Hipoteka morska to zabezpieczenie wierzytelności ustanawiane na statku wpisanym do rejestru okrętowego. Konstrukcyjnie odpowiada hipotece na nieruchomości, ale jej przedmiotem jest rzecz ruchoma o szczególnym reżimie rejestrowym.

Powstaje przez wpis do rejestru okrętowego, dokonywany na podstawie oświadczenia właściciela statku. Obejmuje statek wraz z przynależnościami, a w razie zniszczenia lub utraty statku - także odszkodowanie należne z ubezpieczenia.

Wierzyciel hipoteczny zaspokaja się ze statku bez względu na to, czyją stał się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi. Przed hipoteką mają jednak pierwszeństwo przywileje na statku, zabezpieczające należności uprzywilejowane - między innymi z tytułu wynagrodzenia załogi i ratownictwa morskiego.

Przepis określa formalny warunek ustanowienia hipoteki morskiej na statku. Właściciel, który chce ją ustanowić, musi złożyć oświadczenie woli na piśmie. Jego podpis powinien zostać poświadczony notarialnie. Bez zachowania tej formy oświadczenie nie spełnia wymogu wskazanego w przepisie. Zasada ta obowiązuje z zastrzeżeniem wyjątku przewidzianego w innym przepisie.

Kodeks morski

Przepis pozwala określić hipotekę morską nie tylko w walucie krajowej, lecz także w walucie obcej albo w jednostce obliczeniowej wskazanej w ustawie. Dzięki temu hipoteka może być wyrażona w różny sposób. Ponadto jedna wierzytelność może zostać zabezpieczona na więcej niż jednym statku jednocześnie. Oznacza to, że zabezpieczenie tego samego roszczenia może obejmować kilka statków, a nie tylko jeden.

Jeżeli podczas eksploatacji statku obciążonego hipoteką morską świadomie i znacznie zwiększono związane z tym ryzyko, a wskutek tego istotnie pogorszyła się sytuacja wierzyciela hipotecznego, może on żądać natychmiastowego zaspokojenia z przedmiotu hipoteki albo dodatkowego, odpowiedniego zabezpieczenia. Przepis wymaga więc łącznego wystąpienia zwiększenia ryzyka oraz istotnego pogorszenia sytuacji wierzyciela.

Przepis rozszerza możliwość zawarcia umowy o ustanowienie hipoteki morskiej. Taka umowa może dotyczyć nie tylko statku już istniejącego, lecz także statku, który dopiero powstaje. Oznacza to, że statek w budowie może być objęty hipoteką morską, jeżeli umowa jest zawierana zgodnie z zasadami określonymi w art. 84 § 1. Sam przepis nie wskazuje dodatkowych wymagań.

Przepis wskazuje, że jeśli na statku ustanowiono zastaw inny niż hipoteka morska, jego zasady ocenia się według przepisów prawa cywilnego dotyczących zastawu na rzeczach ruchomych. Oznacza to, że sam fakt, iż przedmiotem zabezpieczenia jest statek, nie tworzy odrębnych reguł dla takiego zastawu. W sprawach nieobjętych hipoteką morską należy więc stosować ogólne rozwiązania cywilne dotyczące zastawu na ruchomościach.

Kodeks postępowania cywilnego

Środki uzyskane z likwidacji rzeczy, wierzytelności lub praw obciążonych hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym albo hipoteką morską przeznacza się przede wszystkim na spłatę wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone na tych składnikach. Dotyczy to także praw, praw osobistych i roszczeń ujawnionych w księdze wieczystej. Obejmuje również prawa i roszczenia, które nie zostały tam ujawnione, ale zostały zgłoszone syndykowi w terminie określonym w przepisach. Jeżeli po zaspokojeniu tych wierzycieli pozostaną jakiekolwiek kwoty, wchodzą one do funduszów masy upadłości. Oznacza to, że nie są już przeznaczone wyłącznie dla wierzycieli, których zabezpieczenia dotyczyły likwidowanego składnika. Zasady dotyczące zaspokajania wierzytelności zabezpieczonej zastawem stosuje się odpowiednio także wtedy, gdy zabezpieczenie polegało na przeniesieniu na wierzyciela własności rzeczy, wierzytelności lub innego prawa. Reguła ta nie obejmuje jednak sum stanowiących pożytki rzeczy lub prawa obciążonego wskazanymi zabezpieczeniami, a także prawami, prawami osobistymi i roszczeniami. Do takich sum nie stosuje się opisanych zasad przeznaczania środków z likwidacji.

