Art. 1 określa zakres przedmiotowy ustawy, wskazując najważniejsze sprawy związane ze statusem działacza opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowanej z powodów politycznych. Przepis ma charakter porządkujący, ponieważ wylicza obszary, które ustawa reguluje, bez przedstawiania w tym miejscu szczegółowych warunków ich stosowania.

Ustawa obejmuje przede wszystkim zasady nabywania obu wskazanych statusów. Reguluje także zasady wydawania legitymacji oraz nadawania odznaki honorowej działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Odrębną grupę stanowią świadczenia i pomoc o charakterze pieniężnym, obejmujące świadczenie pieniężne, pomoc pieniężną oraz świadczenie wyrównawcze.

Zakres ustawy nie ogranicza się do tych instrumentów. Obejmuje również inne uprawnienia działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, inne niż legitymacja, odznaka honorowa oraz wymienione świadczenia i pomoc pieniężna. Przepis wskazuje ponadto na zadania, organizację i zasady działania wojewódzkich rad konsultacyjnych do spraw działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych.

Praktyczne znaczenie art. 1 polega na wyznaczeniu głównych tematów regulacji. Z jego treści wynika, że ustawa tworzy ramy dotyczące statusu, dokumentów i wyróżnienia, świadczeń oraz innych uprawnień, a także funkcjonowania wojewódzkich rad konsultacyjnych. Szczegółowe rozwiązania dotyczące tych obszarów nie są jednak określone w samym tym przepisie.

o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych

https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2015/693/text/U/D20150693Lj.pdf

Przepis określa zasady przyznawania pomocy pieniężnej osobom uprawnionym, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, zdrowotnej albo doświadczyły zdarzeń losowych. Pomoc ma charakter **jednorazowy** lub **okresowy**, a jej przyznanie nie jest automatyczne, ponieważ przepis wskazuje, że może ona zostać przyznana.

Pomoc jednorazowa może służyć w szczególności pokryciu, w całości lub w części, kosztów zakupu wyrobów medycznych albo dostosowaniu pomieszczeń mieszkalnych do rodzaju niepełnosprawności. Jej przyznanie zależy od wysokości dochodu. Limit wynosi 290% najniższej emerytury dla osoby samotnie gospodarującej albo 220% najniższej emerytury na osobę w rodzinie. Jeżeli wnioskodawca jest całkowicie niezdolny do pracy oraz do samodzielnej egzystencji, próg może wynosić 350% najniższej emerytury.

Pomoc okresowa jest przeznaczona w szczególności na zaspokojenie potrzeb bytowych i ochronę zdrowia przy długotrwałej chorobie, w tym na leki, środki opatrunkowe, dojazdy do zakładów leczniczych oraz pomoc pielęgnacyjną związaną z wiekiem i stanem zdrowia. W tym przypadku próg dochodowy wynosi 220% najniższej emerytury dla osoby samotnie gospodarującej i 150% na osobę w rodzinie.

Kwoty pomocy są limitowane. Pomoc jednorazowa wynosi co do zasady do 150% najniższej emerytury, a na wyroby medyczne do 350% i na dostosowanie mieszkania do 450%. Pomoc okresowa może wynosić do 100% najniższej emerytury miesięcznie, być przyznana na okres do 6 miesięcy i nie częściej niż raz na 12 miesięcy. Pomoc jednorazową można przyznać nie częściej niż 2 razy w roku kalendarzowym. W szczególnie uzasadnionych przypadkach Szef Urzędu może przyznać pomoc na innych warunkach niż określone w ust. 4-7 i ust. 9.

Przepis określa, w jaki sposób wszczynane jest postępowanie dotyczące świadczenia wyrównawczego oraz jakie informacje i dokumenty powinien zawierać wniosek. Postępowanie rozpoczyna się na wniosek osoby uprawnionej, co oznacza, że samo posiadanie uprawnienia nie zastępuje konieczności złożenia wniosku.

Wniosek powinien pozwalać na identyfikację osoby oraz kontakt z nią. Obejmuje to imię lub imiona, nazwisko, datę urodzenia, numer PESEL albo numer innego dokumentu potwierdzającego tożsamość, a także dane teleadresowe. Należy wskazać adres miejsca zamieszkania lub adres korespondencyjny oraz numer telefonu lub adres poczty elektronicznej. We wniosku trzeba również podać dane rachunku, na który ma zostać wypłacone świadczenie, w tym nazwę banku i numer rachunku albo nazwę spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej i numer rachunku w tej kasie.

