Prawa wyłączne

„Prawa wyłączne” to szczególne uprawnienia, dzięki którym konkretny przedsiębiorca uzyskuje wyłączność na prowadzenie określonej działalności na wskazanym obszarze geograficznym. Oznacza to, że w zakresie objętym takim prawem przedsiębiorca jest jedynym podmiotem uprawnionym do wykonywania danego rodzaju działalności na danym terenie. Wyłączność nie wynika więc wyłącznie z faktycznej przewagi przedsiębiorcy, jego pozycji rynkowej czy braku konkurentów, lecz z określonego prawa.

Z definicji wynikają najważniejsze elementy tego pojęcia:

• uprawnienie musi przysługiwać konkretnemu przedsiębiorcy;
• może wynikać bezpośrednio z przepisów prawa albo zostać przyznane przez organ publiczny;
• musi dotyczyć określonego rodzaju działalności;
• wyłączność jest związana z wyznaczonym obszarem geograficznym.

W praktyce zakres prawa wyłącznego wyznaczają więc jednocześnie podmiot, rodzaj działalności i terytorium, na którym przedsiębiorca może korzystać z uprzywilejowanej pozycji. Samo przyznanie prawa nie oznacza ogólnej wyłączności we wszystkich dziedzinach ani na dowolnym obszarze. Chodzi tylko o działalność i teren objęte danym uprawnieniem.

W ustawie „o przejrzystości stosunków finansowych pomiędzy organami publicznymi a przedsiębiorcami publicznymi oraz o przejrzystości finansowej niektórych przedsiębiorców” pojęcie to służy do identyfikowania sytuacji, w których przedsiębiorca uzyskuje od państwa lub innego organu publicznego szczególną, prawnie zagwarantowaną pozycję. Ma to znaczenie przy ocenie relacji między organami publicznymi a przedsiębiorcami oraz przejrzystości finansowej takich podmiotów. Pozwala odróżnić zwykłą działalność gospodarczą od działalności prowadzonej na podstawie formalnie ustanowionej wyłączności.

Znaczenie praktyczne praw wyłącznych polega na tym, że mogą one ograniczać możliwość wykonywania danej działalności przez inne podmioty na określonym obszarze. Przy analizie konkretnego przypadku trzeba zatem sprawdzić źródło prawa, przedsiębiorcę, którego ono dotyczy, zakres działalności oraz granice terytorialne wyłączności.