Prawo upadłościowe

Przepis dotyczy sytuacji, w której w postępowaniu upadłościowym występują wierzytelności zabezpieczone określonymi prawami. Chodzi o hipotekę, zastaw, zastaw rejestrowy, zastaw skarbowy albo hipotekę morską. Jeżeli takie wierzytelności podlegają zaspokojeniu, zastosowanie ma wskazana w przepisie kolejność działań. Najpierw dokonuje się podziału sumy uzyskanej ze zbycia przedmiotu obciążonego jednym z wymienionych zabezpieczeń. Dopiero po dokonaniu tego podziału przeprowadza się podział ostateczny funduszów masy upadłości. Oznacza to, że podział ostateczny funduszów nie powinien nastąpić wcześniej niż podział środków uzyskanych ze zbycia obciążonego przedmiotu. Przepis wskazuje więc kolejność tych dwóch czynności, ale nie określa w tym miejscu szczegółowych zasad samego podziału ani wysokości poszczególnych kwot.

Przepis określa, w jakiej wysokości wierzytelność zabezpieczona może zostać ujęta w planie podziału funduszów masy upadłości. Dotyczy to wierzytelności osobistych zabezpieczonych hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym albo hipoteką morską. Taką wierzytelność wpisuje się do planu podziału tylko w części, która nie została zaspokojona z przedmiotu zabezpieczenia. Oznacza to, że znaczenie ma kwota pozostała po wykorzystaniu zabezpieczenia. Jeżeli zabezpieczenie pokryło wierzytelność tylko częściowo, w planie podziału uwzględnia się niezaspokojoną część. Jeżeli wierzytelność została zaspokojona w całości z przedmiotu zabezpieczenia, nie pozostaje kwota do ujęcia na tej podstawie. Tę samą zasadę stosuje się odpowiednio do wierzytelności zaspokojonych przez zakład ubezpieczeń. Chodzi o sytuację, w której zakład ubezpieczeń spełnił świadczenie na podstawie umowy ubezpieczenia zawartej przez upadłego. Przy uwzględnianiu takiej wierzytelności w planie podziału bierze się więc pod uwagę wyłącznie tę jej część, która nie została zaspokojona przez zakład ubezpieczeń.

Przepis dotyczy sprzedaży nieruchomości, prawa użytkowania wieczystego, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu albo statku morskiego wpisanego do rejestru okrętowego. Jeżeli w wyniku sprzedaży wygasają hipoteka, hipoteka morska lub inne prawa i roszczenia obciążające sprzedawany przedmiot, określone należności zaspokaja się przed wierzytelnościami zabezpieczonymi tymi prawami. Pierwszeństwo obejmuje należności alimentacyjne w zakresie wskazanym w art. 343 ust. 2. Dotyczy także rent należnych za okres po ogłoszeniu upadłości, jeżeli wynikają z choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci. Tak samo traktuje się renty powstałe w wyniku zamiany uprawnień objętych prawem dożywocia na rentę dożywotnią. W tej samej kolejności uwzględnia się wynagrodzenia pracowników wykonujących pracę na nieruchomości, statku albo w lokalu. Chodzi o wynagrodzenia za trzy miesiące poprzedzające sprzedaż, jednak tylko do wysokości trzykrotnego minimalnego wynagrodzenia za pracę. Jeżeli kwota uzyskana ze sprzedaży nie wystarcza na zaspokojenie należności alimentacyjnych, rent i wynagrodzeń objętych tym przepisem, nie sporządza się odrębnego planu podziału.