Do wniosku dołącza się dokumenty potwierdzające nadanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Przepis przewiduje dodatkowy wymóg wobec osób uprawnionych do emerytury, renty zagranicznej albo innego zagranicznego świadczenia o podobnym charakterze. Osoby te dołączają także dokument wystawiony przez zagraniczną instytucję właściwą do spraw emerytalno-rentowych, potwierdzający prawo do takiego świadczenia i jego wysokość. W praktyce przepis porządkuje dane potrzebne do rozpatrzenia wniosku i wypłaty świadczenia oraz wskazuje dokumenty potwierdzające status i, w określonych przypadkach, zagraniczne uprawnienia świadczeniowe.

Przepis określa zasady wypłaty świadczenia pieniężnego lub pomocy pieniężnej osobie uprawnionej, która mieszka za granicą. Wypłata może nastąpić na jej wniosek, w państwie zamieszkania, bezpośrednio na zagraniczny rachunek bankowy. Termin wypłaty ustala Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, a środki są przekazywane w walucie wymienialnej.

Wniosek musi zawierać dane pozwalające zidentyfikować właściciela rachunku, miejsce jego zamieszkania oraz bank, w którym rachunek jest prowadzony. Właścicielem rachunku może być wyłącznie wnioskodawca. Należy również podać właściwe dane rachunku i walutę wymienialną, w której jest on prowadzony.

Zakres wymaganych informacji zależy od państwa zamieszkania. Osoby mieszkające w państwie członkowskim Unii Europejskiej albo państwie członkowskim Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) podają numer rachunku w formie IBAN oraz międzynarodowy identyfikator banku BIC/SWIFT. Osoby mieszkające w innych państwach podają identyfikator SWIFT, a w przypadku wnioskodawców zamieszkałych w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej także numer rachunku w formacie ABA/Routing.

Znaczenie praktyczne przepisu polega na umożliwieniu przekazywania określonych świadczeń poza granice państwa, przy jednoczesnym wskazaniu danych niezbędnych do prawidłowej realizacji przelewu. Zróżnicowanie wymagań dotyczących numeru rachunku uwzględnia system bankowy właściwy dla państwa zamieszkania osoby uprawnionej.

Przepis określa zadanie Instytutu Pamięci Narodowej, Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, związane z potwierdzaniem określonego statusu. Zadanie to polega na udzielaniu pomocy w sporządzeniu wniosku. Wniosek może dotyczyć potwierdzenia statusu „działacza opozycji antykomunistycznej” albo „osoby represjonowanej z powodów politycznych”. Przepis wskazuje więc zarówno podmiot udzielający pomocy, jak i zakres spraw, których ta pomoc dotyczy.

Znaczenie praktyczne regulacji polega na tym, że osoba ubiegająca się o potwierdzenie jednego z wymienionych statusów może otrzymać wsparcie przy przygotowaniu samego wniosku. Przepis nie opisuje jednak szczegółowego sposobu udzielania tej pomocy, nie określa wymaganej treści wniosku ani nie wskazuje dokumentów, które należałoby do niego dołączyć. Nie rozstrzyga także o przesłankach potwierdzenia statusu, terminie rozpatrzenia wniosku ani o skutkach jego złożenia. Z jego treści wynika wyłącznie obowiązek udzielania pomocy w sporządzeniu wniosku, a nie potwierdzenie statusu przez Instytut w ramach tej czynności. Regulacja ma zatem charakter organizacyjny i pomocniczy, ponieważ wskazuje instytucję odpowiedzialną za wsparcie na etapie przygotowywania wniosku, pozostawiając poza zakresem tego przepisu pozostałe elementy postępowania dotyczącego potwierdzenia statusu.

Przepis określa organizację i zadania wojewódzkich rad konsultacyjnych do spraw działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych. Rady działają przy wojewodach, którzy zapewniają im obsługę techniczno-administracyjną. W skład rady wchodzi od 5 do 9 członków, powoływanych przez wojewodę w porozumieniu z Szefem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Kandydaci muszą być osobami uprawnionymi i mieszkać na terenie danego województwa. Wojewoda odwołuje członków rady na wniosek Szefa Urzędu.

Do najważniejszych zadań rady należy opiniowanie wniosków o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Rada, na żądanie zainteresowanych, pomaga także w przygotowaniu takich wniosków oraz wniosków o pomoc pieniężną i świadczenie pieniężne. Ponadto podejmuje inicjatywy służące integracji tych środowisk, analizuje ich sytuację życiową i przedstawia Szefowi Urzędu propozycje działań dotyczących pomocy, opieki, szacunku i pamięci.

O właściwości rady decyduje miejsce prowadzenia działalności, o której mowa w art. 2 lub art. 3, albo miejsce wystąpienia wolnościowego wskazanego w art. 3 pkt 3. Dzięki temu opiniowanie jest związane z województwem, z którym wiąże się działalność lub wydarzenie będące podstawą wniosku. Członkom rady przysługuje zwrot kosztów przejazdów na posiedzenia. Organizację i tryb pracy rad określi minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, z uwzględnieniem sprawności działania, liczby wniosków i potrzeby ich terminowego opiniowania. Artykuł 15 ust. 2 jest uchylony.

