Przypadek

Przypadek w języku prawnym oznacza określoną sytuację, zdarzenie albo zbiór okoliczności, od których przepisy uzależniają zastosowanie normy prawnej, powstanie obowiązku, uprawnienia lub określonego skutku. Termin ten nie ma jednej, uniwersalnej definicji ustawowej. Jego znaczenie wynika przede wszystkim z kontekstu przepisu oraz z rodzaju regulowanej sprawy.

Zwrot w przypadku wskazuje zwykle warunek zastosowania przepisu. Może odnosić się do zdarzenia przyszłego, stanu faktycznego, decyzji organu, rodzaju podmiotu albo szczególnej sytuacji prawnej. Przepis może wymieniać jeden przypadek albo kilka przypadków, tworząc katalog zamknięty lub pozostawiając możliwość objęcia regulacją także podobnych sytuacji. Ocena, czy dany stan faktyczny mieści się w określonym przypadku, ma znaczenie dla ustalenia praw i obowiązków stron oraz właściwego trybu postępowania.

Termin występuje w wielu dziedzinach prawa, między innymi w prawie administracyjnym, cywilnym, karnym, handlowym i wodnym. W przepisach dotyczących nieruchomości może oznaczać szczególny sposób korzystania z nieruchomości, konieczność jej podziału albo sytuację uzasadniającą natychmiastowe zajęcie. W prawie spółek przypadek może wyznaczać moment zwołania zgromadzenia wspólników lub zastosowania szczególnych zasad dotyczących udziałów własnych. W prawie karnym i karnym wykonawczym wskazuje okoliczności wpływające na przepadek, wykonanie orzeczenia albo zakres informacji przekazywanych organom.

Najważniejsze znaczenia terminu:

• przypadek jako warunek zastosowania przepisu, na przykład określone zdarzenie lub stan prawny;
• przypadek jako szczególna sytuacja uzasadniająca wyjątek od ogólnej zasady;
• przypadek jako zdarzenie niezamierzone lub losowe, gdy przepisy odnoszą się do skutków powstałych niezależnie od woli osoby;
• przypadek jako konkretny stan faktyczny oceniany przez organ lub sąd.

W praktyce samo użycie słowa przypadek nie przesądza jeszcze o zakresie regulacji. Decydujące są pozostałe elementy przepisu, zwłaszcza użyte spójniki, wyliczenia, wyjątki i odesłania do innych norm. Terminu nie należy też automatycznie utożsamiać z przypadkowością w potocznym znaczeniu, ponieważ w wielu przepisach oznacza on po prostu prawnie określoną sytuację.