Leczenie substytucyjne

Leczenie substytucyjne to forma postępowania stosowana w ramach programu leczenia uzależnienia, w której wykorzystuje się określone produkty lecznicze albo środki odurzające oddziałujące agonistycznie na receptor opioidowy. Oznacza to, że nie chodzi o podawanie dowolnych leków lub substancji, lecz o zastosowanie środków o konkretnym rodzaju działania, związanym z układem opioidowym.

Pojęcie to ma dwa podstawowe elementy:

• musi być realizowane w ramach programu leczenia uzależnienia, a więc stanowić część uporządkowanego i ukierunkowanego postępowania terapeutycznego;
• musi polegać na użyciu produktu leczniczego lub środka odurzającego, który działa agonistycznie na receptor opioidowy.

Słowo „substytucyjne” wskazuje na zastępczy charakter takiego leczenia. W praktyce oznacza ono wykorzystanie środka wywołującego określone działanie w obrębie receptorów opioidowych zamiast postępowania polegającego wyłącznie na odstawieniu substancji lub pozostawieniu uzależnienia bez terapii. Sama definicja nie opisuje jednak konkretnego preparatu, sposobu podawania ani szczegółowych warunków prowadzenia programu. Określa przede wszystkim, jakie działania i jakie środki mieszczą się w tej kategorii.

W ustawie „o przeciwdziałaniu narkomanii” definicja pełni funkcję porządkującą. Pozwala odróżnić leczenie substytucyjne od innych metod leczenia uzależnienia oraz wskazać, że dla zakwalifikowania danego postępowania konieczne jest jednoczesne spełnienie obu wskazanych przesłanek. Istotny jest więc zarówno cel terapeutyczny, jak i rodzaj zastosowanego środka.

Znaczenie praktyczne tego pojęcia polega na tym, że stanowi ono nazwę określonego sposobu prowadzenia terapii, używaną przy opisie programów leczenia uzależnienia i działań podejmowanych w ich ramach. Nie każde zastosowanie produktu leczniczego działającego na receptor opioidowy będzie automatycznie leczeniem substytucyjnym. Aby można było posłużyć się tym określeniem w rozumieniu ustawy, zastosowanie środka musi pozostawać częścią programu leczenia uzależnienia.