Przepis określa podstawowe warunki uzyskania statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Status ten przysługuje osobie, która spełnia łącznie dwie przesłanki.

Po pierwsze, osoba nie mogła być pracownikiem, funkcjonariuszem ani żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa. Przepis przewiduje jednak wyjątek. Status może zachować także osoba należąca do jednej z tych grup, jeżeli przedłoży dowody, że bez wiedzy przełożonych czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności albo respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.

Po drugie, w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, nie mogą zachować się dokumenty wytworzone przez daną osobę lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez nią jako tajnego informatora albo pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

Ustęp 2 rozszerza rozumienie takich dokumentów. Obejmuje ono również pomoce ewidencyjne, w szczególności dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne oraz Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzają rejestrację osoby jako tajnego informatora lub pomocnika tych organów. W praktyce przepis wiąże więc przyznanie statusu zarówno z oceną działalności i ewentualnego wsparcia opozycji, jak i z treścią dokumentacji zachowanej w archiwach.

Przepis określa procedurę potwierdzania statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Status potwierdza, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po stwierdzeniu przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, że wnioskodawca spełnia warunki określone w art. 4.

Postępowanie wszczyna się na wniosek osoby zainteresowanej, a także wdowy, wdowca lub innego członka rodziny zmarłego działacza albo osoby represjonowanej. Zakres danych we wniosku zależy od tego, kto go składa. Wniosek osoby zainteresowanej obejmuje między innymi dane identyfikacyjne i kontaktowe. Wniosek członka rodziny musi dodatkowo zawierać dane dotyczące zmarłego, stopień pokrewieństwa lub powinowactwa oraz informacje wymagane dla wnioskodawcy.

Do wniosku dołącza się dowody potwierdzające spełnienie warunków z art. 2 lub art. 3 oraz decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dotyczącą warunków z art. 4 albo dokument potwierdzający nadanie Krzyża Wolności i Solidarności. Osoba składająca wniosek we własnym imieniu dołącza także aktualną fotografię.

Przepis wpływa również na ocenę okresów represji, które w określonym zakresie zalicza do okresów działalności na rzecz odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka. Szef Urzędu może pozyskiwać dokumenty z Instytutu Pamięci Narodowej oraz zasięgać opinii wojewódzkiej rady konsultacyjnej. Prezes Instytutu powinien wydać wymaganą decyzję nie później niż w terminie 3 miesięcy od złożenia wniosku o jej wydanie. W razie wznowienia postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 Kodeksu postępowania administracyjnego nie stosuje się art. 146 § 1 tej ustawy.

Przepis ustanawia odznakę honorową „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych”, określaną dalej jako „odznaka honorowa”. Jest ona przeznaczona dla działacza opozycji antykomunistycznej albo osoby represjonowanej z powodów politycznych. Odznakę nadaje Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, przy wydaniu decyzji, o której mowa w art. 5 ust. 1. Oznacza to, że nadanie odznaki jest powiązane z wydaniem tej decyzji, a przepis nie przewiduje w tym zakresie odrębnego trybu wskazanego w art. 6.

Regulacja obejmuje również dokument potwierdzający status osoby uprawnionej. Jeżeli decyzja, o której mowa w art. 5 ust. 1, jest wydawana na wniosek działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, Szef Urzędu wydaje wraz z nią także „legitymację działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych”, określaną dalej jako „legitymacja”. W praktyce przepis łączy więc nadanie odznaki oraz wydanie legitymacji z czynnością wydania decyzji.

Szczegóły dotyczące wyglądu i używania tych dokumentów mają zostać określone w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Zakres upoważnienia obejmuje wzór odznaki honorowej, wzór legitymacji potwierdzającej jej nadanie, wzór legitymacji oraz sposób noszenia odznaki honorowej. Punkty 3 i 5 ustępu 4 są uchylone, dlatego nie określają obecnie żadnych dodatkowych elementów. Rozporządzenie ma służyć sprawnemu przeprowadzeniu postępowania oraz właściwej identyfikacji posiadaczy legitymacji.

Przepis określa, komu przysługuje świadczenie pieniężne i pomoc pieniężna oraz jakie dodatkowe zasady obowiązują w przypadku zbiegu tych uprawnień z uprawnieniami kombatanckimi. Uprawnionym jest działacz opozycji antykomunistycznej albo osoba represjonowana z powodów politycznych, której status został potwierdzony. Dopiero takie potwierdzenie statusu pozwala traktować daną osobę jako „osobę uprawnioną” w rozumieniu przepisu.

Jeżeli status został potwierdzony wyłącznie na podstawie okoliczności i zdarzeń, które stanowią także podstawę uprawnień kombatanckich, osoba uprawniona dokonuje wyboru między świadczeniem pieniężnym a pakietem obejmującym dodatek kombatancki, świadczenie w wysokości dodatku kombatanckiego, ryczałt energetyczny i dodatek kompensacyjny. Przepis wiąże więc możliwość pobierania świadczenia pieniężnego z rezygnacją z pobierania wymienionych świadczeń i dodatków w okresie pobierania świadczenia pieniężnego.

W takim przypadku warunkiem przyznania świadczenia przez Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych jest przedłożenie zaświadczenia organu emerytalnego lub rentowego. Zaświadczenie ma potwierdzać dokonaną rezygnację z pobierania dodatku kombatanckiego, świadczenia w wysokości dodatku kombatanckiego, ryczałtu energetycznego i dodatku kompensacyjnego. Po przyznaniu świadczenia Urząd przekazuje informację właściwemu organowi emerytalnemu lub rentowemu. Znaczenie praktyczne przepisu polega zatem na powiązaniu potwierdzonego statusu, wyboru między określonymi formami wsparcia oraz udokumentowania rezygnacji z części świadczeń.

Przepis określa tryb ubiegania się o świadczenie pieniężne oraz pomoc pieniężną. Oba rodzaje wsparcia przyznaje, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, ale postępowanie rozpoczyna się na wniosek osoby uprawnionej.

Wniosek o świadczenie pieniężne powinien zawierać podstawowe dane wnioskodawcy: imię i nazwisko, datę urodzenia, numer PESEL, adres miejsca zamieszkania albo adres korespondencyjny oraz numer telefonu lub adres poczty elektronicznej. Należy w nim także wskazać nazwę banku i numer rachunku, jeżeli wnioskodawca wybiera przekazanie świadczenia na rachunek bankowy.

Wniosek o pomoc pieniężną zawiera te same dane, a dodatkowo informacje o osobach prowadzących z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe. Chodzi o ich imiona i nazwiska, stopień pokrewieństwa oraz dochód netto. Do takiego wniosku trzeba dołączyć kopie dokumentów pozwalających ustalić stan zdrowia, sytuację rodzinną i sytuację materialną wnioskodawcy oraz tych osób.

Przepis wymienia w szczególności dokumenty dotyczące niepełnosprawności lub niezdolności do pracy, wysokości dochodu, gospodarstwa rolnego, kontynuowania nauki przez dziecko, a także statusu bezrobotnego i związanych z nim świadczeń. W praktyce zakres wymaganych danych i załączników zależy więc od rodzaju wnioskowanej pomocy. Regulacja porządkuje również sposób wypłaty świadczenia pieniężnego oraz wskazuje, jakie informacje i dokumenty są podstawą rozpatrzenia wniosku o pomoc pieniężną.

Przepis określa sposób ubiegania się o świadczenie pieniężne oraz wymagania dotyczące wniosku. Świadczenie jest przyznawane na wniosek osoby zainteresowanej, który należy złożyć Szefowi Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Wniosek powinien zawierać dane identyfikujące wnioskodawcę, w szczególności imię i nazwisko, datę i miejsce urodzenia, imiona rodziców, numer PESEL oraz adres zamieszkania. Należy w nim również zamieścić oświadczenie o nieuzyskaniu odszkodowania lub zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy wskazanej w przepisie. Wnioskodawca wskazuje także sposób wypłaty świadczenia, podając numer rachunku bankowego, numer rachunku w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej albo adres, na który świadczenie ma zostać wypłacone. Wniosek wymaga podpisu osoby zainteresowanej.

Do wniosku trzeba dołączyć kopię dokumentu potwierdzającego obywatelstwo polskie. Oznacza to, że dokument ten stanowi odrębny element wymagany przy składaniu wniosku, niezależnie od danych i oświadczeń zawartych w jego treści.

Szczególne znaczenie ma oświadczenie dotyczące nieuzyskania odszkodowania lub zadośćuczynienia. Jest ono składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń. W jego treści musi znaleźć się klauzula: „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.”. Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej. Przepis koncentruje się więc na kompletności wniosku, potwierdzeniu obywatelstwa, wskazaniu sposobu wypłaty oraz odpowiedzialności za prawdziwość oświadczenia.

o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom zesłanym lub deportowanym przez władze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich

https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2020/1428/text/U/D20201428Lj.pdf

w sprawie wojewódzkich rad konsultacyjnych do spraw działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych

https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2017/1601/text/O/D20171601.pdf

Osoby represjonowane

Osoby represjonowane w przepisach

o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych11 przepisów

o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom zesłanym lub deportowanym przez władze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich1 przepis

w sprawie wojewódzkich rad konsultacyjnych do spraw działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych2 przepisy