Jawność

Jawność w polskim prawie oznacza dostępność informacji, czynności lub postępowań dla osób zainteresowanych, a także możliwość ich publicznego obserwowania albo sprawdzenia. Jest przeciwieństwem utajnienia i służy przejrzystości działania organów publicznych, ochronie praw uczestników postępowania oraz społecznej kontroli nad wykonywaniem władzy.

Jawność może przybierać różne formy, w szczególności:

• jawność postępowania, polegająca na dopuszczeniu publiczności do rozprawy, posiedzenia lub określonych czynności;
• jawność rejestru lub ewidencji, oznaczająca możliwość uzyskania wglądu do ujawnionych danych, a niekiedy także otrzymania odpisu albo poświadczonego wyciągu;
• jawność informacji, obejmująca udostępnianie danych o działalności organów, finansowaniu przedsięwzięć lub przebiegu określonych procedur;
• jawność czynności proceduralnych, na przykład czynności komisji przetargowej albo innych organów rozpoznających sprawy.

Zasada jawności występuje między innymi w postępowaniu sądowym, postępowaniach przed organami publicznymi i komisjami, w działalności legislacyjnej i lobbingowej, a także przy prowadzeniu rejestrów podmiotów, osób lub składników majątku publicznego. W sprawach dotyczących referendum lokalnego może odnosić się do finansowania, natomiast w zamówieniach, przetargach i sprzedaży lub dzierżawie nieruchomości publicznych zwiększa przejrzystość wyboru ofert i działań komisji.

Jawność nie ma charakteru absolutnego. Przepisy mogą przewidywać wyłączenie publiczności, ograniczenie dostępu do dokumentów lub nieujawnianie określonych danych, zwłaszcza ze względu na ochronę prywatności, bezpieczeństwo państwa, tajemnice prawnie chronione, dobro postępowania albo szczególny charakter sprawy. Często jawne pozostają tylko wybrane informacje, a dane adresowe lub inne dane wrażliwe podlegają ochronie.

W praktyce jawność umożliwia kontrolę społeczną, ułatwia weryfikację prawidłowości działań organów i wzmacnia zaufanie do postępowań publicznych. Zakres dostępu oraz sposób jego realizacji zawsze wynikają z przepisów regulujących daną dziedzinę.