Pierwszeństwo

Pierwszeństwo w prawie oznacza uprzywilejowaną pozycję osoby, prawa, roszczenia albo określonego sposobu działania w stosunku do innych osób lub praw. Polega na tym, że uprawniony może zostać zaspokojony, przyjęty, zatrudniony albo uwzględniony przed innymi, zgodnie z warunkami określonymi w przepisach. Pierwszeństwo nie zawsze oznacza bezwarunkowe pierwszeństwo wyboru, często zależy od spełnienia dodatkowych przesłanek, dostępności świadczenia lub zachowania wymaganej formy.

Termin ten występuje w różnych dziedzinach prawa, między innymi:

• w prawie pracy i prawie administracyjnym, jako uprawnienie do pierwszeństwa w zatrudnieniu albo przyjęciu do określonej instytucji;
• w przepisach socjalnych, jako pierwszeństwo w korzystaniu z opieki socjalnej, uzyskaniu miejsca w domu pomocy społecznej, żłobku, domu dziecka lub przedszkolu;
• w prawie rzeczowym, jako kolejność wykonywania ograniczonych praw rzeczowych ujawnionych w księdze wieczystej;
• w prawie własności przemysłowej, jako uprzednie pierwszeństwo związane ze zgłoszeniem, które może wpływać na ocenę późniejszych, niezależnych zgłoszeń;
• w prawie spółek, jako preferencja określonych akcji przy podziale majątku pozostałego po likwidacji spółki;
• w prawie publicznym, jako przewaga służby wojskowej nad innymi formami spełniania obowiązku obrony Ojczyzny.

Pierwszeństwo może wynikać bezpośrednio z ustawy, z czynności prawnej albo z wpisu do księgi wieczystej. W niektórych przypadkach można je zastrzec wobec innego prawa lub ustalić z nim równą pozycję, jednak skuteczność takiego zastrzeżenia zależy od spełnienia wymogów przewidzianych w przepisach. Przy prawach ujawnianych w księdze wieczystej o kolejności co do zasady decyduje chwila wpisu, a prawa zgłoszone jednocześnie mogą mieć równe pierwszeństwo. W prawie własności przemysłowej uprzednie pierwszeństwo może podlegać przeniesieniu lub dziedziczeniu, z zachowaniem wymaganej formy. W praktyce pierwszeństwo rozstrzyga więc o kolejności zaspokojenia, dostępu do świadczenia, możliwości uzyskania zatrudnienia albo skuteczności konkurujących praw.