Sędzia

Sędzia to osoba uprawniona do sprawowania wymiaru sprawiedliwości, czyli rozpoznawania spraw i wydawania rozstrzygnięć w imieniu państwa. W polskim prawie sędzia wykonuje swoje kompetencje w ramach sądu, w sprawach cywilnych, karnych, rodzinnych, gospodarczych, administracyjnych, wojskowych oraz w postępowaniu wykonawczym.

Sędzia jest niezawisły, podlega Konstytucji i ustawom, a przy orzekaniu powinien zachować bezstronność wobec stron i uczestników postępowania. Niezawisłość oznacza samodzielność w podejmowaniu decyzji oraz zakaz wywierania wpływu na treść orzeczenia przez inne osoby lub organy. Konstytucja określa także szczególne warunki służby sędziowskiej i ograniczenia dotyczące działalności publicznej. Sędziowie są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas nieoznaczony.

W zależności od rodzaju sądu i sprawy sędzia może orzekać jednoosobowo albo w składzie kilku sędziów. W niektórych postępowaniach skład może obejmować także ławników. Sędzia prowadzi rozprawy i posiedzenia, czuwa nad prawidłowym przebiegiem postępowania, ocenia materiał dowodowy, rozstrzyga kwestie procesowe i wydaje orzeczenia, w szczególności wyroki oraz postanowienia. W postępowaniu odwoławczym bada zaskarżone rozstrzygnięcie w granicach określonych przepisami i środkiem odwoławczym.

Bezstronność sędziego podlega ochronie proceduralnej. Jeżeli zachodzą okoliczności mogące wywoływać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności, sędzia może zostać wyłączony na własne żądanie albo na wniosek strony. Sędzia powinien również uczestniczyć w wydaniu wyroku, jeżeli był obecny na rozprawie, na której zamknięto przewód sądowy.

W prawie karnym sędzia podejmuje między innymi decyzje dotyczące środków zapobiegawczych, w tym tymczasowego aresztowania, a w postępowaniu wykonawczym rozpoznaje sprawy związane z wykonywaniem kar i innych środków. Występują także sędziowie wojskowi oraz sędziowie penitencjarni, których właściwość wynika z rodzaju sądu lub sprawy. Sędzia korzysta z ochrony prawnej związanej z wykonywaniem czynności urzędowych.