Środek kompensacyjny

Środek kompensacyjny to przewidziany w prawie karnym instrument służący naprawieniu szkody lub zrekompensowaniu krzywdy wyrządzonej pokrzywdzonemu przestępstwem. Jego podstawowym celem nie jest ukaranie sprawcy, lecz przywrócenie, w możliwym zakresie, sytuacji majątkowej lub osobistej pokrzywdzonego naruszonej w wyniku czynu zabronionego.

W Kodeksie karnym do środków kompensacyjnych zalicza się przede wszystkim:

• obowiązek naprawienia szkody, w całości albo w części,
• obowiązek zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,
• nawiązkę orzekaną na rzecz pokrzywdzonego.

Obowiązek naprawienia szkody może obejmować zarówno rzeczywistą stratę majątkową, jak i określone następstwa finansowe przestępstwa. Zadośćuczynienie odnosi się natomiast do szkody niemajątkowej, takiej jak cierpienie, ból, naruszenie zdrowia lub innych dóbr osobistych. Nawiązka jest świadczeniem pieniężnym określanym przez sąd, stosowanym między innymi wtedy, gdy dokładne ustalenie rozmiaru szkody lub krzywdy jest znacznie utrudnione.

Środek kompensacyjny jest orzekany przez sąd karny, co pozwala pokrzywdzonemu uzyskać rozstrzygnięcie dotyczące naprawienia szkody w ramach postępowania karnego. W określonych przypadkach sąd uwzględnia żądanie pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej, a zakres świadczenia ustala na podstawie okoliczności przestępstwa i rozmiaru wyrządzonego uszczerbku. Orzeczenie środka kompensacyjnego nie zawsze wyczerpuje wszystkie roszczenia pokrzywdzonego, jeżeli szkoda została naprawiona tylko częściowo.

Środki kompensacyjne odróżnia się od kar i środków karnych, ponieważ ich zasadniczą funkcją jest kompensacja, a nie represja. Mogą jednak występować obok kary, środków karnych, przepadku lub środków zabezpieczających. Przepisy Kodeksu karnego przewidują również zasady ich stosowania w razie skazania za kilka przestępstw oraz zasady wykonywania orzeczonych świadczeń. Terminem tym posługuje się przede wszystkim prawo karne, w szczególności przepisy dotyczące orzekania i wykonywania rozstrzygnięć sądu.