Potrącenie wierzytelności

Potrącenie wierzytelności to sposób wygaśnięcia zobowiązań, w którym dwie osoby są jednocześnie względem siebie wierzycielem i dłużnikiem, a każda z nich może zaliczyć własną wierzytelność na poczet długu wobec drugiej. W rezultacie nie dochodzi do faktycznego przekazania pieniędzy lub innych rzeczy, ponieważ zobowiązania umarzają się wzajemnie do wysokości niższej z potrącanych kwot.

W prawie cywilnym potrącenie co do zasady dotyczy wierzytelności:

• wzajemnych, czyli istniejących między tymi samymi podmiotami w odwrotnych rolach,
• jednorodzajowych, najczęściej pieniężnych,
• wymagalnych, a więc takich, których można już żądać,
• możliwych do dochodzenia przed sądem lub innym właściwym organem.

Potrącenia dokonuje się przez jednostronne oświadczenie złożone drugiej stronie. Nie jest ono tym samym co zwykła zapłata, ponieważ skutek polega na umorzeniu obu wierzytelności, a nie na wykonaniu jednej z nich. Jeżeli wierzytelności mają różną wysokość, pozostaje tylko nieumorzona część większej wierzytelności. Potrącenie może nastąpić na zasadach określonych w ustawie albo na podstawie umowy stron, które mogą ustalić szersze lub odmienne reguły, o ile przepisy bezwzględnie obowiązujące na to pozwalają.

Znaczenie potrącenia obejmuje przede wszystkim rozliczenia cywilnoprawne i gospodarcze. Kodeks cywilny przewiduje także szczególne skutki, między innymi możliwość potrącenia niektórych wierzytelności już przedawnionych, jeżeli warunki do potrącenia istniały przed upływem terminu przedawnienia. Gdy miejsce spełnienia świadczeń jest różne, podmiot korzystający z potrącenia może być zobowiązany do pokrycia kosztów lub uszczerbku związanego z takim rozliczeniem.

Ograniczenia potrącenia mogą wynikać z charakteru wierzytelności, umowy albo przepisów szczególnych. Występują one między innymi w prawie spółek, gdzie dotyczą rozliczeń między spółką a wspólnikiem, oraz w prawie podatkowym, które określa odrębne zasady potrącania wierzytelności wobec Skarbu Państwa. Potrącenie nie może również służyć do obchodzenia ochrony konsumenta wynikającej z przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych.