Niedozwolone postanowienia

Niedozwolone postanowienia umowne, nazywane także klauzulami abuzywnymi, to postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które nie zostały z nim indywidualnie uzgodnione, a jednocześnie kształtują jego prawa lub obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Regulacja ta znajduje się przede wszystkim w Kodeksie cywilnym i dotyczy relacji między konsumentem a przedsiębiorcą.

Za indywidualnie uzgodnione uważa się takie postanowienie, na którego treść konsument miał rzeczywisty wpływ. Samo zaakceptowanie wzorca umowy, regulaminu lub ogólnych warunków nie oznacza jednak indywidualnego uzgodnienia ich treści. Ocena postanowienia uwzględnia między innymi charakter umowy, jej treść i okoliczności zawarcia. Kontrola abuzywności nie obejmuje głównych świadczeń stron, w tym ceny lub wynagrodzenia, jeżeli zostały sformułowane jednoznacznie.

Skutkiem uznania postanowienia za niedozwolone jest to, że nie wiąże ono konsumenta z mocy prawa. Pozostała część umowy co do zasady nadal obowiązuje. Nieuczciwe postanowienie nie jest zastępowane dowolną treścią, chyba że odpowiednie przepisy przewidują szczególne rozwiązanie. Niejasne postanowienia wzorca umowy tłumaczy się na korzyść konsumenta, z uwzględnieniem szczególnych zasad dotyczących kontroli niedozwolonych postanowień.

Kodeks cywilny zawiera przykładowy katalog klauzul, które mogą być uznane za niedozwolone. Obejmuje on między innymi wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności przedsiębiorcy, pozbawienie konsumenta określonych uprawnień, przyznanie przedsiębiorcy prawa do jednostronnej zmiany umowy albo nakładanie obowiązków bez odpowiedniego świadczenia wzajemnego. Katalog ten ma charakter przykładowy, dlatego postanowienie niewymienione w nim również może być abuzywne.

Zakaz stosowania niedozwolonych postanowień dotyczy w szczególności wzorców umów używanych w obrocie konsumenckim. Ich stosowanie może być przedmiotem kontroli sądowej oraz postępowań prowadzonych na podstawie przepisów o ochronie konkurencji i konsumentów. Prawomocne rozstrzygnięcie uznające postanowienie wzorca za niedozwolone może wiązać przedsiębiorcę oraz konsumentów, a naruszenie zakazu stosowania takich postanowień może skutkować grzywną.