Historyczny układ urbanistyczny lub ruralistyczny

Historyczny układ urbanistyczny lub ruralistyczny to pojęcie używane w ustawie „Ochrona zabytków i opieka nad zabytkami” na określenie wartościowego, historycznie ukształtowanego założenia przestrzennego miasta albo wsi. Nie chodzi więc o pojedynczy zabytek, lecz o większą, powiązaną całość, w której znaczenie ma zarówno wygląd poszczególnych obiektów, jak i ich rozmieszczenie oraz relacje między nimi.

Taki układ może obejmować przede wszystkim:

• zespoły budowlane, czyli grupy obiektów tworzące wspólną przestrzeń,
• pojedyncze budynki, jeżeli są elementem historycznego założenia,
• zaprojektowaną zieleń, taką jak kompozycje zieleni związane z układem przestrzennym,
• ulice lub sieć dróg,
• historyczny podział własnościowy i funkcjonalny terenu.

O uznaniu danego miejsca za historyczny układ urbanistyczny lub ruralistyczny decyduje zatem nie samo istnienie starych budynków. Istotne jest zachowanie czytelnej organizacji przestrzeni, odzwierciedlającej dawne zasady podziału terenu, jego użytkowania i komunikacji. Znaczenie mogą mieć także wzajemne położenie zabudowy, przebieg ulic i dróg oraz powiązanie budynków z zielenią. Pojęcie obejmuje zarówno założenia miejskie, jak i wiejskie, dlatego odnosi się do różnych typów historycznie ukształtowanych miejscowości.

W ustawie termin ten służy do opisania zabytku jako zespołu elementów tworzących jedną przestrzenną strukturę. Pozwala uwzględniać ochronę nie tylko pojedynczych obiektów, lecz także ich otoczenia, układu komunikacyjnego, dawnego podziału terenu i kompozycji zieleni. Ma to praktyczne znaczenie przy rozpoznawaniu wartości zabytkowej danego obszaru oraz przy ocenie zmian, które mogą wpływać na jego historyczny charakter. Ochronie podlega wówczas całość układu i relacje między jego składnikami, a nie wyłącznie wybrane budynki.