa. Musi być wprowadzony na czas oznaczony, czyli z określeniem jego trwania, przy czym początkowy okres nie może przekraczać 30 dni. Jeżeli zachodzi potrzeba dalszego obowiązywania tego stanu, jego przedłużenie wymaga zgody Sejmu. Przepis nie wskazuje wprost maksymalnego czasu takiego przedłużenia, ale przesądza, że sama decyzja Rady Ministrów nie wystarcza do jego dokonania.

W czasie stanu wojennego lub stanu wyjątkowego ustawa może określać ograniczenia praw i wolności, ale nie może obejmować pewnej grupy praw. Chodzi między innymi o godność człowieka, obywatelstwo, ochronę życia, humanitarne traktowanie, zasady odpowiedzialności karnej, dostęp do sądu, dobra osobiste, wolność sumienia i religii, prawo składania petycji oraz prawa rodziny i dziecka. Te prawa pozostają poza zakresem ograniczeń przewidzianych na czas tych dwóch stanów. Przepis zakazuje również ograniczania praw i wolności człowieka i obywatela wyłącznie z powodu jego rasy, płci, języka, wyznania albo jego braku, pochodzenia społecznego, urodzenia lub majątku. Oznacza to, że żadna z tych cech nie może być samodzielną przyczyną ograniczenia praw lub wolności. W czasie stanu klęski żywiołowej ustawa może ograniczyć tylko prawa wymienione w przepisie. Są to: wolność działalności gospodarczej, określone elementy wolności osobistej, nienaruszalność mieszkania, wolność poruszania się i pobytu w Polsce, prawo do strajku, prawo własności, wolność pracy, prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz prawo do wypoczynku. Przepis wskazuje więc zamknięty katalog praw, które mogą zostać ograniczone w tym stanie.

Art. 112d ustawy o finansach publicznych wprowadza wyjątki od stosowania przepisów art. 112aa, które dotyczą limitu wydatków publicznych. Przepis ten jest kluczowy w kontekście zarządzania finansami publicznymi w sytuacjach nadzwyczajnych oraz w okresach znaczących wahań gospodarczych.

#### Wyjątki od stosowania art. 112aa

Art. 112d ust. 1 określa sytuacje, w których przepisy art. 112aa nie mają zastosowania. Są to:

1. **Znaczące spowolnienie gospodarcze**:
   - Jeżeli prognozowana roczna dynamika wartości produktu krajowego brutto (PKB) w cenach stałych jest mniejsza o więcej niż dwa punkty procentowe od wskaźnika średniookresowej dynamiki PKB w cenach stałych (WPKBn), określonego w uzasadnieniu projektu ustawy budżetowej na ostatni rok, w którym nie zostały spełnione warunki określone w niniejszym ustępie.

2. **Stany nadzwyczajne**:
   - Wprowadzenie stanu wojennego.
   - Wprowadzenie stanu wyjątkowego na całym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
   - Wprowadzenie stanu klęski żywiołowej na całym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
   - Ogłoszenie stanu epidemii na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.

#### Procedura obliczania kwoty wydatków

W przypadkach określonych w ust. 1, Minister Finansów oblicza kwotę wydatków zgodnie z art. 112aa ust. 1, z uwzględnieniem specyficznych warunków wynikających z sytuacji nadzwyczajnych.

#### Wzór obliczeniowy

Kwota wydatków jest obliczana według wzoru, który uwzględnia:

- **Kwotę wydatków** (Kn) powiększoną o sumę skutków finansowych związanych ze stanem nadzwyczajnym.
- **Rok spełnienia warunków** (s) oraz kolejne lata po roku spełnienia warunków (i).
- **Suma skutków finansowych** (Ss) wynikających z działań dyskrecjonalnych mających na celu powstrzymanie skutków stanu nadzwyczajnego oraz wsparcie dotkniętych podmiotów.
- **Korekta sumy skutków finansowych** (S's) wynikająca ze sprawozdania z wykonania ustawy budżetowej.

#### Okresy obliczeniowe

Rokiem, w którym kwota wydatków będzie obliczana zgodnie z art. 112aa ust. 1, jest:

- **Drugi rok** po roku spełnienia warunków, jeżeli średnia dynamika PKB w roku 5 oraz roku następującym po roku s nie jest mniejsza o więcej niż dwa punkty procentowe od wskaźnika WPKBn.
- **Trzeci rok** po roku spełnienia warunków, jeżeli średnia dynamika PKB w roku 5 oraz dwóch latach następujących po roku 5 nie jest mniejsza o więcej niż dwa punkty procentowe od wskaźnika WPKBn.
- **Czwarty rok** w pozostałych przypadkach.

