Instrumenty kapitałowe

Instrumenty kapitałowe to, w rozumieniu ustawy o rachunkowości, takie kontrakty, które wiążą się z prawem do części majątku jednostki pozostałego po zaspokojeniu albo zabezpieczeniu wszystkich jej wierzycieli. Chodzi więc o uprawnienie dotyczące tego, co może pozostać w jednostce po uregulowaniu jej zobowiązań, a nie o roszczenie stawiane przed prawami wierzycieli.

Definicja obejmuje także kontrakty, w których jednostka zobowiązuje się do wyemitowania lub dostarczenia własnych instrumentów kapitałowych. Oznacza to, że instrumentem kapitałowym może być nie tylko już istniejący udział lub inny tytuł uczestnictwa w majątku jednostki, lecz również umowa dotycząca przyszłego wyemitowania albo przekazania takich instrumentów. Istotne są zatem dwa podstawowe elementy: istnienie kontraktu oraz jego związek z prawem do pozostałego majątku jednostki albo z obowiązkiem wydania przez jednostkę własnych instrumentów.

Ustawa wskazuje jako przykłady udziały, opcje na akcje własne oraz warranty. Udział wyraża uczestnictwo w jednostce, natomiast opcja i warrant mogą wiązać się z uprawnieniem do uzyskania akcji własnych na warunkach określonych w danym instrumencie. Przykłady te pokazują, że pojęcie obejmuje zarówno bezpośrednie prawa do majątku, jak i instrumenty związane z możliwością uzyskania własnych instrumentów jednostki.

Pojęcie służy wyodrębnieniu w rachunkowości instrumentów, których istota wiąże się z kapitałem jednostki. Ma znaczenie przy ocenie treści zawieranych kontraktów, ponieważ o zakwalifikowaniu danego rozwiązania decyduje jego rzeczywisty charakter określony w umowie, a nie samo użyte oznaczenie. W praktyce definicja pomaga ustalić, czy dany instrument odnosi się do praw właścicielskich i pozostałego majątku jednostki, czy też dotyczy innego rodzaju relacji majątkowej. Dotyczy to w szczególności udziałów oraz umów związanych z emisją lub przekazaniem własnych akcji.