Instytut badawczy

Instytut badawczy to wyodrębniona organizacyjnie i prawnie państwowa jednostka prowadząca działalność naukową, badawczo-rozwojową oraz prace służące wykorzystaniu wyników badań w praktyce. Instytut posiada osobowość prawną, działa na podstawie przepisów regulujących jego ustrój oraz własnego statutu i wykonuje zadania określone w akcie o jego utworzeniu.

Najważniejsze cechy instytutu badawczego:

• prowadzi badania naukowe i prace rozwojowe w określonej dziedzinie, na przykład związanej z gospodarką wodną, medycyną, transportem, obronnością lub wymiarem sprawiedliwości;
• opracowuje ekspertyzy, opinie, technologie, metody i rozwiązania wykorzystywane przez administrację publiczną, przedsiębiorców albo inne jednostki;
• może realizować projekty badawcze, świadczyć usługi badawcze i eksperckie oraz gospodarować posiadanym mieniem i środkami finansowymi;
• jest zarządzany przez dyrektora, a w jego działalności uczestniczą również organy opiniodawcze i kontrolne określone w przepisach;
• podlega nadzorowi właściwego organu publicznego w zakresie wskazanym w przepisach, przy zachowaniu samodzielności w prowadzeniu działalności badawczej i gospodarce finansowej.

Instytut badawczy nie jest tym samym co uczelnia ani jednostka Polskiej Akademii Nauk, chociaż wszystkie te podmioty mogą prowadzić badania naukowe i współpracować przy projektach badawczo-rozwojowych. Odrębne ustawy mogą określać szczególne zasady działania konkretnych instytutów, ich zadania, finansowanie lub nadzór.

Pojęcie występuje w wielu dziedzinach prawa. W przepisach dotyczących gospodarki wodnej instytuty badawcze mogą być odbiorcami informacji i danych wykorzystywanych do analiz oraz planowania. W prawie karnym wykonawczym mogą współpracować z Ministrem Sprawiedliwości przy realizacji zadań tego działu prawa. W postępowaniu cywilnym sąd może zwrócić się do instytutu naukowego lub naukowo-badawczego o opinię, wyjaśnienia albo opinię dodatkową. W takim kontekście nazwa może obejmować wyspecjalizowaną jednostkę dysponującą wiedzą potrzebną do sporządzenia ekspertyzy, a nie tylko instytut mający formalny status instytutu badawczego. Przepisy regulują także tworzenie, łączenie, podział, reorganizację i likwidację takich instytutów.