Instrument pochodny

Instrument pochodny to prawnie wyodrębniona kategoria instrumentu finansowego, której znaczenie w ustawie o listach zastawnych i bankach hipotecznych wynika z odesłania do przepisów innej ustawy. O tym, czy dany instrument jest pochodnym, nie rozstrzyga więc wyłącznie jego nazwa używana w obrocie, lecz spełnienie kryteriów określonych w przepisie wskazanym w definicji. Ustawa o listach zastawnych i bankach hipotecznych nie tworzy w tym zakresie odrębnej, konkurencyjnej definicji, ale przyjmuje klasyfikację ustaloną w przepisach o obrocie instrumentami finansowymi.

W ujęciu praktycznym instrument pochodny jest instrumentem, którego funkcjonowanie lub wartość wiąże się z określonym czynnikiem bazowym, na przykład ceną, kursem, stopą procentową, indeksem albo innym instrumentem finansowym. Może służyć między innymi do zarządzania ryzykiem finansowym, zabezpieczania się przed zmianą warunków rynkowych lub zawierania transakcji, których rozliczenie zależy od przyszłego poziomu takiego czynnika. Ostateczna kwalifikacja zawsze zależy jednak od wymagań przewidzianych w przepisie, do którego odsyła definicja.

Znaczenie w ustawie o listach zastawnych i bankach hipotecznych polega na tym, że wskazana kategoria obejmuje instrumenty rozpoznawane przy stosowaniu przepisów dotyczących działalności finansowej banku hipotecznego i związanych z nią rozliczeń. Jednolite rozumienie tego pojęcia pozwala ustalić, jakie transakcje i instrumenty podlegają regulacjom posługującym się tym terminem. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy przepisy określają skutki prawne zawarcia, rozliczenia albo wzajemnego potrącenia zobowiązań związanych z takimi instrumentami.

Pojęcie występuje także w innych działach prawa. W przepisach o finansach publicznych wiąże się z transakcjami finansowymi oraz zarządzaniem zobowiązaniami Skarbu Państwa. W prawie upadłościowym ma znaczenie przy ocenie potrącenia wierzytelności i rozliczaniu składników osobnej masy upadłości banku hipotecznego. W regulacjach dotyczących funduszy inwestycyjnych służy również do wskazania instrumentów wyłączonych spod określonych przepisów prawa cywilnego i przepisów o grach hazardowych.