Pełnomocnik z urzędu

Pełnomocnik z urzędu to adwokat, radca prawny albo, w przypadkach przewidzianych przepisami, inny uprawniony prawnik ustanowiony do reprezentowania strony lub uczestnika postępowania bez konieczności samodzielnego wyboru i opłacenia go przez tę osobę. Jego udział ma zapewnić realną możliwość korzystania z pomocy prawnej osobom, których sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów profesjonalnego pełnomocnika albo dla których udział takiej osoby jest potrzebny ze względu na charakter sprawy.

Instytucja ta występuje przede wszystkim w postępowaniu cywilnym, a także w postępowaniu karnym, w którym pełnomocnik może reprezentować na przykład pokrzywdzonego lub inną stronę niebędącą oskarżonym. W odniesieniu do oskarżonego używa się zasadniczo określenia obrońca z urzędu. Pełnomocnik z urzędu może występować również w innych postępowaniach, jeżeli odpowiednie przepisy przewidują taką formę pomocy.

Najważniejsze cechy:

• jest ustanawiany przez właściwy sąd albo jego prezesa, a następnie wyznaczany przez właściwy organ samorządu zawodowego lub w sposób określony w przepisach;
• działa w granicach umocowania wynikającego z przepisów procesowych i wykonuje czynności podobnie jak pełnomocnik wybrany przez stronę;
• może sporządzać pisma procesowe, uczestniczyć w rozprawach, składać wnioski i środki zaskarżenia oraz podejmować inne czynności potrzebne do ochrony praw reprezentowanej osoby;
• ustanowienie nie zawsze wstrzymuje bieg postępowania, dlatego samo złożenie wniosku nie powoduje automatycznie odroczenia czynności procesowych.

W postępowaniu cywilnym sąd ocenia między innymi sytuację majątkową wnioskodawcy oraz potrzebę udziału profesjonalnego pełnomocnika. Wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu jest co do zasady pokrywane ze środków publicznych, z możliwością rozliczenia kosztów według zasad właściwych dla danego postępowania. Określenie „z urzędu” odnosi się do sposobu ustanowienia pełnomocnika, a nie do jego podległości sądowi. Pełnomocnik zachowuje niezależność zawodową i działa w interesie reprezentowanej osoby.