Instancja

Instancja to szczebel organizacyjny i kompetencyjny organu rozpatrującego daną sprawę, a także postępowanie prowadzone na tym szczeblu. Pojęcie odnosi się przede wszystkim do sądów, ale występuje również w postępowaniu administracyjnym, dyscyplinarnym i w innych postępowaniach uregulowanych ustawowo.

Podstawowe rodzaje instancji to:

• pierwsza instancja, która co do zasady rozpoznaje sprawę po raz pierwszy, ustala jej stan faktyczny i wydaje rozstrzygnięcie;
• druga instancja, która rozpoznaje środek odwoławczy, na przykład apelację albo zażalenie, i bada prawidłowość rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji;
• dalsza instancja lub tryb nadzwyczajny, jeżeli przepisy przewidują możliwość kontroli rozstrzygnięcia przez kolejny organ, w szczególności w drodze kasacji.

Instancja nie oznacza wyłącznie konkretnego budynku lub nazwy sądu. Określa przede wszystkim zakres uprawnień do rozpoznania sprawy oraz relację między organem wydającym rozstrzygnięcie a organem odwoławczym. Zasada dwuinstancyjności oznacza, że sprawa powinna co do zasady podlegać kontroli przez organ wyższego szczebla. W postępowaniu administracyjnym postępowanie jest dwuinstancyjne, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Konstytucja przewiduje co najmniej dwuinstancyjne postępowanie sądowe.

Rozróżnienie instancji ma praktyczne znaczenie dla ustalenia, jaki środek zaskarżenia przysługuje od rozstrzygnięcia, do jakiego organu należy go skierować oraz jaki jest zakres kontroli. Sąd odwoławczy może utrzymać orzeczenie, zmienić je albo uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. W takim przypadku sąd pierwszej instancji rozpoznaje sprawę ponownie w granicach określonych w rozstrzygnięciu odwoławczym, a wskazania sądu odwoławczego dotyczące dalszego postępowania mogą być dla niego wiążące.

Określenie „sąd pierwszej instancji” wskazuje organ właściwy do pierwotnego rozpoznania sprawy, natomiast „sąd odwoławczy” oznacza sąd kontrolujący orzeczenie w ramach środka odwoławczego. Podobne rozróżnienie może dotyczyć komisji dyscyplinarnych, izb morskich oraz organów administracji. Przepisy szczególne mogą także powierzać sądowi pierwszej instancji rozpoznawanie określonych spraw wykonawczych lub środków zabezpieczających.