#### Uwagi końcowe

Art. 112d jest istotnym mechanizmem elastyczności w zarządzaniu finansami publicznymi, pozwalającym na dostosowanie polityki wydatkowej w odpowiedzi na nadzwyczajne okoliczności gospodarcze i społeczne. Przepis ten zapewnia, że w sytuacjach kryzysowych, takich jak znaczne spowolnienie gospodarcze, stany nadzwyczajne czy epidemie, rząd ma możliwość odpowiedniego reagowania poprzez dostosowanie limitów wydatków publicznych, co jest kluczowe dla stabilności ekonomicznej i społecznej kraju.

o finansach publicznych

Przepis informuje, że w ustawie o stanie klęski żywiołowej wprowadzono określone zmiany. Sam tekst nie wskazuje jednak, na czym te zmiany polegają, ponieważ ich opis został pominięty. Oznacza to, że na podstawie tego przepisu można ustalić jedynie fakt nowelizacji wskazanej ustawy, a nie konkretne nowe obowiązki, uprawnienia ani zasady postępowania. Aby poznać zakres zmian, potrzebna jest pełna treść aktu obejmująca pominięte przepisy.

o informowaniu o cenach towarów i usług

Przepis pozwala Komendantowi Głównemu Policji zmienić sposób organizacji określonych szkoleń i doskonalenia zawodowego policjantów na system skoszarowany. Dotyczy to szkolenia wskazanego w ustawie oraz doskonalenia zawodowego obejmującego określone jego formy. Rozwiązanie może zostać zastosowane wtedy, gdy wystąpi szczególna sytuacja wymagająca ochrony bezpieczeństwa policjantów. W przepisie jako przykłady wskazano ogłoszenie stanu zagrożenia epidemicznego, stanu epidemii albo wprowadzenie stanu klęski żywiołowej. Decyzja w tej sprawie nie jest automatyczna. Komendant Główny Policji może ją podjąć, ale nie musi, jeżeli uzna, że wymaga tego konkretna sytuacja. Organizacja szkolenia w systemie skoszarowanym może obowiązywać tylko przez czas wynikający z określonej potrzeby. Przepis nie wskazuje z góry stałego okresu jej trwania, dlatego czas obowiązywania rozwiązania powinien odpowiadać przyczynie, dla której je wprowadzono.

o Policji

Ten przepis wskazuje, czym zajmuje się ustawa. Określa ona zasady wprowadzania i znoszenia stanu klęski żywiołowej. Reguluje także sposób działania organów władzy publicznej w czasie jego trwania. Ponadto wyznacza, jakie ograniczenia wolności i praw człowieka oraz obywatela mogą obowiązywać w tym okresie. Przepis przedstawia więc główne obszary, które ustawa szczegółowo reguluje.

o stanie klęski żywiołowej

Przepis wskazuje, że stan klęski żywiołowej można wprowadzić w związku z katastrofą naturalną albo awarią techniczną, jeżeli zdarzenie ma znamiona klęski żywiołowej. Ma to służyć dwóm celom: zapobieganiu skutkom takiego zdarzenia oraz ich usunięciu. Oznacza to, że stan ten może być zastosowany zarówno przed wystąpieniem skutków, aby im przeciwdziałać, jak i po ich wystąpieniu, aby je usunąć.

Wprowadzenie stanu klęski żywiołowej nie tworzy samo w sobie nowych urzędów ani nie zmienia organizacji państwa. Organy publiczne nadal wykonują zadania w ramach istniejących struktur i korzystają z kompetencji, które już im przysługują. Wyjątkiem są sytuacje, w których sama ustawa o stanie klęski żywiołowej przewiduje odmienne rozwiązania. Oznacza to, że szczególne zasady działania mogą wynikać tylko z jej przepisów, a nie z samego faktu ogłoszenia tego stanu.

Stan klęski żywiołowej

Stan klęski żywiołowej w przepisach

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej3 przepisy

o finansach publicznych1 przepis

o informowaniu o cenach towarów i usług1 przepis

o Policji1 przepis

o stanie klęski żywiołowej3 przepisy

Prawo budowlane1 przepis

Prawo wodne1 przepis