Przepis dotyczy sytuacji, w której wierzyciel osobisty upadłego ma wierzytelność zabezpieczoną na mieniu upadłego hipoteką albo hipoteką morską. Chodzi o przypadek, gdy wierzytelność tego wierzyciela zostanie zaspokojona jeszcze przed zbyciem, czyli sprzedażą, obciążonego przedmiotu. W takiej sytuacji upadły wchodzi w prawa zaspokojonego wierzyciela. Oznacza to, że upadły zajmuje jego miejsce w zakresie praw związanych z tym zabezpieczeniem. Samo zaspokojenie wierzyciela nie kończy więc wszystkich skutków prawnych zabezpieczenia, ponieważ prawa wierzyciela przechodzą na upadłego. Zmiana ta powinna zostać odnotowana w odpowiednim rejestrze. Jeżeli zabezpieczeniem była hipoteka, wpisu dokonuje się w księdze wieczystej. Jeżeli chodziło o hipotekę morską, wpisu dokonuje się w rejestrze okrętowym. Podstawą wpisu jest wyciąg z planu podziału funduszów masy upadłości. Dokument ten musi być uwierzytelniony przez sekretarza sądowego.

Po ogłoszeniu upadłości składniki masy upadłości nie mogą zostać obciążone hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym ani hipoteką morską, jeżeli zabezpieczenie ma dotyczyć wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości. Oznacza to, że po ogłoszeniu upadłości nie można ustanowić takich zabezpieczeń dla wcześniejszych wierzytelności na majątku należącym do masy upadłości. Przepis wprowadza również zakaz ustanowienia na składnikach masy upadłości hipoteki przymusowej oraz zastawu skarbowego. Ten zakaz obowiązuje także wtedy, gdy zabezpieczana wierzytelność powstała już po ogłoszeniu upadłości. Obejmuje więc również wierzytelności późniejsze, ale tylko w zakresie hipoteki przymusowej i zastawu skarbowego. Od wskazanego zakazu przewidziano wyjątek. Przepisu ustępu pierwszego nie stosuje się, jeżeli wniosek o wpis hipoteki został złożony w sądzie co najmniej sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Znaczenie ma zatem moment złożenia wniosku o wpis hipoteki oraz jego odpowiednio wczesne złożenie w stosunku do wniosku o ogłoszenie upadłości.

Przepis określa, jakie odsetki mogą zostać zaspokojone w postępowaniu upadłościowym. Z masy upadłości, czyli z majątku służącego zaspokojeniu wierzycieli, można pokryć odsetki należne od upadłego, ale tylko za okres do dnia ogłoszenia upadłości. Oznacza to, że przepis wyznacza zarówno rodzaj odsetek, jak i granicę czasową, do której mogą być one uwzględnione w masie upadłości. Od tej zasady przewidziano wyjątek dotyczący odsetek od wierzytelności zabezpieczonych określonym prawem lub wpisem. Chodzi o wierzytelności zabezpieczone hipoteką, wpisem w rejestrze, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym albo hipoteką morską. W przypadku takich odsetek nie stosuje się zasady pozwalającej na ich zaspokojenie z całej masy upadłości. Odsetki związane z wymienionymi zabezpieczeniami mogą zostać zaspokojone wyłącznie z przedmiotu zabezpieczenia. Oznacza to, że źródłem ich pokrycia może być tylko to, co zostało objęte konkretnym zabezpieczeniem, a nie pozostały majątek wchodzący do masy upadłości. Przepis nie wskazuje innych zasad zaspokajania tych odsetek.

Przepis zmienia art. 1025 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego, uzupełniając wskazaną w nim grupę należności o należności wynikające z wierzytelności zabezpieczonych hipoteką morską. Oznacza to, że przy stosowaniu tego punktu trzeba uwzględnić także kwoty należne z takich wierzytelności. Zmiana dotyczy wyłącznie treści tego punktu i nie określa wysokości tych należności ani zasad ustanawiania hipoteki morskiej.

Hipoteka morska

Hipoteka morska - definicja

Hipoteka morska w przepisach

Kodeks morski5 przepisów

Kodeks postępowania cywilnego1 przepis

Prawo upadłościowe7 przepisów

Przepisy wprowadzające ustawę - Kodeks morski1 przepis