Praca społecznie użyteczna

Praca społecznie użyteczna to forma wykonywania określonych czynności na rzecz społeczności lokalnej, instytucji publicznych albo podmiotów realizujących zadania o charakterze społecznym. Termin występuje w polskim prawie w kilku znaczeniach, zależnie od podstawy prawnej i sytuacji osoby wykonującej pracę.

W prawie karnym wykonawczym praca społecznie użyteczna jest nieodpłatną i kontrolowaną pracą na cele społeczne. Może stanowić element wykonywania kary ograniczenia wolności, a w określonych przypadkach także sposób wykonania rozstrzygnięcia zastępującego grzywnę lub inną karę. Sąd określa wymiar pracy, natomiast jej miejsce, organizację i kontrolę wykonania zapewniają właściwe organy, w szczególności sądowy kurator zawodowy oraz wyznaczone podmioty. Praca może być wykonywana między innymi w jednostkach samorządu terytorialnego, placówkach pomocy społecznej, zakładach opieki, organizacjach lub innych podmiotach wskazanych zgodnie z przepisami. Nie jest ona zatrudnieniem na podstawie umowy o pracę i co do zasady nie wiąże się z wynagrodzeniem. Uchylanie się od jej wykonywania może skutkować zmianą sposobu wykonania kary, w tym zastosowaniem zastępczej kary pozbawienia wolności. Skazani wykonujący taką pracę podlegają także szczególnym zasadom ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków.

W przepisach o rynku pracy i służbach zatrudnienia praca społecznie użyteczna oznacza natomiast czasowe, zorganizowane wykonywanie prac przez osoby korzystające z pomocy społecznej, w szczególności osoby bezrobotne bez prawa do zasiłku. Prace te służą aktywizacji zawodowej i zaspokajaniu potrzeb lokalnej społeczności. Organizuje je gmina, a w mieście na prawach powiatu może je organizować ośrodek pomocy społecznej. Osoba wykonująca prace otrzymuje świadczenie ustalane według liczby godzin i rodzaju pracy, ale nie nawiązuje przez to stosunku pracy. Nieuzasadniona odmowa przyjęcia propozycji lub niewykonywanie prac może wywołać skutki przewidziane w przepisach dotyczących statusu osoby bezrobotnej i pomocy społecznej.

W obu ujęciach istotne są ewidencja wykonanych godzin, określenie miejsca pracy oraz nadzór nad jej przebiegiem. Wspólną cechą jest społeczny cel pracy, natomiast różnią się jej podstawa prawna, adresaci i konsekwencje niewykonania.